Thần chết đã giáng xuống gia đình Clemens lần thứ ba: không những mang theo nỗi đau đớn khôn nguôi, biến cố ấy còn dập tắt cả ánh dương của vận may vừa chớm nở ngay từ ngưỡng cửa. Tai họa dường như đã trọn vẹn.
Bọn trẻ đều bàng hoàng. Thẩm phán Clemens vốn là một người xa cách và trầm lặng, nhưng chúng vẫn yêu thương ông theo cách riêng của mình, đồng thời kính trọng sự chính trực cùng những hoài bão cao thượng nơi ông. Bà Clemens từng tâm sự với một người hàng xóm rằng, đằng sau vẻ bề ngoài ấy, chồng bà thực ra là một người vô cùng ấm áp và dành tình cảm sâu sắc cho gia đình. Chúng nhớ lại rằng ông chưa bao giờ trở về sau một chuyến đi mà lại quên mang quà cho từng đứa, dẫu món quà đó có nhỏ nhặt đến đâu. Sáng hôm sau, khi nhìn qua cửa sổ, Orion trông thấy cụ già Abram Kurtz và nghe tiếng cười của cụ. Cậu tự hỏi sao lại có người vẫn có thể cười nổi trong hoàn cảnh này.
Cậu bé Sam suy sụp hoàn toàn. Sự dằn vặt, vốn chưa từng khoan dung với cậu, giờ đây giáng những đòn nặng nề lên tâm hồn trẻ thơ. Bản tính hoang dã, sự bướng bỉnh, thái độ dửng dưng trước những mong ước của cha, tất cả đều ùa về trong ký ức; hàng trăm thứ vốn nhỏ nhặt bỗng trở nên rợn ngợp và xé lòng khi nhận ra chúng chẳng thể nào cứu vãn được nữa. Nhìn nỗi đau đớn của con, người mẹ nắm lấy tay Sam và dẫn cậu vào căn phòng nơi người cha đang nằm.
“Mọi chuyện ổn cả rồi, Sammy,” bà nói. “Chuyện gì qua rồi cũng đã qua, và điều đó không còn quan trọng với ông ấy nữa; nhưng giờ đây, ngay bên cạnh cha, con hãy hứa với mẹ một điều...”
Cậu quay người lại, mắt đẫm lệ, rồi lao vào vòng tay mẹ.
“Con hứa điều gì cũng được,” cậu nức nở, “miễn là mẹ đừng bắt con đi học! Điều gì cũng được ạ!”
Người mẹ ôm con một lúc, trầm ngâm suy nghĩ, rồi bà cất lời:
“Không, Sammy; con sẽ không phải đi học nữa. Chỉ cần hứa với mẹ sẽ trở thành một đứa con ngoan hơn. Hãy hứa đừng làm trái tim mẹ tan nát.”
Thế là cậu hứa với mẹ sẽ trở thành một người đàn ông trung thực, chăm chỉ và chính trực giống như cha mình. Người mẹ cảm thấy hài lòng với lời hứa đó. Ý thức về danh dự và công lý vốn đã sớm nảy nở trong lòng cậu. Đối với Sam, một lời hứa luôn là điều vô cùng nghiêm túc trong bất kỳ hoàn cảnh nào; và được thốt lên trong những điều kiện thế này, nó lại càng trở nên thiêng liêng hơn bội phần.
Đêm hôm đó — khi tang lễ đã qua đi — chứng mộng du của cậu lại tái phát. Mẹ và chị gái, những người ngủ chung một phòng, nhìn thấy cánh cửa mở ra và một bóng trắng bước vào. Vốn dĩ đang lúc thần hồn nát thần tính, lại sống trong thời kỳ mà sự mê tín gần như bao trùm khắp nơi, họ vô cùng khiếp sợ và trùm kín đầu chăn. Chẳng mấy chốc, một bàn tay đặt lên tấm chăn đắp, thoạt đầu ở phía cuối giường, rồi dịch lên tận đầu giường. Một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu bà Clemens:
“Sam!” bà gọi.
