Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1765 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Xxiii. Khoa Học Tối Thượng

❊ ❊ ❊

Trong cuốn sách viết về sông Mississippi, Mark Twain đã cống hiến cho chúng ta một bài thuyết giảng tuyệt diệu về nghệ thuật điều khiển tàu sông, cùng với nhiệm vụ khổng lồ là thu thập và ghi nhớ khối lượng kiến thức cần thiết cho công việc ấy. Ông không hề phóng đại bất kỳ chi tiết nào trong câu chuyện về quá trình trưởng thành ấy; tất cả những gì ông đặt bút viết chỉ là một lời thú nhận chân thành.

Với một vẻ điềm tĩnh đáng kinh ngạc, ông đã dấn thân vào thử thách học thuộc lòng một nghìn hai trăm dặm chiều dài của con sông lớn đầy biến động và đổi thay ấy, sao cho có thể nắm rõ từng khúc đoạn dưới ánh ban ngày hay trong màn đêm tối tăm chẳng khác nào người ta thuộc lòng những đường nét trên khuôn mặt chính mình. Như đã đề cập, ít ra thì ông cũng láng mang hiểu được nhiệm vụ ấy lớn lao đến mức nào. Tuyên bố của ông rằng ông “tưởng tất cả những gì một hoa tiêu phải làm là giữ cho con tàu nằm trong lòng sông” không thể được hiểu theo nghĩa đen. Dù vậy, có lẽ ông vẫn chưa thể thấu hiểu hết trọn vẹn sự vĩ đại của thử thách mà mình đang gánh vác; chẳng ai có thể làm được điều đó — cho đến tận về sau.

Horace Bixby là một hoa tiêu “sấm sét” với phương pháp giảng dạy trực diện và mạnh mẽ chẳng kém phần hiệu quả. Ông là một người đàn ông vóc dáng nhỏ bé, tính tình nóng nảy và bộc trực, dẫu cũng rất đỗi tử tế và dịu dàng sau khi đã trút hết cơn giận. Sau một phen hiểu lầm có phần nảy lửa về phương pháp truyền đạt và tiếp thu kiến thức, ông đã bảo:

— Này cậu, cậu phải sắm một cuốn sổ tay nhỏ, và mỗi lần tôi bảo cậu điều gì, hãy ghi lại ngay lập tức. Chỉ có một con đường duy nhất để trở thành hoa tiêu, đó là phải nằm lòng toàn bộ con sông này. Cậu phải hiểu nó tường tận như bảng chữ cái A B C vậy.

Thế là Sam Clemens bèn kiếm lấy cuốn sổ nhỏ, và chẳng mấy chốc nó đã “chi chít” những tên tuổi của các thị trấn, mũi đất, bãi cạn, đảo nhỏ, khúc cua và đoạn sông thẳng, thế nhưng lòng ông lại quặn thắt khi nghĩ rằng mình mới chỉ ghi nhớ được một nửa con sông; bởi vì, do các “ca trực” được chia thành bốn tiếng nghỉ và bốn tiếng làm, nên có những khoảng thời gian dài ông đã chìm vào giấc ngủ.

Cuốn sổ tay nhỏ ấy vẫn còn tồn tại đến nay — mỏng manh và phai màu, với lớp bìa đen chống thấm nước — những ghi chép bằng bút chì nhỏ nhắn, gọn gàng của nó vẫn đang kể lại câu chuyện về chuyến đi đầu tiên ấy. Hầu hết chúng là những ký hiệu viết tắt, giờ đây không dễ gì giải mã được. Thỉnh thoảng lại xuất hiện một dòng dễ đọc hơn:

KHÚC CUA MERIWEATHER

1/4 kém 3 — [Độ sâu của nước. Kém ba sầm-vơ một phần tư.] —— chạy theo hình dáng bãi cạn phía trên và tiến vào vùng trũng trong rặng liễu thấp hơn khoảng 200 (thước) so với năm ngoái.

Một ghi chú nhỏ nhặt và giản đơn giữa hàng trăm ghi chú còn phức tạp hơn nhiều. Người bình thường sẽ mất đến vài ngày để ghi nhớ nổi dù chỉ một trang những số liệu thống kê như thế. Và những khoảng trống dài bốn tiếng đồng hồ mà ông đã chìm trong giấc ngủ ấy, chúng vẫn nằm yên ở đó, và không hiểu sao, sau hơn nửa thế kỷ, nỗi niềm quặn thắt ngày nào vẫn còn hiện hữu trong đó. Có lẽ ông đã sắm một cuốn sổ mới cho chuyến đi tiếp theo và cất kỹ cuốn sổ này đi.

