[VAI TRÒ]: Khi cái bóng của Viện Cooper đã được xua tan một cách tốt đẹp, câu chuyện Chú ếch nhẩy trứ danh ở hạt Calaveras cùng tập hợp các Bài phác thảo khác đã trở nên đáng quan tâm hơn. Cuốn sách là một tập sách bìa xanh viền vàng lịch sự do nhà in John A. Gray & Green ấn hành — chính là hãng in cũ nơi chàng trai trẻ Sam Clemens từng làm thợ sắp chữ mười ba năm trước. Trang tựa đề ghi tên Webb là nhà xuất bản, cùng Công ty Phát hành Báo chí Mỹ (American News Company) làm đại lý tiêu thụ. Sách còn cho biết tác phẩm do “John Paul” biên tập, tức là do chính Webb thủ bút. Lời đề tặng mang tinh thần bất kham chung của toàn bộ dự án. Lời đề tặng ấy như sau:
KẾT TẶNG
JOHN SMITH
NGƯỜI TÔI TỪNG BIẾT Ở NHIỀU NƠI KHÁC NHAU TRÊN KHẮP THẾ GIỚI,
VÀ NGƯỜI CÓ NHỮNG ĐỨC TÍNH PHÚ HÀO
LUÔN LUÔN CHIẾM ĐƯỢC SỰ KÍNH TRỌNG CỦA TÔI,
TÔI XIN DÀNH TẶNG CUỐN SÁCH NÀY
Người ta vẫn bảo rằng nhân vật được đề tặng một cuốn sách thì thế nào cũng mua một bản. Nếu điều này ứng nghiệm trong trường hợp hiện tại, thì sự giàu sang vương giả sắp sửa đổ ập lên đầu TÁC GIẢ.
Phần “quảng cáo” cho hay tác giả đã “chạm tới đỉnh cao của sự nổi tiếng chỉ trong một cú nhảy, và giành lấy cho mình biệt danh 'Bậc thầy hài hước hoang dã của Miền bờ biển Thái Bình Dương'; hơn thế nữa, ông còn nổi danh là 'Bậc đạo đức học của Vùng biển lớn,'” và rằng với tư cách đó, ông có lẽ sẽ lưu danh muôn thuở; đồng thời sách cũng nói thêm rằng chính ở vai trò phụ — một nhà hài hước, chứ không phải vai trò gốc — một nhà đạo đức học, là điều mà tập sách này hướng tới để giới thiệu ông.—[Bản quảng cáo đầy đủ, kèm theo các trích đoạn từ cuốn sách, có thể tìm thấy ở Phụ lục E, phần cuối của tập sách trước.]
Cứ cách một khoảng thời gian, trong suốt hơn bốn mươi năm trôi qua kể từ bấy giờ, lại có người đứng lên tuyên bố rằng Mark Twain vốn là một nhà hiền triết chẳng kém gì một cây hài, cứ như thể đó là một phát hiện mới mẻ gì cho cam. Nhưng đó chủ yếu lại là một phát hiện đối với chính kẻ đưa ra tuyên bố ấy. Bất cứ ai từng quen biết Mark Twain ở bất kỳ giai đoạn nào trong đời ông đều nhận ra điều tương tự. Bất cứ ai từng bận tâm tìm hiểu kỹ càng các tác phẩm của ông cũng đều nhận ra điều đó. Còn những ai không nhận ra điều ấy thì hoặc chỉ biết tác phẩm của ông qua lời đồn đại và chắp vá, hoặc đọc một cách rất hời hợt, hoặc vốn dĩ rất trì độn. Sẽ là một phát hiện lớn lao hơn biết bao nếu tìm được một cuốn sách nào mà trong đó ông không hề tỏ ra nghiêm túc — một nhà hiền triết, một nhà đạo đức học, và một nhà thơ. Ngay cả trong những bài phác thảo về Chú ếch, vốn được chọn lọc riêng vì vẻ ngớ ngẩn của chúng, thì mạch ngầm suy ngẫm và dụng ý vẫn không hề thiếu vắng. Lời hồi đáp gửi Nhà thống kê đạo đức —[Trong phần “Thư trả lời bạn đọc,” nay đã được đưa vào tập Phác thảo Mới và Cũ. Một trích đoạn từ bài này, cùng với bài “Giấc mơ kỳ lạ,” sẽ có trong Phụ lục E.]— tràn trề sự khôn ngoan nhân thế và cơn thịnh nộ chính đáng. “Giấc mơ kỳ lạ,” dẫu khép lại bằng một trò đùa, vẫn rực rỡ ánh thơ ca. Lời “quảng cáo” của Webb dẫu được viết với giọng điệu vui đùa, nhưng lại mang dụng ý hoàn toàn nghiêm túc, và ông khẳng định Mark Twain là một nhà đạo đức học — không xem đó là một phát hiện gì ghê gớm, mà xem đó là một điều hiển nhiên. Những phát hiện chỉ xuất hiện muộn màng hơn về sau, khi danh tiếng của tác giả với tư cách là một cây hài đã làm rạng danh khắp chốn.