Cậu đáp lời, nhưng vẫn đang chìm trong giấc ngủ say và ngã lăn xuống sàn nhà. Trong mơ, cậu đã tự tháo chăn quấn quanh người. Những đêm sau đó, cậu vẫn tiếp tục mộng du liền mấy đêm liền. Rồi dần dần, cậu ngủ sâu giấc hơn.
Orion quay trở lại St. Louis. Lúc này, anh đã trở thành một thợ in sách và in ấn phẩm thương mại rất cừ khôi, nhận mức lương mười đô-la một tuần (một khoản tiền công cao trong những ngày tháng tiết kiệm đó), và anh gửi đều đặn ba đô-la mỗi tuần về cho gia đình. Pamela, người đã có vốn hiểu biết khá vững vàng về dương cầm và vĩ cầm, chuyển đến thị trấn Paris thuộc quận Monroe cách đó khoảng năm mươi dặm, mở lớp dạy đàn để kiếm sống; cô dành dụm toàn bộ số tiền còn lại sau khi trừ tiền ăn ở để gửi vào quỹ chung của gia đình. Đó là một thử thách nặng nhọc đối với cô thiếu nữ vốn nhút nhát và sức khỏe chẳng lấy gì làm dẻo dai; nhưng nhờ sự quyết tâm và kiên nhẫn, cô đã gặt hái được thành công. Pamela Clemens là một người phụ nữ có phẩm chất cao quý và rất đáng được ghi chép lại một cách đầy đủ hơn những gì tác phẩm này có thể tải nổi.
Bà Clemens và cậu con trai Samuel có một cuộc trò chuyện nghiêm túc, và nhận ra rằng nghề in ấn vừa mang lại cơ hội trau dồi học thức vừa đủ sức mưu sinh, họ đồng ý để cậu vào làm học việc cho Joseph P. Ament — người vừa chuyển từ Palmyra đến Hannibal để mua lại một tờ báo tuần mang tên Missouri Courier. Các điều kiện học việc chẳng có gì là rộng rãi cho lắm. Chúng cũng y hệt như mọi chỗ khác vào thời điểm đó: được bao ăn và cấp quần áo — “được ăn thì nhiều mà quần áo thì ít, chẳng có mấy thứ ra hồn,” Mark Twain thường hay nhớ lại.
“Lẽ ra tôi phải nhận được hai bộ quần áo mỗi năm, giống như một tên nô lệ da đen vậy, nhưng tôi chẳng hề nhận được chúng. Tôi chỉ nhận được một bộ và phần còn lại quy đổi thành những bộ đồ cũ của Ament, chẳng có lấy một điểm nào vừa vặn với tôi cả. Tôi chỉ cao bằng nửa lão ta, và khi mặc chiếc áo sơ mi của lão, tôi có cảm giác như mình đang trúng phải một chiếc lều xi-nê vậy. Tôi phải xắn ống quần lên tận mang tai thì nó mới bớt dài.”
Lại có thêm một cậu học việc khác, một thanh niên chừng mười tám tuổi tên là Wales McCormick, một kẻ tinh quái và cao lớn như người khổng lồ. Quần áo của Ament quá chật đối với Wales, nhưng anh ta vẫn phải mặc chúng, và tưởng tượng mà xem, Sam Clemens cùng Wales McCormick khi ấy khoác lên mình bộ đồ của Ament chắc hẳn phải là một cặp đôi kỳ quặc làm sao. Ngoài ra, trong một thời gian ngắn, còn có một cậu bé tên là Ralph; nhưng cậu ta dường như chẳng có điểm gì nổi bật nên ký ức về cậu đã phai mờ dần theo năm tháng.
