Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1755 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Xxxv. Kẻ Đào Mỏ

❊ ❊ ❊

Đến lúc này, số tiền tiết kiệm của anh đã gần cạn kiệt, và Orion buộc phải đóng vai trò là người cấp tài chính. Hai anh em đứng tên chung cho các mỏ khai thác ở Esmeralda, và họ thỏa thuận rằng Orion, với khoản lươngêm ái nhưng đã vơi đi nhiều của mình, sẽ lo nguồn tài chính, trong khi người kia sẽ xông pha thực địa để khai thác kho báu. Cả hai chẳng mảy may nghi ngờ về việc họ sẽ sớm trở thành triệu phú, và cả hai đều sẵn sàng vật lộn và chịu đói khổ trong vài tuần ngắn ngủi trước mắt.

Đó là tháng Hai khi gã thợ in-kiêm-phi công-kiêm-thợ mỏ đặt chân đến Aurora, cái trại khai thác thô kệch và náo nhiệt thuộc quận Esmeralda, nằm cách Carson City khoảng một trăm dặm về phía nam, ngay rìa California, trên các sườn đồi Sierra. Mọi thứ đều đóng băng và ngập trong tuyết; nhưng ở đây chẳng thiếu gì sự hào hứng, những cuộc thăm dò và tranh giành từng “thước đất” ở vỉa quặng này hay vỉa quặng khác, vốn đang vùi sâu dưới lớp băng và tuyết lở. Tân binh đến nơi liền dựng lán ở cùng Horatio Phillips (Raish), trong một căn lều nhỏ có mái nhà mang dáng dấp gia đình (dấu tích của nó nay vẫn còn), họ cùng nấu nướng, ngủ chung giường và gom chung tài chính vào một quỹ chung. Bob Howland chẳng bao lâu sau cũng gia nhập cùng họ, và muộn hơn là Calvin H. Higbie (Cal), một thợ mỏ kỳ cựu, người mà một ngày nào đó sẽ được lưu danh bất tử trong câu chuyện 'Những kẻ gian khổ' (Roughing It) và trong lời đề tặng của cuốn sách ấy. Quanh chiếc lò sưởi trong lều, họ thường quây quần bên nhau, săm soi từng mẫu vật, hoặc thử nghiệm chúng bằng ống thổi và thìa “sừng”, để rồi sau đó lên kế hoạch đào đường hầm và tính toán ước lượng về sự giàu có tương lai. Mặc cho thức ăn tồi tàn và khan hiếm, mặc cho cơn gió lạnh lùa vào mọi ngóc ngách, và mái nhà dột như cái sàng; họ vẫn đang sống trên một vùng đất mà mọi ngọn núi đều chất đầy những cục vàng nugget, nơi mọi dòng sông đều chảy ra vàng. Bob Howland sau đó từng kể lại rằng họ thường ra ngoài vào ban đêm để thu gom những vỏ chai champagne và hộp đựng trái cây rỗng rồi chất đống ở phía sau lều nhằm tạo ấn tượng với người khác rằng mình đang sống trong cảnh giàu sang và vương giả. Những khi thiếu việc làm và có nguy cơ nản lòng, cựu phi công nọ sẽ “cưỡi giường” hút thuốc và, chẳng mất một đồng xu nào, ban phát những thứ giàu có còn giá trị hơn bất cứ thứ gì họ có thể đào lên từ những ngọn đồi Esmeralda đó. Những lúc khác, anh ít nói hoặc chẳng nói gì, mà chỉ ngồi một góc và viết lách, hoàn toàn phớt lờ thế giới xung quanh. Họ tưởng anh đang viết thư, dẫu rằng thư từ chẳng lấy gì làm nhiều và trong giai đoạn này thì chỉ gửi cho một mình Orion. Đó chính là ngọn lửa văn chương thuở nào đang trỗi dậy lần nữa, là khao khát ghi chép lại mọi thứ vì chính bản thân chúng, là cơn đói khát tự nhiên được in thành chữ. Một hoặc hai bức thư gửi về nhà trước đó của anh đã lọt được vào một tờ báo ở Keokuk – tờ 'Gate City'. Những bản sao chứa đựng các bài viết ấy đã được gửi ngược lại cho Orion, người đã đưa chúng cho một phóng viên của tờ Territorial Enterprise, một thanh niên tên là Barstow, và anh chàng này thấy chúng rất thú vị. Tờ Enterprise đã đăng lại ít nhất một trong những bức thư đó, hoặc các đoạn trích từ đó, và với sự khích lệ này, tác giả của chúng đã thỉnh thoảng gửi các bài viết đóng góp trực tiếp cho tờ báo ấy dưới bút danh “Josh.” Anh chẳng bận tâm ký tên thật của mình. Anh là một thợ mỏ sắp trở thành một ông lớn tài phiệt; anh chẳng có mong muốn nào được người ta biết đến như một kẻ viết thuê làng nhàng ở chốn khai trường.

