Chính Dan, Jack và Bác sĩ là những người đã cùng Mark Twain lang thang khắp nước Ý và để lại những dấu chân đạo đức còn lưu truyền đến tận ngày nay. Từ đó về sau, các hướng dẫn viên Ý tỏ ra vô cùng thận trọng khi trưng bày các mảnh của Cây Thánh Giá thật, những mảnh vỡ từ Mão Gai, và xương cốt của các vị thánh. Quả thực, họ vẫn trưng bày chúng, nhưng với một nụ cười; cái tên Mark Twain chính là hòn đá thử vàng cho những lời tuyên bố của họ. Không một hướng dẫn viên nào ở Ý lại chưa từng nghe câu chuyện về đám người phá cách ấy, cũng như về cuốn sách đã biến những điều kỳ diệu của họ thành thần thoại, những thánh tích của họ thành trò cười.
Chính Bác sĩ Jackson, Đại tá Denny, Bác sĩ Birch và Samuel Clemens là những kẻ đã qua mặt lệnh cách ly để thực hiện chuyến đi đêm đầy hiểm trở tới Athens, tận mắt chiêm ngưỡng đền Parthenon và thành phố ngủ quên dưới ánh trăng. Tất cả đều được ghi chép lại trong sổ tay, và tường thuật ấy chẳng khác mấy so với những gì trong sách; chỉ là ông không kể cho chúng ta nghe chuyện Đại thuyền trưởng Duncan và viên quản lý kho Pratt đã ngầm tiếp tay cho cuộc trốn chạy đó thế nào, hay chuyện người quản lý đã hồi hộp ngóng chờ bên bờ biển ra sao cho đến khi nghe thấy tiếng còi hiệu để đón họ lên tàu. Nếu bị bắt, họ sẽ phải đối mặt với sáu tháng tù giam, bởi luật pháp Hy Lạp chẳng có lấy một chút châm chước nào.
Chính T. D. Crocker, A. N. Sanford, Đại tá Peter Kinney và William Gibson là những người được cử ra để thảo bức thư ngỏ gửi Sa hoàng Nga tại Yalta, với Samuel L. Clemens làm chủ tịch ủy ban đó. Vị chủ tịch chính là người chắp bút cho bức thư, câu mở đầu của nó đã khiến ông nghe đến phát chán:
Chúng tôi chỉ là một nhúm công dân tư nhân nước America, đi du lịch thuần túy để giải khuây, và vô cùng khiêm nhường, đúng với tư cách phi chính thức của chúng tôi.
Toàn bộ bức thư ngỏ đã được ghi lại trong sổ tay, và ở đó cũng còn lưu giữ bản thảo thô đầu tiên, với những nét sửa chữa bằng chính bút tích của ông. Ông phàn nàn về khoảng thời gian mà nó ngốn mất:
Công việc ấy đã xong. Viết thư ngỏ cho các vị hoàng đế chẳng phải sở trường của tôi. Dù sao đi nữa, nếu nó không được hay cho lắm thì cũng chẳng hề gì—đáng lẽ ra các thành viên khác trong ủy ban phải giúp tôi viết chứ; họ thì rảnh rỗi chẳng có việc gì làm, trong khi tôi thì bận tối mắt tối mũi. Giá mà không phải bận tâm chuyện này, tôi đã viết đuổi kịp đống thư từ cho tờ New York Tribune và suýt soát bắt kịp cả tờ San Francisco rồi.
Họ còn muốn ông trực tiếp đọc bức thư ngỏ trước mặt Sa hoàng, nhưng ông chỉ ra rằng viên lãnh sự Mỹ mới là người thích hợp nhất cho nhiệm vụ đó. Ông kể lại cách mà bức thư được trình lên:
Ngày 26 tháng 8. Những cỗ xe hoàng gia đã túc trực sẵn vào lúc mười một giờ, và đến mười hai giờ thì chúng tôi có mặt tại cung điện....
Viên Lãnh sự quán ở Odessa đã đọc bức thư ngỏ và vị Sa hoàng liên tục thốt lên, “Tốt—rất tốt; quả thực là vậy”—và vào lúc kết thúc, “Ta vô cùng, vô cùng biết ơn.”
Chẳng có gì là không phải phép khi ông ghi chép lại tất cả những điều này, cùng rất nhiều thứ khác, vào cuốn sổ tay cá nhân của mình—lúc đó chưa phải để xuất bản. Trên thực tế, đó là một ghi chép vô cùng hợp lý—cho đến tận ngày nay.