Ban đầu, những người học việc ăn cơm ở nhà bếp, do người nữ đầu bếp da đen lớn tuổi cùng cô con gái lai xinh đẹp của bà phục vụ; nhưng chính những gã “quỷ sứ” nhà in ấy đã quậy phá tưng bừng đến mức chẳng mấy chốc họ được đôn lên ăn ở bàn ăn của gia đình, ngồi cùng ông bà Ament và người thợ cả duy nhất là Pet McMurry — một cái tên tự thân nó đã là một nguồn cảm hứng. Những trò nghịch ngợm mà lũ nhóc ranh ấy chưa biết thì Pet McMurry đều có thể dạy cho chúng. Sam Clemens từng hứa sẽ là một cậu bé ngoan, và quả thực cậu đúng là như vậy, nếu tính theo tiêu chuẩn của tuổi trẻ. Cậu chăm chỉ, đi làm đều đặn, sáng dạ, tốt bụng và thật thà. Các thiên thần trong nhà in chắc cũng chẳng thể làm hơn thế; nhưng khi cái đói hoành hành, ngay cả một thiên thần — một thiên thần thợ in tập sự — cũng khó lòng cưỡng lại việc lén bén mảng xuống cầu thang hầm tối vào ban đêm để vơ vét khoai tây sống, hành tây và táo mang lên nhà in, nơi lũ trẻ ngả lưng ngủ trên một chiếc đệm rách trải dưới sàn, rồi đem số chiến lợi phẩm ấy nấu nướng ngay trên chiếc lò sưởi của xưởng in. Riêng Wales có một tài nghệ nấu khoai tây mà người bạn đồng hành của cậu chẳng thể nào quên được.
Thật đáng tiếc là không có bức ảnh chân dung nào của Sam Clemens từ thời kỳ này được lưu giữ lại. Nhưng chúng ta có thể hình dung ra cậu qua bức thư mà nhiều năm sau, Pet McMurry đã gửi cho Mark Twain. Ông viết rằng:
Nếu ký ức của anh có thể với về tận thuở ấy, hẳn anh sẽ nhớ đến một cậu bé tóc màu cát — [Màu tóc của Mark Twain thời niên thiếu từng được miêu tả bằng nhiều cách khác nhau là đỏ, đen và nâu. Trên thực tế, như lời McMurry đã xác nhận, tóc cậu hồi nhỏ có màu “cát”, và đến khi trưởng thành thì đậm dần lên thành sắc thái gỗ gụ trầm ấm được gọi là màu hạt dẻ.] — cách đây gần một phần tư thế kỷ, trong xưởng in ở Hannibal nằm phía trên hiệu thuốc Brittingham, đứng trên một chiếc hộp gỗ nhỏ trước khay chữ, đang phì phèo điếu xì-gà cỡ lớn hoặc chiếc tẩu thuốc nhỏ xíu, người mà từng rất thích cất cao lời ca điệu hát của gã nát rượu tội nghiệp được cho là đã ngã gục bên đường: “Nếu đời này tôi còn đứng dậy được, tôi sẽ đứng vững luôn — nếu tôi có thể làm được điều đó”... Anh có còn nhớ bất kỳ trận chiến nảy lửa nào mà bộ óc ưa chọc cười của anh từng gây ra với sinh vật bé nhỏ Wales McCormick ấy không — cách mà anh từng gọi tôi ra để giữ hộ điếu xì-gà hay cái tẩu trong lúc anh lao vào “xử lý” gọn gàng gã đó?
Đây quả là một lời làm chứng xác đáng, không còn nghi ngờ gì nữa. Chỉ hơn một năm làm việc dưới trướng Ament, Sam đã trở thành đứa trẻ cưng của xưởng in và là chỗ dựa chính cho công việc nơi đây. Bất cứ việc gì đòi hỏi sự thông minh, cẩn trọng và trí tưởng tượng đều được giao phó cho Sam Clemens. Cậu có thể xếp chữ chuẩn xác và nhanh nhẹn gần như Pet McMurry; có thể lau chùi các khuôn in sạch sẽ hơn hẳn Pet; và có thể vận hành cỗ máy in ấn phẩm theo nhịp điệu của bài “Annie Laurie” hay “Along the Beach at Rockaway” mà không hề hụt một nhịp hay sứt mẻ một ngón tay nào. Thỉnh thoảng, trong những lúc rảnh rỗi, cậu lại tự tay “xếp chữ” cho những bài hát đang thịnh hành hoặc một vài thơ yêu thích như bài “The Blackberry Girl”, và rồi cậu in những bản sao đó lên vải cotton, thậm chí cả trên những mảnh lụa vụn, để gửi tặng cho những cô bạn gái thân thiết; cùng với Puss Quarles — cô bé ở trang trại của người bác, nơi giờ đây cậu rất hiếm khi đặt chân tới, bởi cậu đã thực sự trưởng thành, biết giao du với những người đàn ông và làm những công việc nặng nhọc của một người lớn. Cậu được giao phụ trách mảng phát hành — nghĩa là cậu chính là người đi phân phối báo chí. Trong năm cuối cùng của cuộc chiến tranh với Mexico, khi một đường dây điện tín được kéo băng qua sông Mississippi đến Hannibal — một nhịp dây chùng võng xuống mà chẳng hiểu sao lại không đứt dưới chính sức nặng của nó — cậu đã được tin tưởng giao phó việc phân phối các ấn phẩm phụ trương mang tin tức nóng hổi từ tiền tuyến; và tầm quan trọng sục sôi của sứ mệnh ấy, việc mang tin tức nóng bỏng từ chiến trường về, đã thúc đẩy cậu nỗ lực hết mình để giành lấy những lời tán dương cùng thành công vang dội.
