Sau khi hội đồng lập pháp giải thể, Samuel Clemens trở lại Virginia City với tư cách một nhân vật thực sự nổi tiếng—Mark Twain. Ông được xem là cây bút chủ chốt của tờ Enterprise—điều bản thân nó đã là một vinh dự lớn ở vùng Comstock—trong khi bộ dạng chải chuốt hơn cùng sự khấm khá trông thấy càng mang lại cho ông thêm sự nể trọng. Khi có những vị khách quý ghé thăm—những diễn giả, diễn viên, chính trị gia nổi tiếng—ông được giới thiệu như một trong những điểm tham quan tiêu biểu của Comstock mà người ta nên ghé qua, bên cạnh các mỏ Ophir, Gould và Curry, cùng cỗ máy nghiền quặng một trăm chày mới toanh.
Do đó, ông cảm thấy khá buồn và tổn thương khi sau vài đợt quyên góp tại tòa soạn Enterprise để tặng tẩu thuốc bằng bọt biển (meerschaum) cho các thành viên trong ban biên tập, chẳng có chiếc nào thuộc về ông. Ông đem nỗi ấm ức thoáng qua ấy phàn nàn với Steve Gillis:
“Chẳng có ma nào tặng tôi một cái tẩu bọt biển cả,” ông nói với giọng đầy hờn dỗi. “Bộ tôi chưa xứng đáng nhận được một cái sao?”
Ôi, thật là một ngày bất hạnh! Đối với gã ác ôn tàn nhẫn Steve Gillis đó, đây là cơ hội ngàn vàng để giở trò phá phách đúng kiểu mà hắn khoái chí nhất. Đây là câu chuyện, được kể lại y nguyên lời chính Gillis đã thuật lại cho tác giả của những trang biên niên sử này hơn một thế hệ sau:
“Hồi đó có một lão người Đức mở cửa hàng bán xì-gà ở Virginia City và lúc nào cũng có sẵn một bộ sưu tập tẩu bọt biển tuyệt đẹp. Những chiếc tẩu này thường có giá dao động từ bốn mươi đến bảy mươi lăm đô-la.
“Một hôm, Denis McCarthy và tôi đi ngang qua cửa tiệm của lão già người Đức, bèn dừng lại ngó vào tủ trưng bày ở cửa sổ. Trong số đó có một chiếc tẩu giả làm bằng bọt biển loại lớn với nõ tẩu cao và cán dài, đề giá một đô-la rưỡi.
“Tôi quyết định đó chính là chiếc tẩu dành cho Sam. Chúng tôi bước vào mua nó, kèm theo một chiếc cán dài hơn rất nhiều. Tôi nghĩ riêng cái cán thôi cũng đã tốn ba đô-la rồi. Sau đó, chúng tôi đem khắc tên Mark và tên người tặng lên một chiếc bảng kim loại Đức nhỏ xíu, rồi lên kế hoạch cho buổi lễ trao tặng. Charlie Pope—[sau này là chủ nhân Nhà hát Pope, St. Louis]—lúc bấy giờ đang biểu diễn tại Nhà hát Lớn, và chúng tôi thuê ông ấy đóng vai người đọc diễn văn trao tặng.
“Rồi chúng tôi rủ thêm Dan de Quille, người bạn thân nhất của Mark, vào hùa để đóng vai Giu-đa—nói nhỏ cho Mark biết rằng anh sắp được tặng một chiếc tẩu đẹp, để anh ấy có thời gian chuẩn bị một bài phát biểu đáp từ bài của Pope. Hắn chơi trò tiểu nhân quá mức, thằng Dan ạ. Chúng tôi sắp xếp để màn kịch diễn ra tại quán rượu nằm bên dưới Nhà hát Lớn sau khi buổi biểu diễn kết thúc.
“Mọi chuyện diễn ra vô cùng tốt đẹp; nhưng đó lại là một dịp đầy dằn vặt và một số đứa trong chúng tôi có vẻ mặt như kẻ trộm; bởi vì Sam tỏ ra quá ư chân thật, và đã chuẩn bị một trong những bài diễn văn hay nhất mà tôi từng nghe anh ấy đọc. Bài phát biểu trao tặng của Pope cũng rất tuyệt vời. Ông ấy nói với Sam rằng tất cả bạn bè đều yêu mến anh nhường nào, và chiếc tẩu được mua với cái giá khá đắt đỏ này chỉ là một món quà nhỏ thể hiện tình cảm của họ. Thế nhưng, phần đáp từ của Sam, vốn được cho là ứng khẩu tại chỗ, thực sự đã làm rớm lệ mắt một số người trong chúng tôi, và cứ cách một phút anh ấy lại bị ngắt lời bởi những tràng pháo tay. Chưa bao giờ tôi thấy thương ai đến thế.