Chỉ có một cách duy nhất để giải thích cho thực tế rằng con người mà thế giới vẫn biết đến như là Mark Twain — một kẻ mộng mơ, thiếu thực tế và hững hờ với các chi tiết vụn vặt — lại từng kiên trì thu thập thứ kiến thức như thế — với một khối lượng khổng lồ, vô tận đến mức không thể tưởng tượng nổi vốn rất cần thiết cho nghề hoa tiêu trên sông Mississippi. Câu trả lời nằm ở chỗ ông đem lòng yêu mến con sông trong từng tâm trạng, diện mạo và chi tiết nhỏ nhặt nhất của nó, và không chỉ yêu mỗi dòng sông, mà còn yêu cả những chiếc tàu thủy; và có lẽ, hơn hết thảy, chính là sự tự do cùng uy danh của cuộc đời một hoa tiêu. Bất cứ khi nào ông viết về dòng sông — và dù bằng cách này hay cách khác, ông vẫn luôn viết về nó — chúng ta đều cảm nhận được tiếng gọi của sự ràng buộc thuở nào và rằng nó vẫn đang níu giữ ông. Trong cuốn sách về Huckleberry Finn, suốt những đêm ngày phiêu bạt cùng Huck và anh nô lệ Jim trên chiếc bè — dù là trong bóng đêm cuồng nộ giông bão, giữa trưa hè tĩnh mịch, hay dưới làn sương sớm đang tan dần — chúng ta dường như có thể “ngửi” thấy mùi hương của dòng sông, như cách nói của chính Huck, và chúng ta hiểu rằng đó là vì tác giả đã yêu nó bằng cả tâm can và đã thực sự hít thở bầu không khí lẫn môi trường ấy trong suốt những ngày tháng làm hoa tiêu êm đềm.

Do đó, tình yêu chính là bí mật đằng sau khả năng học hỏi kỳ diệu của ông, và người ta ghi chép lại rằng (không phải do chính ông, mà từ người thầy của ông) ông là một học trò vô cùng sáng dạ. Horace Bixby đã hơn một lần khẳng định:

— Sam lúc nào cũng dễ tính, và nó có sẵn năng bẩm với sông nước. Nó có một trí nhớ tuyệt vời và chưa bao giờ quên bất cứ điều gì tôi dạy.

Chính Mark Twain lại ghi lại một góc nhìn khác về trí nhớ của bản thân, đi kèm với quy mô của thử thách vô cùng khủng khiếp ấy. Điều đó chỉ có thể được truyền tải bằng chính ngôn từ của ông. Trong những trang viết được trích dẫn dưới đây, ông đã phần nào nắm bắt được vấn đề và bắt đầu tỏ ra kiêu hãnh. Người thầy của ông luôn là một mối đe dọa thường trực trong những khoảnh khắc như thế:

Có một hôm, ông ấy đột ngột quay sang tôi bằng một đòn chí mạng này:

— Khúc cua Walnut có hình dáng thế nào?

Ông ấy hỏi tôi câu đó thì khác nào đi hỏi ý kiến của bà ngoại tôi về chất nguyên sinh. Tôi cung kính ngẫm nghĩ, rồi đáp rằng tôi không biết nó có hình thù cụ thể nào cả. Vị sư phụ nóng tính như thuốc súng của tôi lập tức nổi giận đùng đùng, tất nhiên rồi, và bắt đầu trút ra một tràng đạn dược cho đến khi cạn sạch cả tính từ lẫn danh từ... Tôi đứng đợi. Lát sau, ông nói:

— Này cậu, cậu buộc phải nắm rõ hình dáng của con sông này một cách hoàn hảo. Đó là tất cả những gì còn lại để dò đường vào một đêm tối như mực. Mọi thứ đều bị xóa nhòa và biến mất. Nhưng hãy nhớ cho kỹ, vào ban đêm nó không mang hình dáng giống như ban ngày đâu.

— Thế thì làm sao trên đời này tôi có thể học nổi cơ chứ?

— Cậu dò đường qua một hành lang ở nhà trong bóng tối bằng cách nào? Chính là vì cậu biết rõ hình dáng của nó. Cậu có nhìn thấy gì đâu.

— Ý thầy muốn nói là tôi phải ghi nhớ cả triệu biến hóa vụn vặt về hình dáng bờ của con sông vô tận này chẳng kém gì hình dáng cái sảnh trước nhà mình chắc?

— Danh dự của tôi đấy, cậu phải nắm rõ chúng còn hơn bất kỳ ai từng biết tường tận hình dáng các căn phòng trong ngôi nhà của chính mình.

— Ước gì tôi chết đi cho rồi!