Cậu gần như trở thành một biên tập viên phụ tá. Khi các trang bản thảo của tờ báo đã sẵn sàng lên khuôn mà Ament vẫn cần thêm bài vở, chính Sam là người được cử đi tìm con người khó nắm bắt và hay lẩn tránh ấy để kiên trì đốc thúc cho đến khi có được bài viết cần thiết. Cứ thế, chính mắt cậu đã chứng kiến văn chương hình thành như thế nào.
Người ta cho rằng Sam không hề có chút hoài bão văn chương nào cho riêng mình. Khát vọng lớn nhất của cậu lúc bấy giờ là trở thành một người thợ in lành nghề cái gì cũng rành rọt giống như Pet McMurry; được lang thang khắp chốn đây đó theo lối sống tự do phóng khoáng của Pet; được tận mắt chứng kiến tất cả những gì Pet từng thấy và thêm cả khối thứ mà có lẽ Pet đã vô tình bỏ sót. Đôi khi, cậu cũng có những ước vọng khác lệch đi chút nào đó. Khi gánh hát múa da đen đầu tiên đến biểu diễn ở Hannibal rồi rời đi, cậu đã từng ao ước trong một khoảng thời gian ngắn ngủi được trở thành một diễn viên “đứng giữa” đầy oai phong hoặc chí ít cũng là một gã diễn viên “đứng cánh” trong đoàn nghệ thuật ấy; khi gánh xiếc đến rồi đi, cậu lại mơ mộng về một ngày nào đó, trong bộ dạng một tên hề trang điểm lòe loẹt nhảy múa tưng bừng, cậu sẽ khiến những khán đài đông nghẹt khán giả phải cười rũ rượi trước những trò hề hài hước của mình; và khi nhà thôi miên lưu động xuất hiện, cậu liền xung phong làm vật thí nghiệm, khiến cả hội trường phải kinh ngạc trước sự kỳ diệu từ màn trình diễn của cậu.
Về sau này, khi đã trưởng thành, cậu luôn khẳng định rằng bản thân chưa từng bị thôi miên chút nào, mà tất cả chỉ là do cậu giả vờ từ đầu đến cuối — một tuyên bố mà mẹ và anh trai Orion của cậu luôn miệng phủ nhận. Cuộc tranh cãi này chưa bao giờ ngã ngũ, và có lẽ cũng chẳng bao giờ có hồi kết. Khuynh hướng mộng du của Sam Clemens dường như ngầm mách bảo rằng thực ra cậu hoàn toàn có thể rơi vào trạng thái thôi miên, trong khi tài năng diễn xuất siêu việt của cậu, từ thuở nhỏ cho đến suốt cuộc đời, cùng với niềm đam mê biểu diễn và chọc cười từ sớm lại cho thấy rất có thể cậu chỉ đang “làm hàng” mua vui mà thôi. Cậu có thể thỏa sức thả lỏng trí tưởng tượng phong phú của mình và tha hồ làm những điều quái đản nhất mà chẳng phải chịu bất kỳ trách nhiệm nào. Nhưng cái giá phải trả là: cậu phải để người ta đâm kim và ghim vào da thịt mình, chịu đựng những nỗi đau đớn ấy mà không được phép lộ chút vẻ khó chịu nào trước mặt khán giả. Thật khó mà tin rằng có một cậu bé nào đó, dù đam mê biểu diễn đến đâu đi nữa, lại có thể bình tĩnh để một chiếc kim đâm thật sâu vào da thịt mình trong khi vẫn hoàn toàn tỉnh táo mà không hề có những biểu hiện hoảng loạn mang tính phản xạ tự nhiên. Có lẽ kết luận hợp lý nhất là cậu bắt đầu bằng việc đóng kịch, nhưng có những thời điểm cậu thực sự đã chìm vào trạng thái bán thôi miên. Dù thế nào đi chăng nữa, cậu cũng đã có một tuần lễ huy hoàng rực rỡ, dẫu rằng cuối cùng cậu vẫn quyết định gắn bó với nghề in như một cái nghiệp dài lâu.