Anh không nhận được đồng thù lao nào cho những bài viết này, và cũng chẳng trông mong gì. Đó chỉ là những bức phác họa mang tính châm biếm rộng rãi, kiểu hài hước thô ráp, bặm trợn vốn thuộc về miền biên viễn. Đó không phải là những nỗ lực đặc biệt có hứa hẹn. Một trong số đó viết về một con ngựa già xương xẩu, có thể coi là một dạng nghiên cứu sơ bộ cho con “Oahu” ở quần đảo Sandwich, hay “Baalbec” và “Jericho” ở Syria. Nếu có ai nói với anh, hoặc nói với bất kỳ độc giả nào của bài phác họa này, rằng tác giả của nó đang gõ cửa ngôi nhà danh vọng thì sự phán đoán hoặc lòng thành thật của người đó sẽ bị đem ra hoài nghi. Dẫu vậy, đó là sự thật, dẫu cho tiếng gõ cửa hãy còn rụt rè, ngập ngừng và lời triệu tập bước qua thềm cửa đã bị trì hoãn quá lâu.

Một trại khai thác mỏ mùa đông vốn là nơi ảm đạm và thiếu thốn tiện nghi nhất. Các quán rượu và sòng bạc là những nơi duy nhất mang lại chút hơi ấm và niềm vui thực sự. Những thợ mỏ Aurora của chúng ta hẳn không phải là con người, hoặc là những kẻ phi phàm, nếu họ không tìm kiếm sự giải trí dăm ba bận tại những bến đỗ hạnh phúc của tội lỗi ấy. Đã có lần một buổi vũ hội lớn được tổ chức tại một gian nhà triển lãm mới mở, và Sam Clemens được cho là đã tạo dấu ấn riêng bởi niềm tận hưởng không chút kiềm chế và đầy tự phát đối với thứ âm nhạc hòa nhịp rộn ràng ấy. Cal Higbie, người có mặt lúc đó, đã viết lại rằng:

Khi đổi bạn nhảy, hễ cứ thấy một bàn tay giơ lên là anh ấy liền nắm lấy với vẻ đầy hứng khởi rồi lao vút vào một điệu nhảy khác, hoàn toàn phớt lờ mọi thứ xung quanh. Có lúc anh ấy hành động như thể việc cố gắng bước đi cho đúng nhịp hay nhảy múa như những người khác là điều vô ích, và với đôi mắt nhắm nghiền, anh ấy tự mình thực hiện một màn nhảy hoe-down hoặc double-shuffle, vừa lẩm bẩm một mình vừa nói rằng anh ấy chưa từng mơ thấy người ta có thể thu về nhiều niềm vui nhường ấy tại một buổi vũ hội. Mọi thứ tự nhiên như trò chơi của một đứa trẻ. Đến điệu nhảy thứ hai, tất cả các quý cô đều xô đẩy nhau để giành được anh ấy làm bạn nhảy, và phần lớn đám đông, vì quá buồn cười đến mức không thể nhảy nổi, cứ đứng hoặc ngồi thừ ra, cười đến ngất ngư.