“Dẫu vậy, chúng tôi vẫn quyết tâm làm cho trót vót. Sau khi bài phát biểu của Sam kết thúc, anh ấy gọi những loại rượu đắt tiền—sâm-panh và rượu vang sủi Moselle. Rồi chúng tôi rủ nhau đi chơi khắp thị trấn, quậy tưng bừng đến tận sáng để vơi bớt nỗi dằn vặt trong lòng.
“Chà, tất nhiên là hôm sau, anh ấy bắt đầu hì hục 'làm cho tẩu ngả màu'. Nó chẳng chịu ngả màu chút nào ngoài việc giống hệt một mẩu phấn trắng, mà thực ra thì nó cũng chỉ có thế. Sam cứ hút hết điếu này đến điếu khác, rồi phàn nàn rằng sao hút chẳng thấy ngon gì cả mà tẩu mãi vẫn không đổi màu. Cuối cùng, có hôm Denis mới bảo anh ấy rằng:
“'Ơ kìa Sam, bộ anh không biết đó chỉ là một cái tẩu vỏ trứng chết tiệt nào đó thôi sao, và tụi nó mua có một đô-la rưỡi rồi đem tặng anh để làm trò cười đấy à?'
“Lúc đó Sam lôi đình nổi giận, còn chúng tôi thì đổ hết tội lên đầu Dan de Quille. Trông mặt anh ấy đằng đằng sát khí khi bước lên Phòng Tin Địa phương, nơi Dan đang làm việc. Anh bước vào, khép cửa lại đằng sau, khóa trái rồi đút chìa khóa vào túi—một điềm gở khủng khiếp. Dan đang ngồi đó một mình, cặm cụi viết bên bàn làm việc.
“Sam nói, 'Dan, khi cậu mời tôi đọc bài diễn văn đó, cậu có biết đám kia định tặng tôi một chiếc tẩu đểu không?'
“Dan không còn đường nào trốn chạy, đành phải thú nhận. Sam đi qua đi lại căn phòng như thể đang đắn đo không biết nên xử trí Dan cách nào cho hả dạ. Cuối cùng anh phán:
“'Ôi Dan, nghĩ đến chuyện cậu, người bạn thân thiết nhất của tôi, kẻ thừa biết tôi có ít tiền thế nào và tôi phải vất vả ra sao để chuẩn bị một bài phát biểu nhằm bày tỏ lòng biết ơn với bạn bè, lại chính là kẻ phản bội, là tên Giu-đa đem nụ hôn ra để bán đứng tôi! Dan, tôi không bao giờ muốn nhìn mặt cậu nữa. Cậu biết rõ tôi sẽ vét sạch từng cắc để mua quà cho lũ cướp biển ấy dù bản thân chẳng tài nào kham nổi; thế mà cậu vẫn để mặc tôi làm vậy; cậu còn tòng phạm với cái kế hoạch quái đỉa của bọn chúng, thậm chí còn xúi tôi soạn ra cái bài phát biểu chết tiệt đó để biến tôi thành trò hề hơn nữa.'
“Tất nhiên Dan cảm thấy vô cùng tồi tệ, bèn tìm cách thanh minh rằng thực ra tụi nó định tặng anh một chiếc tẩu đẹp thật—một chiếc xịn cơ, nhưng là lần sau. Tuy nhiên, lúc đầu Sam nhất quyết không chịu nguôi ngoai; và đến khi vài ngày sau, tôi mang chiếc tẩu thật đến và bảo, 'Sam, đây mới là chiếc tẩu mà tụi nó định tặng anh từ trước đến giờ,' rồi cố gắng bày tỏ sự hối lỗi, anh ấy liền ngoảnh lại với cái nhìn lạnh tanh và bảo:
“'Lại là một trong mấy cái tẩu đểu giả ấy nữa phải không?'
