Khi cuộc sống ở Buffalo vừa bắt đầu, Mark Twain đã trở thành một nhân vật tầm cỡ thế giới—một con người gắn liền với những sự kiện và sức ảnh hưởng lớn lao. Ông hoàn toàn không ý thức được điều đó, cũng chẳng cảm nhận được hết tầm vóc của sự thành công; ông vẫn chỉ xem mình là một nhà thuyết trình và nhà báo tạm thời nổi tiếng, chứ chưa hề có tư cách ngồi vững chắc vào chiếc ghế trong hội nghị văn học toàn cầu. Ông cho rằng thành công của mình phần nhiều chỉ là do may mắn. Việc ông sẵn sàng gắn bó làm biên tập viên cho một tờ báo tại nơi lúc bấy giờ chỉ lớn bằng một thị trấn chính là minh chứng rõ ràng nhất cho sự khiêm tốn khi ông đánh giá về tài năng của bản thân.
“Ông ấy làm việc như một con trâu,” đó là nhận định của những người cộng sự thân thiết với ông tại tờ Express. Giờ làm việc của ông không cố định, nhưng rất dài. Thường thì ông có mặt ở bàn làm việc từ tám giờ sáng và ngồi lì ở đó cho đến tận mười hay mười một giờ đêm.
Trang phục làm việc của ông chú trọng sự thoải mái hơn là hình thức. Thường xuyên cởi bỏ áo khoác, áo ghi-lê, cổ áo và cà vạt (thậm chí có lúc cả giày), ông ngả người trên ghế theo bất kỳ tư thế nào thoải mái nhất, vừa lật giở các tờ báo trao đổi, vừa viết nguệch ngoạc các đoạn ngắn, bài xã luận, tiểu phẩm hài hước hay bất cứ thứ gì nảy ra trong đầu. J. L. Larned, người đồng sự của ông (ngồi ở phía bên kia chiếc bàn), nhớ lại rằng Mark Twain luôn tận hưởng công việc trong lúc làm—tận hưởng cả sự hài hước của nó—và ông thường xuyên cười lớn khi một ý nghĩ quái dị hay một sự phi lý mới mẻ thoáng qua trong đầu.
“Tôi nghi ngờ,” Larned viết, “liệu ông ấy có từng thích thú điều gì hơn việc dùng dao nhíp khắc lên một mảnh ván mô phỏng bản đồ quân sự về cuộc vây hũa Paris, tấm bản đồ đã được in trên tờ Express từ chính bản khắc gốc của ông, kèm theo những lời giải thích và bình luận. Nửa ngày đẽo gọt cùng những tiếng cười đi kèm ấy là điều mà tôi vẫn luôn cảm thấy thật dễ chịu khi nhớ lại. Thật vậy, toàn bộ quãng thời gian cộng tác với ông là một ký ức hạnh phúc mà tôi vô cùng may mắn có được... Con người ông bộc lộ ra ngoài luôn là một Mark Twain đích thực, hành xử theo đúng bản chất tự nhiên, bộc trực, không vờ vịt và hầu như chẳng chút giữ kẽ. Chính sự giản dị và tự nhiên ấy ở con người ông đã tạo nên sức hút lớn nhất.”
Larned, cũng như nhiều người khác, ví Mark Twain với Lincoln ở nhiều nét tính cách. Cả hai đã làm việc vô cùng ăn ý: Larned phụ trách định hướng chính trị cho tờ báo, còn Clemens lo mảng văn học và cái gọi là mảng tình cảm. Không hề có sự xích mích nào trong việc phân chia công việc, giữa họ lúc nào cũng chỉ có thiện chí dành cho nhau. Clemens có cái nhìn khá thấp kém về khả năng thấu hiểu chính trị của chính mình, và có lẽ cũng chẳng đánh giá cao bao nhiêu đối với quan niệm về sự hài hước của Larned. Có lần, khi Larned thử tung ra một câu nói đùa, người cộng sự của ông đã bảo:
“Anh nên để phần hài hước trên tờ báo này cho tôi lo thì hơn, Larned ạ”; và có lần Larned vắng mặt để dự Đại hội Đảng Cộng hòa Tiểu bang tại Saratoga, trong khi tờ báo có vẻ cần một vài lời bình luận xã luận, Clemens đã nghĩ tốt nhất là nên ký tên mình vào bài viết và biến những thiếu sót của bản thân thành một trò hề.