— Nào, tôi không có ý làm cậu nản lòng đâu, nhưng mà——

— Thôi, cứ trút hết lên đầu tôi đi; thà chịu quách bây giờ còn hơn để lúc khác.

— Cậu thấy đấy, bắt buộc phải học cái này; không có đường nào né tránh đâu. Một đêm đầy sao quang đãng tạo ra những cái bóng đổ nặng nề đến mức nếu cậu không nắm rõ hình dáng của một bờ sông, cậu sẽ phải hoảng hốt bẻ lái tránh xa mọi lùm cây, bởi vì cậu sẽ lầm tưởng cái bóng đen sì của chúng với một mũi đất hiểm trở; và cậu thấy đấy, cậu sẽ phải chết khiếp cứ sau mười lăm phút nhìn đồng hồ. Cậu sẽ cứ giữ khoảng cách năm mươi thước khỏi bờ trong khi đáng lẽ ra cậu chỉ nên cách nó chừng năm mươi phân. Cậu không thể nhìn thấy một khúc gỗ ngầm nào ẩn trong những chiếc bóng tối đó, nhưng cậu biết chính xác nó nằm ở đâu, và hình dáng của dòng sông sẽ báo cho cậu biết khi nào mình sắp tiến đến gần nó. Rồi thì đến những đêm tối như hũ nút; dòng sông vào một đêm tối trời sẽ mang hình dáng hoàn hảo khác biệt so với một đêm đầy sao. Lúc đó, mọi bờ sông đều trông như những đường thẳng, và lại là những đường mờ ảo vô cùng; và cậu sẽ cứ theo những đường thẳng đó mà lao tàu đi, nếu như cậu không hiểu rõ sự tình. Cậu sẽ bạo dạn lái thẳng con tàu vào thứ thoạt nhìn có vẻ như một bức tường thẳng đứng, vững chắc (dù cậu thừa biết rằng thực ra khúc đó là một đoạn uốn cong), rồi cái bức tường ấy sẽ lùi lại và nhường đường cho cậu. Kế đến là màn sương xám đặc quánh. Cậu hãy thử chọn một đêm có thứ sương mù xám xịt, rả rích và đầy rợn ngợp ấy xem, khi ấy bờ sông chẳng còn lấy một hình thù cụ thể nào nữa. Một lớp sương xám có thể làm rối tung cả cái đầu của vị lão niên sống lâu nhất trên cõi đời này. Chưa hết, những ánh trăng khác nhau lại làm thay đổi hình dáng của dòng sông theo những cách khác nhau. Cậu thấy đấy——

— Ồ, xin thầy đừng nói nữa! Chẳng lẽ tôi phải học hình dáng của con sông theo cả năm trăm nghìn cách khác nhau thế này sao? Nếu tôi cố nhồi nhét ngần ấy thứ hàng hóa vào đầu, chắc tôi gù cả lưng mất.

— Không! Cậu chỉ cần học hình dáng của con sông; và cậu phải học nó với sự chắc chắn tuyệt đối đến mức cậu luôn có thể lái tàu dựa vào hình dáng khắc sâu trong tâm trí, mặc kệ cái hình dáng đang hiện diện trước mắt cậu.

— Thôi được, tôi sẽ thử; nhưng sau khi đã học thuộc, liệu tôi có thể dựa vào nó không? Nó vẫn giữ nguyên hình thù chứ, hay lại giở trò biến hóa khôn lường?

Trước khi ông Bixby kịp trả lời, ông W. bước vào để nhận ca trực, và ông ấy lên tiếng:

— Bixby, anh sẽ phải chú ý đến hòn đảo President, và toàn bộ vùng phía trên tận khu vực Old Hen and Chickens. Các bờ sông đang bị sạt lở và hình dáng các bờ biển thay đổi chóng mặt. Chà, anh sẽ chẳng thể nhận ra cái mũi đất ở khoảng cột mốc 40 đâu. Giờ thì anh có thể lái tàu lách qua bên trong khúc gỗ sung cổ thụ rồi đấy.

Thế là câu hỏi đó đã có lời đáp. Cả một dải bờ sông dài dằng dặc đang đổi thay hình dạng. Tinh thần tôi lại tụt xuống tận bùn đen. Có hai điều dường như hiển hiện rõ mồn một trước mắt tôi. Một là để trở thành một hoa tiêu, một kẻ nào đó phải học nhiều hơn mức mà bất kỳ con người nào được phép biết; và điều thứ hai là anh ta phải học lại từ đầu toàn bộ những thứ ấy theo một cách hoàn toàn khác cứ mỗi hai mươi bốn tiếng đồng hồ.

