Lạy Chúa tôi, làm thế nào để một người có thể tìm đường từ đây đến Amherst, và khi nào thì anh ta phải khởi hành? Hãy cho tôi biết mọi chi tiết cụ thể, và cử người đi cùng tôi. Nếu tôi còn một hợp đồng nào khác, thà tôi chịu mục rữa chứ quyết không nhận lời. S. L. CLEMENS.
Đây là vào cuối tháng Hai, và ông tin rằng mình sắp đứng trên bục diễn giả lần cuối cùng. Ông căm ghét sự tẻ nhạt, vất vả của công việc ấy, và cho rằng điều đó không còn cần thiết nữa. Ông không còn ngập trong nợ nần, và thu nhập của ông đã đủ dồi dào. Cuốn sách mới của ông, 'Roughing It'—[Chính Bliss là người đã đặt tựa đề cho cuốn sách mới là Roughing It. Innocents at Home từng là tựa đề dự kiến của nó, quả là một cái tên dễ gây hiểu lầm, dẫu rằng nó vẫn được giữ ở Anh cho tập thứ hai; với lý do gì thì thật khó mà giải thích.]—đã có lượng đặt trước lớn, và doanh thu của nó hứa hẹn sẽ sánh ngang với cuốn 'Innocents'. Ông quyết định từ nay sẽ chỉ gắn bó với nghề viết văn và lợi nhuận từ sách vở.
Cuốn sách mới có nhiều lợi thế ủng hộ. Được phát hành từ đầu năm, nó ra mắt đúng vào mùa phát hành sách đặng đi tiếp thị tốt nhất; điều này càng thuận lợi hơn khi những buổi diễn thuyết của tác giả đã dọn đường cho công chúng đón nhận nó. Hơn nữa, tác phẩm đề cập đến những khía cạnh kỳ thú nhất của đời sống Mỹ, những khung cảnh và tình tiết vô cùng hấp dẫn vào thời điểm đó, và cực kỳ phù hợp với lối biểu đạt văn chương của Mark Twain. Theo một cách khác, 'Roughing It' cũng đáng chú ý không kém gì 'The Innocents Abroad'. Nếu nó có ít nét duyên dáng hơn, thì lại có sức hấp dẫn lớn hơn, và tác phẩm này không hề thiếu đi sự duyên dáng. Chẳng hạn, có một điều gì đó vô cùng tuyệt vời trong đoạn trích thể hiện trọn vẹn niềm vui sướng của ngày đầu tiên du hành xuyên lục địa:
Bấy giờ trời vừa hửng sáng, và khi chúng tôi duỗi thẳng đôi chân mỏi nhừ trên những chiếc túi đựng thư, phóng tầm mắt nhìn qua khung cửa sổ băng qua những dải đồng cỏ rộng lớn khoác lên mình lớp sương mù mỏng manh, mát lạnh để hướng về phía chân trời phương Đông đang rạng ngời vẻ mong chờ, niềm vui sướng tột cùng của chúng tôi đã biến thành một trạng thái ngây ngất thanh thản và mãn nguyện. Chiếc xe ngựa lướt đi với tốc độ nhanh đến kỳ lạ, ngọn gió phần phật thổi tung những tấm rèm và những chiếc áo khoác treo lủng lẳng tạo nên một cảm giác vô cùng phấn khích; chiếc nôi mây đu đưa nhịp nhàng đầy thoải mái; tiếng móng ngựa nện lộp cộp, tiếng roi vụt của người đánh xe, cùng tiếng hô “Hi-yi! g'lang!” vang lên như khúc nhạc; mặt đất lướt đi và những hàng cây như đang nhảy waltz dường như muốn âm thầm cổ vũ chúng tôi khi xe chạy qua, rồi chậm lại và dõi theo chúng tôi bằng vẻ thích thú cùng sự ghen tị, hoặc một cảm xúc nào đó đại loại thế; và khi chúng tôi nằm ngậm tẩu thuốc hòa bình, so sánh sự xa hoa này với những năm tháng sống chốn đô thị mệt mỏi đã qua, chúng tôi cảm thấy rằng trên đời này chỉ có một niềm hạnh phúc trọn vẹn và thỏa mãn duy nhất, và chúng tôi đã tìm thấy nó.
Bên cạnh đó là bức tranh hùng vĩ về đèo South Pass, cùng khung cảnh sa mạc kiềm muối, khô cằn đến mức thiêu đốt, với thứ hiện thực nghẹt thở đến mức chỉ đọc lên thôi cũng đủ khiến cổ họng đau rát và khô khốc cả lưỡi. Xin trích một thoáng sa mạc ấy trên đường đi:
Mặt trời giáng xuống thứ ánh nắng chết chóc, hầm hập, ác độc đến tột cùng; mồ hôi túa ra từ mọi lỗ chân lông trên cơ thể người và thú vật, nhưng hầu như chẳng có giọt nào lọt được lên bề mặt—chúng đã bị hút khô từ trước khi kịp ngoi lên; không có lấy một luồng gió thoảng qua; không có nổi một mảnh mây nhân từ nào trên vòm trời rực rỡ; không một sinh vật sống nào hiển hiện dù nhìn về bất cứ hướng nào trên khoảng không bằng phẳng trải dài những dặm đường đơn điệu ở khắp nơi; không một âm thanh, không một tiếng thở dài, không một lời thì thầm, không một tiếng vo ve, hay tiếng vỗ cánh vo ve, hay tiếng chim hót từ đằng xa; thậm chí chẳng có lấy một tiếng nức nở từ những linh hồn lầm lạc mà chắc hẳn đang trú ngụ trong bầu không khí chết chóc ấy.