Có một chi tiết trong buổi diện kiến hoàng gia đã bị Mark Twain lược bỏ khỏi cuốn sách của mình, có lẽ bởi vì sự hài hước của nó lúc bấy giờ vẫn chưa đủ rõ ràng. “Nhận thức hài hước về một sự việc đôi khi phát triển khá chậm,” ông từng nhận xét như vậy. Phải mất khoảng mười bảy năm sau thì ông mới có thể bật cười sảng khoái trước một sơ suất nhỏ mà ông mắc phải trong buổi tiếp kiến của Sa hoàng. Khi ấy, ông đã kịp ghi lại một mảnh giấy nhớ, vì sợ rằng nó có thể bị lãng quên:
Có rất nhiều vị đại thần của Đế quốc ở đó, và mặc dù nhìn chung họ đều mặc thường phục, tôi nhận thấy phần lớn bọn họ đều cài một dải ruy-băng rất nhỏ trên ve áo khoác. Chút điểm xuyết màu sắc ấy đã lọt vào mắt xanh của tôi, và tôi nghĩ thật là một ý hay nếu thêm nó vào bộ dạng của mình; chẳng mảy may nghi ngờ rằng nó mang ý nghĩa đặc biệt nào đó. Thế là tôi bước sang một bên, tìm một mẩu ruy-băng đỏ, rồi tự trang hoàng cho ve áo của mình. Chẳng mấy chốc, Bá tước Festetics, Đại Tổng quản nghi lễ, và cũng là người duy nhất ở đó diện trang phục chính thức lộng lẫy, bắt đầu dành cho tôi rất nhiều sự chú ý. Ông ta vô cùng lịch sự, niềm nở và tỏ ra rất muốn giúp đỡ tôi. Chẳng mấy chốc, ông ta hỏi tôi thuộc tước hiệu quý tộc nào? Tôi đáp rằng, “Tôi chẳng thuộc tước hiệu nào cả.” Rồi ông ta hỏi tôi thuộc hội hiệp sĩ nào? Tôi đáp, “Không hội nào cả.” Sau đó, ông ta lại hỏi dải ruy-băng màu đỏ trên khuy áo của tôi tượng trưng cho điều gì? Ngay lập tức, tôi nhận ra mình đã cư xử ngốc nghếch đến mức nào, và vì thế mà vô cùng bối rối, ngượng ngùng. Tôi bèn thốt ra điều đầu tiên hiện lên trong đầu, rằng dải ruy-băng ấy đơn thuần là biểu tượng của một câu lạc bộ nhà báo mà tôi tham gia, và từ đó tôi không còn bị Bá tước Festetics săn đón thêm lần nào nữa.
Sau đó, tôi trở nên vô cùng thân thiết với một ông lão, người mà tôi cứ đinh ninh là bác làm vườn trưởng, và hồn nhiên choàng tay qua tay ông dắt đi dạo khắp khu vườn mà chẳng cần mời mọc, thế mà ông ấy cũng chẳng hề phàn nàn gì, để rồi lát sau tôi lại được phen bẽ bàng khi phát hiện ra ông chẳng phải bác làm vườn nào sất, mà chính là Đại Đô đốc Hải quân Nga! Suýt chút nữa thì tôi đã thề với lòng mình rằng sẽ không bao giờ bén mảng đến yết kiến một vị hoàng đế nào nữa.
Giống như tất cả những du khách tham gia chuyến hải trình Địa Trung Hải, nhóm hành hương đầu tiên ấy là những kẻ cuồng nhiệt sưu tầm đồ cổ, trang phục và đủ loại kỳ trân dị bảo trên đời. Dan Slote đã treo và chất đầy khoang tàu của mình bởi những chiến lợi phẩm như thế. Tại Constantinople, bạn cùng phòng của anh đã viết thế này:
Tôi cứ ngỡ Dan đã nhét đầy rác vào khoang tàu đến mức chẳng còn chỗ chứa rồi chứ, thế mà cách đây không lâu, thông dịch viên của anh ta lại mang đến một chiếc bia mộ phong cách phương Đông hoàn toàn mới và rùng rợn, trên đó khắc và dát vàng tên tuổi anh ta vô cùng đẹp đẽ bằng ký tự Thổ Nhĩ Kỳ. Có lẽ gã đó sắp mua cả một cô nô lệ người Circassian mất thôi.