Anh quả thật mãi là một đứa trẻ—luôn luôn như vậy, cho đến tận cùng! Khi mùa đông vừa hé nắp, bầu không khí náo nhiệt vốn đang ủ ê và sục sôi quanh những chiếc lò sưởi trong trại đã tràn ra đường phố, cuốn qua các khe suối và công phá những ngọn đồi. Khi ấy xuất hiện một thời kỳ cuồng loạn, mà so với nó thì cơn sốt Humboldt trước đó chỉ giống như một chút hơi men say sưa. Higbie kể lại rằng:

Thật đáng kinh ngạc khi người ta trở nên cuồng nhiệt đến thế trên khắp bờ biển Thái Bình Dương. Ở San Francisco và các thành phố lớn khác, những thợ cạo, người đánh xe thuê, các cô hầu phòng, thương gia, và hầu như mọi tầng lớp người đều hùn tiền lại với nhau và cử các đại diện mang theo số tiền từ 5.000 đến 500.000 đô la hoặc hơn thế để đi mua mỏ. Họ mua bất cứ thứ gì có hình thù của thạch anh, dù nó có chứa chút giá trị khoáng sản nào hay không.

Những bức thư mà gã thợ mỏ Aurora gửi cho Orion chính là những tư liệu sống động mang tính tài liệu con người. Chúng thường mang nhịp điệu dồn dập, ngắt quãng; chúng thể hiện sự vội vã đầy căng thẳng trong cách cấu tứ, sự sốt sắng và nỗi háo hức bị kìm nén; chúng không phải lúc nào cũng mạch lạc; chúng hiếm khi hài hước, ngoại trừ theo một cách cục cằn; chúng thường xuyên văng tục; và dễ trở nên bạo lực. Ngay cả nét chữ cũng mang vẻ cộc lốc; nét uốn lượn thời tuổi trẻ đã biến mất khỏi đó. Nhìn chung, chúng phơi bày nỗi lo âu căng thẳng của cơn mania cờ bạc mà khai mỏ chính là hình thức tận cùng của nó. Trích đoạn từ một bức thư hồi tháng Tư là một minh chứng rõ ràng:

Công việc vẫn chưa bắt đầu ở mỏ “Horatio và Derby” – tao vẫn chưa thấy nó ra sao. Nó vẫn còn nằm dưới lớp tuyết. Sẽ bắt đầu làm việc trên đó trong vòng 3 hoặc 4 tuần nữa – chạm tới vỉa quặng vào tháng Bảy: Tao đoán nó khá ngon lành – đáng giá từ 30 đến 50 đô la một thước đất ở California....

Có một tên tên là Gebhart bị bắn ở đây vào ngày hôm qua trong lúc cố gắng bảo vệ một mảnh mỏ trên đồi Last Chance. Chắc là hắn không qua khỏi đâu.

Mấy cái cối xay quặng ở đây chẳng đáng một xu chuối nào – ngoại trừ cái của Clayton – và nó thì vẫn chưa hoạt động trơn tru hẳn.

Gửi cho tao 40 hoặc 50 đô la – qua đường bưu điện – ngay lập tức. Tao sẽ xách cuốc xẻng ra mỏ làm việc vào ngày mai. Kiểu gì thì kiểu cũng phải có kết quả, thề có Chúa, trước khi tao buông xuôi ở cái xó này.

Đến cuối tháng Tư, công việc ở các mỏ đã trở nên nhộn nhịp, dẫu cho ở một vài nơi tuyết vẫn còn dày và mặt đất thì lổn nhổn đá tảng vì giá lạnh. Vào ngày 28, anh viết:

Tao đã làm việc suốt cả ngày để phá đá bằng mìn, đào bới, và rủa xả một trong những mảnh mỏ mới của chúng ta – “Dashaway” – thứ mà tao không kỳ vọng lắm, nhưng vẫn sẵn sàng thử vận may. Hiện tại chúng ta đã đào sâu xuống được 10 hoặc 12 thước. Chúng ta đang bám theo phần dưới của vỉa quặng, nhưng chưa khai thác nó lên. Nếu ngày mai dựng được cái trục tời lên, chúng ta sẽ khai thác vỉa quặng đó và xem nó có giá trị gì hay không.