Chúng ta từng nhắc đến việc cậu là một người tiếp thu nhanh và là một thợ in khéo léo. Khi làm việc ở tiệm của Ament, cậu thường được giao một khối lượng công việc nhất định trong ngày, bao gồm việc xếp chữ hoặc vận hành máy in, và sau khi hoàn thành là cậu được tự do. Khi đã quen tay quen việc, cậu thường làm xong xuôi mọi thứ từ lúc ba giờ chiều; để rồi sau đó lại cắm cổ lao ra sông hoặc vào hang động giống như những ngày xưa cũ, lúc thì đi cùng lũ bạn trai, lúc lại cùng Laura Hawkins hái hoa bồ hòe dại trên vách đá cao ngất chênh vênh hướng ra dòng sông — mỏm Lover's Leap.
Cậu đang dần trở thành một chàng thanh niên hào hoa phong nhã, thỉnh thoảng tham gia các bữa tiệc nơi những trò chơi mang phong cách cổ điển — như Phạt đền, Vòng tròn hoa hồng, Bác thợ mây bụi bặm, và những trò tương tự — được coi là chốn giải trí tuyệt vời. Cậu rất được lòng các cô gái cùng trang lứa. Sam luôn mang tính tình vui vẻ, dẫu đôi khi cậu cũng hay trêu chọc họ và thường là nguồn cơn thử thách sự kiên nhẫn. Cậu thường xuyên ở bên cạnh Laura Hawkins hơn những người khác, và hầu như luôn đóng vai trò là hộ hoa sứ giả cho cô bé. Vào những buổi chiều thứ Bảy mùa đông, cậu mang giày trượt patin đến suối Bear Creek giúp cô bé xỏ giày. Sau đó, họ cùng nhau trượt băng theo kiểu “bạn đồng hành”, nắm chặt tay nhau, và chắc hẳn đó là một cặp đôi trẻ tuổi vô cùng đẹp đôi. Trong tác phẩm The Gilded Age, nhân vật Laura Hawkins lúc mười tuổi được miêu tả với hình ảnh “hai bàn tay xinh xắn đút vào chiếc túi viền ruy-b băng trước tạp dề... một khung hình đủ sức sưởi ấm trái tim lạnh giá nhất, đồng thời ban phước lành và niềm vui cho những nỗi buồn sâu kín nhất.” Tác giả đã khắc họa hình ảnh Laura ngoài đời thực từ thời thơ ấu của chính mình khi viết nên những dòng đó, dẫu cho bản thân câu chuyện chẳng có điểm nào giống với cuộc đời cô ấy cả.
Hai người đó chưa bao giờ thực sự là tình nhân của nhau. Họ chỉ là những người bạn tốt và là chiến hữu thân thiết. Thỉnh thoảng, cậu mang đến cho cô bé những cuốn tạp chí — những ấn phẩm trao đổi từ xưởng in — như tờ Godey's cùng nhiều tờ khác. Những món quà ấy đối với cô bé là một điều xa xỉ lớn lao, bởi những ấn phẩm như vậy vốn dĩ rất hiếm hoi. Bản thân Sam chẳng mặn mà gì mấy với việc đọc sách, ngoại trừ một vài câu chuyện giun dế ly kỳ, thế nhưng việc phải xếp chữ cho vô số những tài liệu linh tinh chắc chắn đã hun đúc trong cậu niềm đam mê đối với kho tàng tri thức chung. Nó chỉ còn chờ đúng thời điểm để được đánh thức mà thôi.