Có lẽ nói điều này ở đây hay ở đâu cũng vậy, một trong những lý do khiến Mark Twain cảm thấy khó khăn để được nhìn nhận một cách nghiêm túc chính là vì bản thân con người ông mang bản chất quá đỗi hài hước. Tướng mạo, cách nói năng, cử chỉ, thái độ tinh thần của ông trước các sự kiện — tất cả những điều đó đều cực kỳ buồn cười. Khi cộng thêm vào đó việc phương tiện biểu đạt của ông hầu như lúc nào cũng tràn ngập những cách diễn đạt cổ quái cùng những sự kết hợp đầy bất ngờ mà chúng ta công nhận là thú vị, thì việc dụng ý sâu sắc hơn, khôn ngoan hơn và nghiêm túc hơn của ông bị phớt lờ cũng chẳng có gì là đáng ngạc nhiên. Nói chung, những nhà “phát hiện” không bao giờ dứt này ít nhiều cũng có ích, dẫu chỉ là để phần còn lại của nhân loại chịu khó nhìn sâu hơn một chút vào đằng sau những câu văn hài hước.
Tập sách nhỏ bìa xanh viền vàng mang câu chuyện về chú ếch cùng hai mươi sáu bài phác thảo khác nay có ý nghĩa quan trọng chủ yếu với tư cách là cuốn sách đầu tay của Mark Twain. Những tác phẩm được chọn trong đó vốn dành cho một công chúng từng quá bận rộn với một cuộc chiến tranh vĩ đại nên chưa kịp học cách chắt lọc, và phần lớn chúng đã chìm vào quên lãng là phải lẽ. Chưa đầy một chục bài trong số đó được đưa vào tập Phác thảo tuyển tập xuất bản tám năm sau, và ngay cả một số bài trong số đó có lẽ cũng nên bỏ bớt đi; tương tự là một số bài được thêm vào cho đủ bộ; dẫu sao thì việc phê bình văn học chi tiết không phải là phạm vi của tác phẩm này. Bạn đọc có thể tự mình tìm hiểu và phán xét.
Clemens cảm thấy hài lòng với diện mạo cuốn sách của mình. Ông viết thư cho Bret Harte rằng:
Cuốn sách đã ra mắt và trông rất đẹp mắt. Nó đầy rẫy những lỗi ngữ pháp chết tiệt và những sự bất nhất ngớ ngẩn về chính tả trong câu chuyện về chú ếch, bởi vì tôi đi vắng nên đã không duyệt bản thảo; nhưng hãy là một người bạn và đừng nhắc gì đến những chuyện đó nhé. Khi nào bớt bận rộn, tôi sẽ gửi cho anh một bản để đầu độc lũ trẻ chơi.
Rằng ông không hề có ảo tưởng phóng đại nào về nội dung hay triển vọng của cuốn sách, chúng ta có thể thấy qua bức thư gửi về gia đình:
Còn về cuốn sách con ếch, tôi không tin là nó sẽ kiếm được đồng xu cắc bạc nào đáng kể đâu. Tôi xuất bản nó đơn giản là để quảng cáo cho chính mình, chứ chẳng ôm ấp hy vọng kiếm chác gì từ nó cả.