“Dù vậy, anh ấy vẫn nhận lấy nó, và hòa khí lại được lập lại. Một hôm, chẳng bao lâu sau đó, anh ấy bảo với tôi:
“'Steve, cậu có thấy là cái tẩu đểu kia hút cũng ngang ngửa cái tẩu xịn không nhỉ?'”
Nhiều năm sau (lúc đó ông đang ở nhà riêng tại Hartford, và Joe Goodman có mặt ở đó), Mark Twain tình cờ bắt gặp chiếc tẩu giả ngày xưa.
“Joe,” ông nói, “đó là một cú lừa thật tàn nhẫn, tàn nhẫn hết chỗ nói mà đám chúng nó giáng vào tôi; nhưng vì những cảm xúc dâng trào trong khoảnh khắc họ trao tặng chiếc tẩu ấy, khi Charlie Pope đọc bài phát biểu còn tôi thì đáp từ—vì ký ức về cảm xúc ấy, giờ đây, chiếc tẩu đó đối với tôi còn trân quý hơn bất kỳ chiếc tẩu nào trên thế giới này!”
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba là thời kỳ hoàng kim rực rỡ tại Comstock. Mọi mỏ khai thác đều hoạt động hết công suất. Mọi cỗ máy nghiền đều gầm rú và nghiền nát, tuôn ra những dòng suối bạc và vàng. Cách đây không lâu, một cư dân cũ đã viết:
Khi nhắm mắt lại, tôi lại nghe thấy tiếng thở của những cỗ máy trục quặng và tiếng gầm của máy nghiền; tôi có thể nhìn thấy những đoàn "lạc đà" sau nửa đêm chở muối tiến vào; tôi lại nhìn thấy cảnh xe ngựa ùn tắc trên phố C và nghe những lời nguyền rủa của mấy kẻ đánh xe—tất cả công việc vĩ đại diễn ra nhằm dụ dỗ những báu vật từ các căn hầm sâu thẳm của mạch quặng lớn và mang ánh sáng văn minh đến chốn hoang mạc.
Đó là những ngày tháng sôi động. Giữa lúc đang viết thư thăm nhà, Mark Twain phải ngắt lời để ghi chú: “Tôi vừa nghe thấy năm tiếng súng nổ ngoài phố—vì mấy chuyện thế này rất hợp gu tôi, tôi sẽ ra xem thế nào,” và trong phần tái bút viết thêm vài tiếng sau:
5 giờ sáng. Tiếng súng đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Một gã, người miền Jackson County bang Missouri, đã bắn thủng tim hai người bạn của tôi (các sĩ quan cảnh sát)—cả hai đều chết trong vòng ba phút. Kẻ sát nhân tên là John Campbell.
“Mark và tôi bận rộn tối mặt tối mày,” De Quille kể, “đến mức chân không chạm đất.” Để đáp trả một số lời chỉ trích bóng gió về đường lối của họ, họ đã cho đăng một dạng tuyên ngôn biên tập:
Nhiệm vụ của chúng tôi là cập nhật cho toàn vũ trụ những tin tức kỹ lưỡng về các vụ án mạng, ẩu đả đường phố, vũ hội, rạp hát, các đoàn súc vật thồ, nhà thờ, các buổi diễn thuyết, trường học, công tác quân sự thành phố, các vụ cướp đường, hội Kinh thánh, xe chở cỏ khô, cùng hàng ngàn thứ khác thuộc phạm vi theo dõi của các phóng viên địa phương nhằm phóng đại chúng lên tầm quan trọng quá mức vì mục đích giáo dục cho độc giả của một tờ nhật báo lớn.
Thật dễ dàng nhận ra phong cách của Mark Twain trong bản tổng hợp công việc đầy nhọc nhằn ấy, bất chấp sự kết hợp từ ngữ có phần buồn cười, nó lại là sự thật trần trụi, và có lẽ được viết ra với ý đồ hoàn toàn nghiêm túc chứ chẳng hề dụng ý hài hước nào trong cấu trúc của nó. Cũng có thể nói ngay tại đây rằng Mark Twain vốn không có thói quen gồng mình để tạo ra sự hài hước. Ông nhìn nhận các sự việc theo những góc độ kỳ lạ và diễn đạt chúng cho tương ứng. Ở Virginia City, ông hòa mình vào chốn hỗn độn của vùng Comstock và ghi chép lại những gì mình thấy và suy ngẫm bằng thứ ngôn ngữ mộc mạc của chính mình. Vùng Comstock, vốn luôn sẵn sàng cười cợt, đã tìm thấy niềm vui trong cách diễn đạt của ông và phát hiện ra sự hài hước vô biên trong những phát biểu nghiêm túc nhất của ông.