Hẳn là công việc đục đẽo những vỉa quặng cứng như đá cuội trong cái lạnh cắt da cắt thịt ấy rất vất vả; và mỏ “Dashaway” có vẻ đã biến thành một nỗi thất vọng, bởi chẳng còn thấy ai nhắc đến nó với chút hứa hẹn nào nữa. Thay vào đó, chúng ta lại nghe nhắc đến “Flyaway;” rồi “Annipolitan,” “Live Yankee” và hàng tá cái tên khác, mỗi cái lại thắp lên ngọn hải đăng hy vọng trong một chốc lát rồi chìm vào quên lãng vĩnh viễn. Đến tháng Năm thì đến lượt mỏ “Monitor” được tin chắc là sẽ mang lại sự giàu sang, dẫu cho sự hiện thực hóa của nó không còn được coi là chuyện một sớm một chiều nữa.

Để dùng một thành ngữ tiếng Pháp, cuối cùng thì tôi cũng đã “được thỏa mãn cái thỉ quái của mình rồi”.

Thời gian hai năm sẽ biến chúng ta thành những nhà tư bản, dẫu cho chuyện gì có xảy ra đi nữa.

Do đó, chúng ta không cần phải bứt rứt, cáu kỉnh, lo âu và nghi ngờ gì nữa, mà cứ việc nằm im chịu đựng cảnh thiếu thốn trong sáu tháng. Có lẽ 3 tháng sẽ “giải thoát cho chúng ta”. Khi đó, nếu chính phủ từ chối trả tiền thuê văn phòng mới của anh, chúng ta có thể tự làm việc đó. Dẫu sao thì chúng ta cũng phải đợi sáu tuần để có cổ tức – có thể lâu hơn – nhưng chuyện nó sẽ đến thì không còn chút mảy may nghi ngờ nào. Tôi đã sàng lọc mọi thứ cho đến khi đạt được độ chắc chắn tuyệt đối về mặt đạo đức. Tôi sở hữu một phần tám của cái “Monitor Ledge, Clemens Company” mới này, và tiền cũng không thể mua nổi một thước đất của nó; bởi vì tôi biết chắc nó chứa đựng vận mệnh của chúng ta. Vỉa quặng rộng sáu thước, và chẳng cần đến kính lúp người ta cũng có thể nhìn thấy vàng và bạc trong đó....

Khi anh và tôi ra đến đây, chúng ta đâu có mong năm '63 hay '64 sẽ tìm thấy chúng ta trong hình hài những kẻ giàu có – và nếu lời đề nghị đó được đưa ra khi ấy, chúng ta đã vui vẻ chấp nhận rồi. Giờ đây, điều đó đã thành hiện thực. Giờ đây tôi sẵn sàng để cho “đường hầm của Neary” hay đường hầm của bất kỳ ai khác thành công. Một số kẻ trong số họ có thể vượt qua chúng ta vài tháng, nhưng chúng ta sẽ có mặt đúng lúc, chắc chắn như định mệnh vậy. Tôi thà chết chứ không chịu đổi cơ hội của mình với bất kỳ thành viên nào trong cái bộ lạc đó....

Đó cũng chính là con người mà hai mươi lăm năm sau sẽ đặt trọn niềm tin và vốn liếng vào một cỗ máy xếp chữ để rồi từ chối đổi cổ phiếu của nó, từng cổ phần ngang giá, với cỗ máy linotype của Mergenthaler. Anh viết thêm:

Nhưng tôi đã nhổ trại ở Esmeralda, và tôi chẳng quan tâm đến mỏ nào khác ngoài những mỏ mà chính tay tôi có thể quản lý. Giờ tôi đã là công dân ở đây rồi, và tôi mãn nguyện, mặc dù Ratio và tôi đều đang “cháy túi” và chúng ta chẳng còn nổi ba ngày lương thực trong nhà.... Tôi sẽ tự tay khai thác mỏ “Monitor” và các mảnh mỏ khác. Hôm qua tôi đã đãi thử 3/4 pound quặng từ mỏ “Monitor”, và Raish đã dùng ống thổi để nung chảy nó, thu được khoảng 10 hoặc 12 xu vàng và bạc, bên cạnh một nửa số còn lại mà chúng tôi đã làm đổ tóe ra sàn nhà và không tài nào nhặt lại được....