Ông đã trở nên khoan dung hơn trong đánh giá của mình về giá trị của bản thân câu chuyện chú ếch kể từ khi nó tìm được những người bạn ở tầng lớp cao, đặc biệt là từ khi James Russell Lowell tuyên bố đó là “tác phẩm văn văn hài hước hay nhất từng được sản xuất tại Mỹ”; nhưng so với thành công vang dội trên bục giảng luận và chuyến đi sắp tới ra nước ngoài, thì canh bạc văn chương này của ông, nói cho cùng, chỉ đáng nhận được một sự quan tâm hờ hững. Một cuốn sách viết về quần đảo Sandwich (ông đã gom các bài báo gửi tờ Union với ý định in thành sách) đã bị ông bỏ xó hoàn toàn sau một lần chào bán không thành công cho nhà Dick & Fitzgerald.
Tuyên bố của Frank Fuller rằng danh tiếng đã đến nắm giữ một phần sự thật. Những lời mời đi diễn thuyết xuất hiện từ tứ phương hướng. Thomas Nast, khi ấy đang ở thời kỳ đầu của đỉnh cao sự nghiệp, đề nghị một chuyến lưu diễn chung, trong đó Clemens sẽ diễn thuyết, còn ông — Nast, sẽ minh họa cho các bài phát biểu bằng những bức biếm họa vẽ nhanh như chớp. Nhưng thời gian quá gấp gáp; con tàu Quaker City sẽ nhổ neo vào ngày 8 tháng Sáu, trong khi phóng viên tờ Alta lúc đó vẫn còn tụt lại quá xa với các bài viết gửi về New York. Ngày 29 tháng Năm, ông viết:
Tôi còn nợ lại 29 bài báo cho tờ Alta, và tôi phải viết đuổi cho kịp nếu không thì vỡ mặt. Tôi đã từ chối mọi lời mời diễn thuyết. Chẳng biết cuốn sách của tôi đang tiến triển thế nào nữa.
Ông đã làm việc quần quật như trâu ngựa suốt khoảng một tuần lễ, gần như suốt ngày đêm, để giải quyết cho xong xuôi mọi chuyện trước khi lên đường. Tiếp sau đó là những ngày nhàn rỗi và sự chùng xuống — những ngày chờ đợi, trong đó sự bồn chồn vốn có cùng nỗi hối tiếc xưa cũ về những việc đã làm và chưa làm lại dồn dập dằn vặt ông.
Vé của tôi đã được trả tiền, và nếu tàu nhổ neo thì tôi sẽ đi trên chuyến tàu đó; nhưng tôi chẳng tính toán gì sảng, chẳng mua xi gà, chẳng sắm sửa quần áo đi biển — chẳng chuẩn bị bất cứ thứ gì — sẽ không đóng va li cho đến tận sáng ngày chúng ta khởi hành.
Tất cả những gì tôi biết hay cảm nhận lúc này là tôi đang phát cuồng lên vì số nóng lòng muốn được di chuyển — di chuyển — di chuyển! Khốn kiếp cho những sự trì hoãn vô tận kia! Chúng lúc nào cũng giết chết tôi — chúng khiến tôi bỏ bê mọi bổn phận, và rồi tôi lại bị lương tâm cắn xé như một con dã thú. Ước gì tôi không bao giờ phải dừng chân ở bất cứ xó xỉnh nào quá một tháng trời. Tôi làm biết bao chuyện đê tiện ngay khi có cơ hội khoanh tay ngồi nghỉ nhiều hơn bất cứ lần nào tôi được tha thứ.
Vải, chúng ta sẽ gặp nhau ở nhà ông Beach vào tối thứ Năm tới đây, và tôi đoán là chúng ta sẽ phải diện những bộ cánh bất chấp giá cả, áo đuôi tôm, găng tay trắng và mọi thứ 'en regle'.
Tôi đành cam chịu sự giám sát của Mục sư Hutchinson hay bất kỳ ai khác vậy. Tôi chẳng bận tâm đâu. Tôi đã sẵn sàng rồi. Tôi có một người bạn cùng phòng tuyệt vời, hư hỏng, nghiện thuốc lá, thích uống rượu, chẳng màng thần thánh phật pháp nhưng lại là một con người tốt bụng, chân thật và ngay thẳng nhất từ trước đến nay — một người mà hạnh kiểm và gương sáng không tì vết sẽ mãi là một bài giảng hùng hồn cho bất kỳ ai chịu ảnh hưởng của anh ấy. Nhưng cứ cử đến đây mấy tay truyền giáo chuyên nghiệp đi — chẳng có ai mà tôi thích trò chuyện hơn họ; nếu họ không phải là những kẻ hẹp hòi và cố chấp thì họ đều là những người bạn đồng hành tuyệt vời.