Tôi chẳng biết gì nhiều về chính trị, và cũng chẳng thèm thức thâu đêm để học hỏi về nó...
Tôi tin chắc rằng những đề cử này đều hoàn toàn đúng đắn, vững chắc, và là những lựa chọn duy nhất có thể mang lại hòa bình cho đất nước đang bị xé nát của chúng ta (đây là cụm từ chính trị duy nhất mà tôi nắm rõ và đủ tự tin để ném thẳng vào công chúng với sự bạo dạn không chút sợ hãi—vị biên tập viên kia thì thuộc làu làu những cụm từ thế này), nhưng chỉ thấy thỏa mãn thôi thì chưa đủ. Tôi luôn muốn biết rõ sự tình trước khi cất tiếng hô hào. Nhưng tôi hết lòng ủng hộ ông Curtis! Đã chắc chắn về ông ấy rồi, tôi xin hô vang hết khả năng của mình. Thế nhưng những người khác có thể là một lá phiếu bị chia rẽ, một lá phiếu bị gạch tên, hay bất cứ thứ gọi là gì đi nữa.
Tôi sẽ gác chuyện đó lại vào lúc này. Nó còn để đấy được. Ngày mai cậu thanh niên kia sẽ quay lại, và cậu ta sẽ hô hào ủng hộ nó, dù chia rẽ hay không, cứ yên tâm là thế. Cậu ta sẽ hiên ngang bước vào võ đài chính trị này với chiếc rìu chiến và tiếng thét xung trận, để rồi các bạn sẽ nghe thấy một tiếng sụp đổ và nhìn thấy da đầu văng tứ tung. Cậu ta chẳng hề có chút rụt rè nào như tôi. Cậu ta biết tuốt về những ứng viên này, và nếu không biết thì cậu ta cũng sẽ làm bộ làm tịch một cách tự nhiên đến mức đánh lừa được cả những kẻ khó tính nhất. Cậu ta biết hết mọi thứ—cậu ta uyên bác hơn cả từ điển Webster's Unabridged và bộ Bách khoa toàn thư Mỹ—nhưng dù có biết gì về một đề tài nào đó hay không thì cậu ta vẫn hoàn toàn sẵn sàng bàn luận về nó. Khi quay lại, cậu ta sẽ huyên thuyên với các bạn về những ứng viên này một cách điềm tĩnh cứ như thể cậu ta đã quen biết họ từ cả trăm năm nay, dẫu rằng, nói nhỏ với các bạn nhé, tôi nghi ngờ liệu cậu ta có từng nghe nói đến bất kỳ ai trong số họ cho đến tận ngày hôm nay hay không. Tôi hoàn toàn hài lòng rằng đây là một liên danh ứng cử vững vàng, sáng suốt và là một liên danh tất thắng; nhưng hãy cứ đợi cậu ta về đã.
Trong lúc chờ đợi, tôi cứ ủng hộ George William Curtis trước rồi tính sau.
MARK TWAIN.
Đến lúc này, ông đã trở thành cái mà ông Howells gọi là hoàn toàn “mất đi chất miền Nam”. Từ chỗ sinh ra trong một gia đình chủ nô và từng là một người lính Liên minh miền Nam, ông đã biến thành một tín đồ kiên định của Đảng Cộng hòa, một nhà bãi nô nhiệt thành—nếu như lúc đó còn sót lại thứ gì để mà bãi bỏ. Sự đồng cảm của ông luôn hướng về những kẻ bị áp bức, và giờ đây ông đã trở thành người bảo vệ cho họ. Công việc của ông tại tòa soạn báo ngày càng thể hiện rõ điều đó. Ông viết ít tiểu phẩm hơn và nhiều bài xã luận hơn, và các bài xã luận ấy thường là những đòn tấn công tàn bạo nhằm vào thói nhũng nhiễu của con người, hoặc là sự bênh vực quyết liệt dành cho những kẻ thế cô. Chúng thật gan dạ, sắc bén và đầy sức công phá. Viết về một nhóm nông dân ở Cohocton, những kẻ đã tự ý hành động ngoài vòng pháp luật để trừng phạt một cặp vợ chồng mà họ cho là mối họa cho cộng đồng, ông đã dùng những lời lẽ sau:
“Những kẻ nhúng tay vào hành động đó dư sức làm bất cứ trò đồi bại hèn hạ, đê tiện nào có thể nghĩ ra dưới địa ngục. Chúng chính là lũ con hoang của quỷ dữ.”