Mặt khác, có những lúc sự híc hước được chủ tâm nhắm tới nhưng lại trượt mục đích. Chúng ta đã nhắc lại vụ lừa đảo “Người hóa đá”, vốn bị đón nhận một cách nghiêm túc; thế nhưng trào phúng “Thảm sát Empire City” lại được đón nhận nồng nhiệt đến mức ngay cả tác giả của nó đôi lúc cũng phải thấy hoang mang. Ngày nay, nó vẫn được ghi nhớ tại Virginia City như sự kiện lớn nhất trong sự nghiệp tại Comstock của Mark Twain.
Quả bom văn học này thực ra mang hai mục đích, một trong số đó là trừng phạt tờ San Francisco Bulletin vì những đợt công kích dai dẳng nhằm vào các lợi ích ở Washoe; mục đích thứ hai, dẫu chỉ là phụ họa, là hướng sự chú ý không mấy thiện cảm vào một quán rượu ở Carson nào đó mang tên Magnolia, nơi khét tiếng phục vụ loại rượu whisky mang nhãn hiệu “bắn phát chết luôn” —tức là loại rượu được cam đoan có thể hạ gục nạn nhân từ khoảng cách ấy. Tờ Bulletin chính là đối tượng bị nhắm đến để làm cho nực cười nhất. Tờ báo này tỏ ra cực kỳ khó chịu đối với hệ thống “xào nấu cổ tức” của một số mỏ ở Comstock, đồng thời thu hút sự chú ý một cách thiên vị sang những khoản đầu tư an toàn hơn trong các cổ phiếu California. Samuel Clemens, với “nửa rương” cổ phiếu Comstock, đã nuôi dưỡng sẵn sự chán ghét đối với mọi thứ thuộc về California nói chung: Trong một bức thư viết vào thời điểm đó, ông thốt lên:
“Sao mà tôi căm ghét mọi thứ có vẻ bề ngoài, hương vị hoặc mùi mẫn giống như California đến thế!” Với sự thay lòng đổi dạ quen thuộc của tâm hồn mình, chưa đầy một năm sau ông lại ca tụng California, nhưng vào thời điểm ấy thì ông chẳng thể nhìn thấy chút tốt đẹp nào ở chốn Nazareth đó. Đến sự mãn nguyện tột cùng của ông, một trong những tập đoàn lớn ở California là Công ty Nước Spring Valley đã tự “xào nấu” cổ tức của chính mình vào khoảng thời gian này, dẫn đến thảm họa cho hàng loạt nhà đầu tư cả tin đang đứng sai chiến tuyến trong vụ sụp đổ sau đó. Điều này mang lại một cơ hội hấp dẫn để trả thù. Được sự đồng ý của Goodman, ông đã lên kế hoạch giáng cho các tờ báo California, đặc biệt là tờ Bulletin, một đòn trừng phạt mà ông quyết tâm làm cho thật thích đáng. Ông tin rằng các báo đài ở tiểu bang đó đã quên mất những lỗi lầm trước kia của mình, và kết quả cho thấy ông đã không nhầm.
Có một địa điểm trên sông Carson, cách Carson City bốn dặm, được gọi là “Dutch Nick's”, đồng thời cũng là Empire City, vì hai cái tên này chỉ cùng một nơi. Chẳng có khu rừng nào mọc nổi ở đó cả—chẳng có gì ngoài cây bụi sage-brush. Trong căn lúp xúp duy nhất ấy có một gã độc thân sống thui thủi không gia đình. Tất nhiên mọi người ở Virginia và Carson đều rõ như ban ngày những chuyện này.