Tôi đã cố gắng đập lấy một khúc đẹp đẽ từ tảng quặng khổng lồ thuộc mỏ “Monitor” thân yêu của chúng ta mà chúng tôi mang về từ các lớp đất mặt ngày hôm qua, nhưng nó vỡ vụn ra thành trăm mảnh, và tôi gửi cho anh những mẩu vụn đó. Tôi gọi đó là hàng “tuyển chọn” – bất kỳ tên khốn ngu ngốc nào cũng sẽ nhận ra điều đó.

Đừng có hỏi xem nó đã được đem đi định lượng chưa, vì chưa đâu. Nó chẳng cần phải làm thế. Bản thân nó đã đủ sức tự lên tiếng rồi. Nó rộng sáu thước ở phần đỉnh, và đan xen khắp nơi bằng những mạch quặng mà màu sắc của chúng đã đủ tuyên bố giá trị của mình.

Một người còn quái gì để mà tha thiết thêm vài thước đất nữa khi bản thân hắn đã sở hữu cái mỏ “Monitor” bất khả chiến bại và kiên cố như lô cốt chứ?

Còn rất nhiều đoạn như thế này, và những bức thư tương tự, phần lớn đều kết thúc bằng những lời đòi tiền. Tiêu pha, công cụ, thuốc nổ và tiền thuê nhân công ngốn sạch số tiền đó còn nhanh hơn cả tốc độ tăng lên trong tiền lương của Orion.

“Gửi cho tôi 50 hoặc 100 đô la, tất cả số nào anh có thể rảnh tay; hãy giữ lại 150 đô la theo lệnh gọi của tôi – chúng ta sẽ sớm cần đến nó cho công trình đường hầm.” Những bức thư tràn ngập những lời nhắc nhở như vậy, và Orion, thậm chí còn điên cuồng hơn cả người em trai của mình, đang gom góp từng đồng đô la và xu lẻ để duy trì hoạt động của các mỏ. Anh liên tục được cảnh báo không được mua bất kỳ mảnh mỏ nào cho riêng mình và đã hứa một cách chắc nịch, nhưng rồi vẫn không thể kìm lòng mỗi khi những mồi nhử hấp dẫn được giăng ra trước mắt, mặc dù những mạo hiểm như vậy luôn dẫn đến những lời phản đối dữ dội và đầy tục tĩu từ Aurora.

“Cuốc và xẻng là những mảnh mỏ duy nhất mà giờ đây tôi còn chút lòng tin,” gã thợ mỏ kết luận, sau một cơn bộc phát dữ dội. “Lưng tôi đau nhức, và tay thì phồng rộp vì cầm chúng làm việc ngày hôm nay.”

Nhưng ngay cả cuốc và xẻng cũng không còn khơi gợi được niềm tin chỉ một thời gian ngắn sau đó. Anh viết rằng công việc tiến triển rất chậm, vô cùng chậm, nhưng họ vẫn hy vọng sẽ có ngày vớ được mỏ lớn. “Nhưng – nếu chúng ta vớ được mỏ lớn thật – thì coi như phán đoán của tôi trật lất, thế thôi.” Rồi anh nói thêm: “Hôm nay không lên đồi được. Tuyết rơi. Tôi đoán ở cái xứ này lúc nào tuyết chẳng rơi”; cùng với dòng chữ cuối cùng đầy chán chường đứt ruột, “Anh không nghĩ là người ta ở nhà đã gần như từ bỏ việc viết thư rồi sao?”

Đây đã là giữa mùa hè, và tuyết vẫn gây trở ngại cho công việc. Người ta cảm nhận được sự vô ích đến nản lòng của cuộc hành trình tìm kiếm này.