Ông đính kèm một danh sách đầy đủ tên tuổi của bọn họ, rồi bồi thêm:
“Nếu nông dân ở Cohocton mà mang bộ mặt thế này, thì chả hiểu một tên lưu manh ở Cohocton sẽ trông ra làm sao nữa?”
Nhưng tất cả những chuyện đó đã xảy ra từ rất lâu rồi, và chúng ta không cần phải kể chi tiết về những mối quan tâm cũng như công sức cũ kỹ ấy ở đây. Chỉ cần nói rằng Mark Twain tại tờ Express vẫn là con người mà ông vốn thế từ thủa ban đầu và cho đến tận cuối đời—một chiến binh nhiệt huyết vì công lý và tự do; có thể cực đoan và đôi khi sai lầm trong quan điểm, nhưng chưa bao giờ kém phần can đảm và chân thành. Ông luôn đứng về phía những kẻ bị áp bức. Ông có bản năng tự nhiên hướng về lẽ phải, nhưng dù đúng hay sai, ông vẫn luôn che chở cho kẻ thế cô.
Nằm trong số những bài xã luận hay nhất của ông là lời tri tưởng niệm Anson Burlingame, người qua đời vào ngày 23 tháng 2 năm 1870 tại St. Petersburg trong chuyến vòng quanh thế giới với tư cách là đặc sứ của Đế quốc Trung Hoa. Trong bài xã luận này, Clemens đã cố gắng trả lại phần nào món nợ ân tình của mình đối với vị chính khách cao quý ấy. Ông điểm lại cuộc đời đầy kinh ngạc của Burlingame—một cuộc đời khép lại ở tuổi bốn mươi bảy và đọc lên nghe như một câu chuyện cổ tích—đồng thời trìu mến nhấn mạnh sự cao thượng trong nhân cách của người anh hùng ấy. Ở phần cuối, ông viết:
“Ông ấy là một người tốt, và là một con người vô cùng, vô cùng vĩ đại. Nước Mỹ đã mất đi một người con, và toàn thế giới đã mất đi một người phụng sự, khi ông ấy qua đời.”
Nằm trong số những bài viết thuở đầu gửi cho tờ Express là một loạt bài mang tựa đề “Vòng quanh thế giới,” một nỗ lực cộng tác với Giáo sư D. R. Ford, người trực tiếp đi thực tế, trong khi Mark Twain, viết ở ngôi thứ nhất, mang lại dấu ấn văn chương cho những bức thư ấy. Ít nhất là một số bài viết đã ra đời theo cách như vậy, chẳng hạn như “Những cuộc phiêu lưu ở Haiti,” “Thái Bình Dương,” và “Nhật Bản.” Những bức thư này ngày nay chỉ còn tồn tại trong những tập hồ sơ cũ của tờ Express, và quả thực hầu hết các tác phẩm của Clemens viết cho tờ báo đó đều rơi vào hoàn cảnh này. Đó phần lớn là những bài viết mang tính thời vụ hoặc thời sự, và giá trị lớn lao hơn của chúng đã phai mờ theo thời gian. Đâu đó vẫn còn lại một vài câu đáng để ghi nhớ. Khi nhắc đến hai kẻ thích chơi khăm đã gửi thông báo kết hôn của những người thậm chí còn chưa hề nghĩ đến chuyện cưới xin, ông đã châm biếm: “Trò lừa bịp này được thực hiện một cách ác ý bởi một cặp người mà cái linh hồn nhỏ nhen của chúng thế nào cũng sẽ thoát ra ngoài qua lỗ chân lông nếu chúng không đem da mình ra mà sơn phết lại.”