Chính Church, Denny, Jack, Davis, Dan, Moult và Mark Twain là những người đã thực hiện “chuyến đi dài” xuyên qua Syria từ Beirut đến Jerusalem với đầy đủ trang thiết bị cắm trại phức tạp cùng những con chiến mã tàn tạ mang tên “Jericho,” “Baalbec,” và nhiều con khác nữa. Chuyến cắm trại này tốt hơn cuộc hành trình Humboldt sáu năm trước, dẫu cho đám ngựa chẳng khác nhau là mấy, và nhìn chung đó là một trải nghiệm khắc nghiệt, vắt kiệt thần kinh khi phải leo lên những ngọn đồi cằn cỗi của xứ Palestine dưới cái nóng như thiêu đốt của mùa hè. Giờ đây chẳng còn ai thực hiện chuyến đi ấy vào giữa mùa hè nữa. Khách du lịch vội vã rời khỏi Syria trước ngày mùng một tháng Tư và họ sẽ không quay lại cho đến tận tháng Mười Một. Một trích dẫn ngắn từ cuốn sách của Mark Twain sẽ cho chúng ta hình dung phần nào về những gì mà nhóm hành hương thuở ấy phải chịu đựng:
Chúng tôi rời Damascus vào lúc giữa trưa và cưỡi ngựa băng qua đồng bằng chừng vài tiếng đồng hồ, rồi cả đoàn dừng chân một lát dưới bóng mát của mấy cây vả để cho tôi có chút thời gian nghỉ ngơi. Đó là ngày nóng nhất mà chúng tôi từng trải qua—những luồng hỏa diệm sơn phóng xuống như những tia lửa tuôn ra từ mỏ hàn; các tia nắng dường như trút xuống như thác lũ trên đầu rồi chảy dọc xuống dưới hệt như nước mưa dội từ mái nhà. Tôi tưởng chừng mình có thể phân biệt được những dòng thác ánh sáng ấy. Tôi nghĩ mình có thể nhận ra khi nào từng luồng sáng ấy dội xuống đầu, khi nào nó chạm tới vai, và khi nào luồng tiếp theo ập đến. Thật là khủng khiếp.
Ông từng bị bệnh tả khi ở Damascus, một cơn phát bệnh nhẹ; nhưng bất kỳ đợt bùng phát nào của căn bệnh đáng sợ ấy cũng đủ nghiêm trọng rồi. Ông có kể về chuyện này trong sách, nhưng lại không hề nhắc đến—cả trong sách lẫn trong sổ tay—căn bệnh mà Dan Slote mắc phải vài ngày sau đó. William F. Church, một thành viên trong đoàn, là người đã kể lại sự việc ấy, bởi đó là kiểu chuyện mà Mark Twain khó lòng ghi chép lại, hay thậm chí là nhớ đến. Bác sĩ Church là một chấp sự với những quan điểm chính thống và không hề ưa Mark Twain; ông ta cho rằng hắn là kẻ tội lỗi, bất kính và báng bổ.
“Hắn là kẻ tồi tệ nhất mà tôi từng biết,” Church nói; rồi ông nói thêm, “Và cũng là người tuyệt vời nhất.”
Sự tình diễn ra thế này: Sau một ngày dài kiệt sức vì oi bức, khi cả đoàn đã hạ trại bên rìa một ngôi làng nghèo nàn ở Syria, Dan bỗng dưng đổ bệnh nặng. Không còn nghi ngờ gì nữa, đó chính là bệnh tả. Dan không thể tiếp tục đi nữa—anh ấy có lẽ chẳng bao giờ còn đi được nữa. Khả năng cao là như vậy. Đó là một vấn đề nghiêm trọng cho tất cả mọi người. Ở lại chăm Dan đồng nghĩa với việc đảo lộn lịch trình chuyến đi—và rất có thể sẽ lỡ cả chuyến tàu. Một cuộc hội ý đã được diễn ra và một nghị quyết được thông qua (những người hành hương lúc nào cũng thông qua nghị quyết) là sẽ lo cho Dan chu đáo nhất có thể, rồi bỏ mặc anh ấy lại phía sau. Clemens, người vẫn luôn ở lại chăm sóc Dan, bỗng nhiên xuất hiện và tuyên bố:
“Thưa các ngài, tôi được biết là các ngài định bỏ mặc Dan Slote ở đây một mình. Tôi thề có Chúa là tôi đếch thèm làm thế đâu!”