Bấy giờ tôi bắt đầu lao vào công việc học hình dáng dòng sông; và trong số tất cả những đối tượng trơn tuột và vô hình nhất mà tôi từng cố gắng dùng trí óc lẫn đôi tay để nắm bắt, thì đó chính là thứ nan giải nhất. Tôi sẽ dán chặt mắt vào một mũi đất nhô cao rậm rạp vươn dài ra giữa lòng sông cách đó vài dặm về phía trước, rồi cặm cụi khắc ghi hình dáng của nó vào đại não; thế nhưng ngay khi chúng tôi vừa tiến đến gần và tôi bắt đầu cảm thấy hài lòng với thành quả của mình, thì cái thứ bực bội ấy lại bắt đầu tan biến và tệp ngược trở lại vào bờ sông!

Thật rõ ràng là tôi buộc phải học hình dáng của con sông bằng tất cả các phương pháp có thể tưởng tượng được — lộn ngược đầu, đảo đuôi, lật trái, xuôi ngược, và “cắt ngang thân tàu” — rồi sau đó phải biết mình phải làm gì vào những đêm sương xám khi nó chẳng còn lấy một hình thù nào cả. Thế là tôi bắt đầu xắn tay áo vào việc. Dần dà, tôi cũng bắt đầu chế ngự được bài học hóc búa này, và sự tự mãn của tôi lại trỗi dậy. Ông Bixby liền chuẩn bị sẵn sàng để đánh gục nó xuống một lần nữa. Ông bắt đầu tấn công tôi theo điệu bộ này:

— Chuyến trước nữa, chúng ta có bao nhiêu nước ở chỗ ngã ba giữa tại Hole-in-The-Wall?

Tôi coi đây là một sự sỉ nhục. Tôi đáp:

— Mỗi chuyến xuôi dòng hay ngược dòng, các thợ dò chiều sâu đều phải hát vang ở cái đoạn sông ngoằn ngoèo đó suốt ba phần tư tiếng đồng hồ liền. Thầy nghĩ làm sao mà tôi có thể nhớ nổi một đống hỗn độn như thế chứ?

— Này cậu, cậu buộc phải nhớ lấy nó. Cậu phải ghi nhớ chính xác vị trí và các dấu mốc mà con tàu đã đi qua khi chúng ta gặp chỗ nước nông nhất, tại mọi điểm nông trong số năm trăm điểm nông nằm giữa St. Louis và New Orleans; và cậu cũng không được phép để lẫn lộn các âm thanh dò nước nông cùng dấu mốc của chuyến này sang chuyến khác đâu, bởi vì chúng hiếm khi nào trùng khớp hai lần giống hệt nhau lắm. Cậu phải tách biệt chúng ra.

Khi tôi hoàn hồn trở lại, tôi liền thốt lên:

— Đến lúc tôi làm được chuyện đó, chắc tôi có thể cải tử hoàn sinh rồi, và khi ấy tôi chẳng cần phải lái tàu thủy để kiếm sống nữa. Tôi muốn xin nghỉ việc cái ngành này. Tôi muốn một chiếc xô múc nước nhơ nhớp và một cái chổi; tôi chỉ thích hợp làm một tên phu khuân vác tàu thôi. Tôi không có đủ bộ não để làm hoa tiêu; và giả sử có đi chăng nữa, tôi cũng chẳng đủ sức để mang vác nó nổi, trừ khi tôi phải chống nạng mà đi.

— Thôi ngay cái giọng đó đi! Khi tôi đã nói là sẽ dạy ai đó thành thạo con sông, nghĩa là tôi làm thật. Và cậu cứ tin chắc đi, tôi sẽ dạy cho bằng được hoặc là tống cổ cậu xuống sông.

Chúng tôi đã trích dẫn một đoạn khá dài từ chương này bởi vì nó mang tầm quan trọng rất rõ ràng đối với ngữ cảnh hiện tại. Đây là một trong những phần sáng tỏ nhất trong toàn bộ cuốn sách xét trên phương diện làm chủ khoa học điều khiển tàu, đồng thời thể hiện rõ hơn bất kỳ sự kết hợp từ ngữ nào khác về những yêu cầu đặt ra cho một người học việc. Nó hoàn toàn không bao quát hết toàn bộ vấn đề — bản thân Mark Twain cũng chẳng tài nào trình bày hết được; và ngay cả khi xét đến tình yêu thâm sâu thuở nào của ông dành cho dòng sông cùng nghề hoa tiêu, thì việc một kẻ có tính khí như ông vẫn có thể kiên trì dấn bước chống lại ngần ấy chướng ngại vật vẫn là một điều thật khó tin.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.