Cái “gã bạn cùng phòng hư hỏng tuyệt vời” ấy chính là Dan Slote — anh chàng “Dan” trong tác phẩm Những kẻ ngây thơ vô số tội, một nhân vật đáng yêu — đúng như những gì đã được ghi lại. Samuel Clemens viết thêm một bức thư nữa gửi mẹ và em gái — một bức thư từ biệt bi quan, đầy dằn vặt lương tâm được viết vào đêm trước ngày lên đường. Nhắc đến các bài báo gửi tờ Alta, ông nói:
Tôi nghĩ đó là những bài báo ngớ ngẩn nhất từng được viết ra từ New York. Công việc viết lách phóng viên đã trở thành một gánh nặng thực sự kể từ khi tôi đặt chân đến các bang miền Đông. Nếu tình trạng này còn tiếp diễn ở nước ngoài, tôi không biết ban biên tập tờ Tribune và Alta sẽ nghĩ gì đây.
Ông nhớ đến Orion, người từng bị gạt ra khỏi bộ máy chính quyền khi Nevada lên làm bang.
Tôi thường tự hỏi liệu công việc luật sư của nó có đang suôn sẻ không. Ước gì hồi mùa đông tôi đến Washington thay vì đi miền Tây. Tôi đã có thể moi được một chiếc ghế công chức từ Bill Stewart cho nó, và điều đó ít ra cũng bù đắp được cho việc tôi không về thăm nhà. Nhưng tôi quá vô tích sự đến nỗi dường như tôi chưa bao giờ làm được việc gì hay đạt được thành tựu gì đọng lại trong tâm trí như một kỷ niệm đẹp đẽ cả. Tâm trí tôi chất chứa đầy những hành vi tệ bạc đối với Orion và đối với tất cả mọi người, và một lương tâm cự cãi chỉ mang lại cho tôi sự bình yên trong những lúc phấn khích và di chuyển bất định từ nơi này sang nơi khác. Ước gì tôi có thể nói rằng mình từng làm được một điều gì đó cho bất kỳ ai trong số các người để xứng đáng nhận được thiện cảm của các người (tôi không dám nói đến tình yêu thương, bởi vì tôi chắc chắn về điều đó, dù tôi có trở nên bất xứng đến đâu đi chăng nữa — từ Orion trở xuống, các người luôn dành cho tôi điều đó; trong suốt những năm tháng cuộc đời mà Chúa Trời biết rõ là hiếm khi tôi xứng đáng với nó), tôi tin là mình có thể về nhà và ở lì lại đó — và tôi biết mình sẽ chẳng màng đến lời khen chê của thế gian này. Chẳng có chút thỏa mãn nào trong lời khen của thiên hạ đâu, và nó chẳng có giá trị gì đối với tôi ngoại trừ trong công việc làm ăn. Tôi đã cố góp nhặt những lời ca tụng của họ để gửi cho các người, nhưng công việc đó thật chướng tai gai mắt và tôi đã bỏ dở.
Các người thấy đấy, đằng sau vẻ bề ngoài vui vẻ ấy, tôi mang một tâm hồn đang phẫn nộ với chính tôi và sẵn sàng ban tặng cho tôi trọn vẹn sự khinh miệt của nó. Tôi có thể trốn chạy khỏi điều đó khi ra khơi, để trở nên bình thản và thỏa nguyện; và vì thế, với tình yêu thương và lời chúc phúc ly biệt dành cho Orion cùng tất cả mọi người, tôi xin nói lời vĩnh biệt và xin Chúa phù hộ cho tất cả các người — và hãy chào đón ngọn gió đưa một tâm hồn mệt mỏi đến với những vùng đất đầy nắng của Địa Trung Hải!
Thân ái mãi mãi,
SAM