Và ông đã làm đúng như vậy. Ông ở lại đó và đưa Dan về đến Jerusalem, dẫu có muộn hơn vài ngày, nhưng anh ấy đã bình phục.
Có lẽ phần lớn bọn họ không phải lúc nào cũng cung kính trong suốt chuyến đi đến Đất Thánh ấy. Đó là một hành trình đầy thử thách, và sau những ngày tháng dãi dầu trên những ngọn đồi hoang mạc khắc nghiệt, phản ứng tâm lý không phải lúc nào cũng tha thứ cho cả những kỷ niệm thiêng liêng nhất. Jack là kẻ tội lỗi hơn cả. Khi họ biết giá thuê một chiếc thuyền trên hồ Galilee, và những vị chấp sự đã vượt nửa vòng trái đất để được giương buồm trên vùng nước linh thiêng ấy tỏ ra bàng hoàng trước mức phí đó, Jack liền nói:
“Chà, Denny, giờ thì anh có ngạc nhiên chuyện Chúa từng đi bộ trên mặt nước nữa không?”
Chính tên Jack bất kính ấy vào một buổi sáng nọ (hôm trước họ đã cắm trại bên những tàn tích của thành Jericho) đã nhất quyết không chịu dậy để ngắm mặt trời mọc bên kia sông Jordan. Chấp sự Church bèn bước đến lều của hắn.
“Jack, con trai của ta, dậy đi nào. Đây chính là nơi người Israel từng bước qua để tiến vào Đất Hứa, và đằng kia là những ngọn núi Moab, nơi Môi-se nằm xuống vĩnh hằng.”
“Môi-se nào cơ!” Jack càu nhàu.
“Ôi, Jack con trai của ta, Môi-se, nhà lập pháp vĩ đại—người đã dẫn dắt dân tộc Israel ra khỏi Ai Cập—ròng rã bốn mươi năm qua chốn hoang mạc—để tiến về Đất Hứa.”
“Bốn mươi năm!” Jack thốt lên. “Quãng đường ấy dài bao nhiêu chứ?”
“Đó là ba trăm dặm, hỡi Jack; một vùng hoang mạc bao la, và ông ấy đã đưa họ vượt qua an toàn.”
Jack nhìn ông đầy khinh bỉ. “Hừ, Môi-se—ba trăm dặm mà mất tận bốn mươi năm—chà, Ben Holiday chắc chắn sẽ đưa họ đến nơi chỉ trong vòng ba mươi sáu tiếng!”—[Ben Holiday, chủ nhân của hệ thống xe ngựa chuyển phát đường dài Overland, đồng thời là một người có năng lực điều hành kiệt xuất. Sự việc này, hoàn toàn có thật, được kể lại chi tiết hơn trong cuốn Những kẻ thô kệch (Roughing It), nhưng đặt ở đây có vẻ rất đúng lúc.]
Có lẽ Jack đã học được nhiều điều về Kinh thánh hơn trong chuyến đi đó—về lịch sử và các vị anh hùng của nó—so với tất cả những năm tháng trước kia cộng lại. Và Jack không phải là kẻ duy nhất trong nhóm nhận được ân huệ ấy. Những cột mốc linh thiêng của xứ Palestine đã khơi dậy niềm đam mê mãnh liệt đối với Kinh thánh, và Mark Twain có lẽ giờ đây chẳng mảy may hối tiếc về những bài học trường Chúa nhật thuở nhỏ; chắc chắn rằng ông đã không bỏ lỡ cơ hội ôn lại chúng một cách triệt để trong suốt hành trình đó. Những cuốn sổ tay của ông ngập tràn các điển tích Kinh thánh; các chương viết về Syria trong tác phẩm Những kẻ ngây thơ du ngoại thấm đẫm chất thơ và vẻ đẹp huyền thoại của câu chuyện Kinh thánh. Cuốn Kinh thánh nhỏ mà ông mang theo trong chuyến đi ấy, được mua tại Constantinople, đã sờn cũ rách rưới vào thời điểm họ quay trở lại con tàu ở Jaffa. Chắc hẳn ông đã đọc nó với một sự say mê lớn lao và bền bỉ; đồng thời thu về lợi ích kép. Bởi vì, bên cạnh lượng kiến thức thu nhận được, ông còn đang gặt hái được một thành quả—có lẽ lúc bấy giờ ông chưa hề hay biết—đó chính là ảnh hưởng từ thứ tiếng Anh trực diện và tuyệt mỹ nhất—tiếng Anh của bản dịch vua James—thứ chắc chắn sẽ tác động mạnh mẽ đến phương pháp văn chương của ông ở độ tuổi dễ thụ cảm ấy. Chúng ta đã từng lưu ý đến sự ngưỡng mộ trước đó của ông dành cho bài thơ cao cả và giản dị, “Đám tang của Môi-se,” thứ được chép lại đầy đủ trong cuốn sổ tay xứ Palestine. Toàn bộ xu hướng biểu đạt của ông đều hướng về phía đó, và việc nghiền ngẫm sâu sắc những cú pháp và hình ảnh uy nghi của Kinh thánh khó lòng mà không chi phối đến các quá trình tư duy của ông. Sự khác biệt rất rõ rệt về phong cách, như được thể hiện trong Những kẻ ngây thơ du ngoại và trong các tác phẩm đầu tay của ông, chúng ta hoàn toàn có thể tin rằng phần lớn là nhờ vào việc ông miệt mài nghiên cứu bản dịch vua James trong những tuần lễ ở Palestine.