Mark Twain liền soạn ra một bản tường thuật vô cùng rùng rợn và sống động về việc một gã tên là Phillip Hopkins, sống “ngay sát mép khu rừng thông lớn nằm giữa Empire City và 'Dutch Nick's'”, bỗng nhiên nổi điên rồi cầm vũ khí tàn sát đẫm máu toàn bộ gia đình mình gồm người vợ và chín đứa con, tuổi từ một đến mười chín. Người vợ đã bị sát hại dã man tại chỗ, cùng với bảy đứa con; hai đứa còn lại có lẽ sẽ qua khỏi. Vụ án mạng được thực hiện theo cách thức tàn bạo và kinh hoàng nhất, sau đó Hopkins lột da đầu vợ, nhảy lên lưng ngựa, tự rạch cổ mình từ tai này sang tai kia, rồi phóng ngựa bốn dặm về Carson City, cuối cùng gục chết ngay trước quán rượu Magnolia, trên tay vẫn lom lom nắm chặt mái tóc đẫm máu của người vợ tóc đỏ. Bài báo còn nêu rõ nguyên nhân khiến ông Hopkins phát điên là do thua lỗ tài chính, khi ông rút tiền tiết kiệm khỏi các khoản đầu tư an toàn ở Comstock để rồi theo lời khuyên của một người họ hàng—chính là một trong những biên tập viên của tờ San Francisco Bulletin—đem đầu tư vào Công ty Nước Spring Valley. Câu chuyện hoang đường kèm theo những dòng tựa đề gây sốc này đã xuất hiện trên số báo Enterprise ngày 28 tháng 10 năm 1863.
Chẳng ai ở Virginia City hay Carson City lại ngây thơ đến mức tin sái cổ vào câu chuyện bị thêu dệt nhảm nhí ấy dù chỉ một giây, thế nhưng nó được viết quá mức sinh động đến độ cứ mười người đọc lần đầu thì có đến chín người không mớ gì dừng lại để suy xét về sự phi lý hoàn toàn của bối cảnh lẫn tình tiết. Ngay cả khi những điều vô lý ấy được chỉ ra, nhiều độc giả lúc đầu vẫn từ chối thừa nhận rằng mình đã bị lừa. Riêng tờ Bulletin cùng các báo khác ở California thì sập bẫy hoàn toàn và nổi giận lôi đình. Rất nhiều tờ trong số đó đã viết bài đòi sa thải ngay lập tức tác giả của bài báo, tuyên bố rằng họ sẽ không bao giờ đăng lại dù chỉ một dòng từ tờ Enterprise, không thèm trao đổi báo chí, hay có bất kỳ quan hệ nào nữa với một tờ báo dám dung túng Mark Twain trong đội ngũ biên tập. Người dân cũng nổi giận đùng đùng và cắt luôn cả dịch vụ đặt báo. Kẻ chủ mưu lúc này vô cùng tuyệt vọng.
“Ôi, Joe,” ông nói, “tôi đã phá nát công việc làm ăn của anh rồi, và sự đền bù duy nhất tôi có thể làm là xin từ chức. Anh sẽ chẳng bao giờ gượng dậy nổi sau cú giáng này chừng nào tôi còn ở lại tòa soạn.”
“Nhảm nhí,” Goodman đáp gọn lỏn. “Chúng ta có thể cung cấp tin tức cho thiên hạ, nhưng không thể nhét óc phán đoán vào đầu họ được. Chỉ có thời gian mới làm được điều đó. Sự hoảng loạn này rồi sẽ qua đi. Cứ tiến lên thôi. Về lâu về dài chúng ta sẽ thắng.”
Thế nhưng kẻ gây án vẫn đang chịu nỗi đày ải tinh thần; anh ta chẳng tài nào chợp mắt nổi. “Dan, Dan,” ông than thở, “tôi đang bị thiêu sống ở cả hai sườn núi đây này.”
“Mark,” Dan điềm tĩnh bảo. “Mọi chuyện rồi sẽ qua thôi. Mẩu tin này của cậu sẽ còn được người ta nhớ mãi và bàn tán xôn xao ngay cả khi tất cả những bài báo khác của cậu trên Enterprise đã chìm vào quên lãng.”
Cả Goodman và De Quille đều đã đúng. Chỉ trong vòng một tháng, báo chí và người dân đã quên đi nỗi nhục nhã của mình và quay sang cười xòa. “Vụ thảm sát ở Dutch Nick” đã mang lại cho thủ phạm lẫn tờ Enterprise một sức hút lớn hơn nữa. —[Để xem toàn văn trò lừa bịp “Dutch Nick”, xin đọc Phụ lục C ở cuối tập trước: ngoài ra còn có giai thoại về chuyến đi thực tế đưa tin của Alf. Doten và Mark Twain.]—