Thế nhưng sự quyết tâm không hề chết đi hoàn toàn, hay thậm chí cả sự nhiệt huyết cũng vậy. Những điều đó cứ lặp đi lặp lại như những viễn cảnh mới vốn xuất hiện vô cùng phong phú. Trong một bức thư muộn hơn nữa, anh tuyên bố rằng anh sẽ không bao giờ nhìn lại mặt mẹ mình, hay mặt chị gái mình, hay kết hôn, hay quay lại “Bang Biển Băng” (Banner State) cho đến khi anh trở thành một người giàu có, dẫu cho ẩn chứa trong những lời đó là sự tuyệt vọng nhiều hơn là sự quả quyết.

Trong cuốn 'Những kẻ gian khổ' (Roughing It), tác giả kể cho chúng ta nghe rằng, khi bột mì đã lên tới mức một đô la một cân mà anh không còn kiếm nổi một đô la nào nữa, anh đã từ bỏ việc đào mỏ và đi làm thợ xay “với tư cách là một công nhân bình thường tại một nhà máy quynh-tơ với mức lương mười đô la một tuần.” Tuyên bố này cần phải được đính chính lại. Không hoàn toàn vì tiền mà anh đã đảm nhận công việc nhọc nhằn là đãi “máng đãi” và “sàng lọc quặng thải”. Tiền bạc chắc chắn cũng rất đáng hoan nghênh, nhưng mục đích lớn lao hơn là để học nghề tinh luyện, sao cho khi các mỏ của anh phát triển, anh có thể tự thiết lập nhà máy riêng và trực tiếp giám sát công việc. Việc anh muốn chúng ta tin rằng anh buộc phải từ bỏ vị trí một ông trùm khai mỏ để trở thành một phu phen trong xưởng quynh-tơ rất ra dáng con người anh, bởi ẩn chứa trong lời thú nhận đó là sự hài hước đen tối. Việc anh từ bỏ thí nghiệm xay quynh-tơ vào cuối tuần đầu tiên là một sự thật hoàn toàn chính xác. Anh bị nhiễm lạnh nặng ở nơi ẩm ướt, và suýt chút nữa thì bị trúng độc thủy ngân, anh kể trong một thư rằng, “làm việc trong môi trường thủy ngân và hóa chất. Tôi e rằng mình sẽ không thử lại thí nghiệm đó lần thứ hai đâu. Đó là một công việc gò bó, và vì tình yêu hay vì tiền đi nữa thì tôi cũng nhất quyết không chịu gò bó thân mình.”

Để giải khuây sau trải nghiệm đầy thử thách này, Higbie đã đưa anh đi một chuyến du ngoạn, thăm dò cái gọi là “Mỏ xi măng” trong truyền thuyết, một mỏ quặng thất lạc nơi mà người ta đồn rằng trong một lớp trầm tích đá xi măng, những cục vàng nugget dày đặc như nho khô trong một chiếc bánh hoa quả. Họ không tìm thấy mỏ, nhưng họ đã ghé thăm hồ Mono – vùng biển kiềm chết chóc và tanh tưởi nằm giữa những ngọn đồi, nơi mà trong cuốn 'Những kẻ gian khổ' anh đã miêu tả lại một cách vô cùng sinh động. Thật tuyệt vời khi được thoát khỏi những áp lực căng thẳng của cuộc sống; và họ đã lặp lại trải nghiệm đó. Họ thực hiện một chuyến đi bộ đường dài đến Yosemite, mang theo ba lô, cắm trại và câu cá ở chốn hoang vu cô lập, xa xôi ấy – nơi mà vào những ngày đó rất ít con người từng đặt chân đến. Những chuyến đi như thế mang lại một khoảng nghỉ tuyệt vời và dễ chịu khỏi cuộc chiến đấu sốt sưởng quanh các đường hầm và giếng mỏ. Giữa những đỉnh núi non hiểm trở, những khu rừng đại ngàn và bên những ngọn thác đổ ào ào, cuộc săn tìm vàng dường như chẳng còn đáng bận tâm nữa. Hơn một lần trong mùa hè năm đó, anh đã một mình đi sâu vào vùng hoang dã để tìm lại sự cân bằng cho bản thân và hoàn toàn cách ly khỏi loài người.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.