Về phần sự hài hước của cuốn sách, tác phẩm vốn nổi tiếng chủ yếu nhờ điều đó. “Đám tang của Buck Fanshaw” đã trở thành một tác phẩm kinh điển, cùng với vụ mua bán “con ngựa chứng Mexican Plug”. Nhưng việc điểm sách chi tiết ở đây là điều thừa thãi. Chúng ta đã từng bàn qua về cuộc đời và hoàn cảnh đã sinh ra tác phẩm ấy.
Không nghi ngờ gì nữa, câu chuyện hẳn đã mang nhiều nét thơ ca và trầm ngâm hơn — những yếu tố mà ông luôn thể hiện xuất sắc nhất — nếu như bản thân đề tài, cũng như trong cuốn Innocents, có xu hướng nghiêng về lối viết đó thường xuyên hơn. Có lẽ chính sự thiếu vắng vầng hào quang ấy đã khiến cuốn sách mới không bao giờ hoàn toàn sánh kịp với bậc tiền bối vĩ đại của nó trong lòng công chúng. Hầu như chẳng thể tìm ra lý do nào khác. Nó mang đến một chủ đề mới mẻ hơn; nó dồi dào tiếng cười; về mặt kỹ thuật, nó được viết tốt hơn; tưởng chừng như nó hội tụ mọi yếu tố để trở nên nổi tiếng và trường tồn. Quả thực, nó sở hữu những phẩm chất ấy, nhưng doanh số bán ra của nó, ngoại trừ những tháng đầu tiên phát hành, chưa bao giờ hoàn toàn bắt kịp 'The Innocents Abroad'.
‘Roughing It’ được công chúng đón nhận đúng với bản chất thực sự của nó: một bức tranh vĩ đại về những ngày tháng Tiên phong xuyên lục địa — một bức họa kỳ diệu về những khía cạnh nơi biên ải vào thời điểm mà chính vùng biên cương ấy, dẫu với bao gian khổ và bi thương, cũng chẳng khác nào một trò đùa nguyên thủy vĩ đại; khi mà tất cả những con người miền biên giới buộc phải trở thành những triết gia biết cười để sinh tồn trước sức ép từ những cuộc giao tranh nơi đây.
Xin bàn đôi lời về sự hài hước miền Tây này: Đó là một sản phẩm độc đáo. Nó nảy sinh từ một hoàn cảnh đặc thù — cuộc chiến đấu với vùng biên ải. Cuộc chiến khốc liệt đến mức nếu đối diện nó bằng vẻ nghiêm túc thì chẳng khác nào đầu hàng. Phụ nữ phải cười để khỏi phải khóc; đàn ông cười khi đã cạn lời nguyền rủa. “Sự hài hước miền Tây” ra đời từ đó. Đó là thứ tiếng cười tươi mới nhất, hoang dã nhất trên đời, nhưng ẩn sau đó là cả một bi kịch.
‘Roughing It’ tái hiện bức tranh về những hoàn cảnh thuở sơ khai ấy với sức sống mãnh liệt và sự chân thực đáng kinh ngạc của một cuốn tiểu thuyết lớn, mà thực chất, nó chính là như vậy. Đó không phải là một cuốn sử liệu chính xác, ngay cả về những cuộc phiêu lưu của chính tác giả. Nó đúng ở khía cạnh phản ánh bầu không khí hơn là ở các chi tiết cụ thể. Một nghệ sĩ lớn thường gạt bỏ sự chính xác về mặt tiểu tiết để làm nổi bật hơn một khía cạnh hay một hoàn cảnh, để tạo dựng bầu không khí, để tái hiện một thời đại đã trôi qua. Đó là những gì Mark Twain đã làm trong 'Roughing It'. Ông đã kể lại câu chuyện về cuộc hành trình xuyên lục địa và miền biên ải cho thế hệ của ông và các thế hệ mai sau, dưới hình thức cốt lõi của một cuốn tiểu thuyết phong hóa, một tác phẩm hư cấu bất tử được xây dựng trên nền tảng sự thật.
Doanh số bán ra của 'Roughing It' trong ba tháng đầu tiên đã tổng kết lên tới gần bốn mươi nghìn bản, và tác giả vì thế mà vô cùng hân hoan phấn khởi. Tặng Orion (người vốn đã chấm dứt mối quan hệ công việc với Bliss, do những biểu hiện kỳ quái mang tính gia đình khiến ông ta thường xuyên gặp tai họa) một nghìn đô la trích từ tấm séc tiền bản quyền đầu tiên, như sự ghi nhận cho cuốn sổ tay và những dữ liệu khác mà Orion đã cung cấp. Clemens tin rằng cuốn sách mới sẽ bán được một trăm nghìn bản trong vòng một năm; nhưng sức mua sau đó đã giảm dần, và vào cuối năm đầu tiên, con số này thấp hơn đáng kể so với cuốn Innocents trong cùng khoảng thời gian. Như đã đề cập, phải mất tới mười năm để Roughing It chạm mốc một trăm nghìn bản, trong khi cuốn Innocents chỉ mất ba năm.