Ông đã mua thêm một cuốn Kinh thánh khác tại Jerusalem; nhưng đó không phải là cho bản thân mình. Đó là một cuốn sách lưu niệm nhỏ được đóng bìa bằng gỗ ô-liu và gỗ thơm balsam, trên trang lót có đề dòng chữ:
Dâng tặng bà Jane Clemens từ người con trai yêu quý. Jerusalem, ngày 24 tháng 9 năm 1867.
Vẫn còn một tình tiết nữa trong chuyến hải trình dài ngày ấy—không hề được ghi lại trong sách cũng như trong sổ tay—một sự việc ngắn ngủi, nhưng lại mang ý nghĩa trọng đại hơn đối với cuộc đời của Samuel Clemens bất kỳ điều gì từng được nhắc đến trước đó. Nó diễn ra tại vịnh Smyrna xinh đẹp, vào khoảng ngày mùng năm hoặc mùng sáu tháng Chín, khi con tàu neo đậu ở đó để thực hiện chuyến tham quan Ephesus.
Chúng ta đã từng nhắc đến cậu thanh niên trẻ tuổi Charles Langdon, quê ở Elmira (chính là “Charley” từng được đề cập trong cuốn Những kẻ ngây thơ), như một người ngưỡng mộ Mark Twain. Tuổi tác giữa họ có sự chênh lệch khá lớn, và họ hiếm khi đi cùng một nhóm; nhưng thỉnh thoảng chàng trai trẻ vẫn mời vị nhà báo vào khoang tàu của mình và, đúng với tuổi trẻ của cậu, khoe những món bảo vật của mình. Cậu có hai người chị ở quê nhà; và về Olivia, người em út, cậu đã mang theo một bức tiểu họa tinh tế được vẽ trên ngà voi với những gam màu nhạt dịu dàng—một khuôn mặt đẹp đẽ tựa tranh vẽ, thanh tú và mang nét đẹp tâm linh. Vào cái ngày định mệnh ấy tại vịnh Smyrna, Samuel Clemens, khi đến thăm khoang tàu của chàng trai trẻ nhà Langdon, đã được cho xem bức chân dung này. Ông ngắm nhìn nó với sự ngưỡng mộ kéo dài, và cất lời ca ngợi đầy cung kính, bởi khuôn mặt thanh tú ấy đối với ông tựa như một điều gì đó vượt lên trên cả một bức chân dung người phàm thông thường. Kể từ sau lần đó, mỗi khi ghé qua, ông đều ngỏ ý muốn ngắm nhìn bức tranh, thậm chí có lần còn nài nỉ xin phép được mang nó đi cùng. Cậu thiếu niên nhất quyết không đồng ý, và người đàn ông lớn tuổi đành đứng lặng người ngắm nhìn bức tiểu họa, trong lòng tự nhủ rằng thế nào có ngày ông cũng sẽ được gặp chủ nhân của khuôn mặt kiều diễm ấy—một định mệnh ngẫu nhiên hòa hợp đến kỳ lạ với những gì mà số phận đã sắp đặt sẵn cho ông từ muôn thuở, vào ngày khởi nguyên của vạn vật.