Dẫu vậy, khi trở về Hannibal, người ta quyết định rằng bé Sam giờ đây đã đủ lớn để đi học. Cậu khoảng năm tuổi, và những tháng ngày ở nông trang đã tôi luyện cậu thành một đứa trẻ dẻo dai và hoạt bát, dẫu chưa hẳn là cường tráng. Mẹ cậu khẳng định rằng thằng bé gây cho bà nhiều phiền toái hơn tất cả những đứa con khác cộng lại.
“Nó làm tôi phát điên lên với mấy trò tinh quái khi ở trong nhà,” bà thường than thở; “còn khi nó ra ngoài, lúc nào tôi cũng thấp thỏm lo có ai đó đưa nó về nhà trong trạng thái sống dở chết dở.”
Thực tế là vào khoảng thời gian này, cậu đã đạt được cột mốc đầu tiên trong số “chín lần thoát chết trong gang tấc nhờ đuối nước” của mình, khi bị vớt lên từ dòng sông vào một buổi chiều và được đưa về nhà trong một thân hình mềm oặt, chẳng mấy hy vọng. Khi dùng trà hoa chuông và dầu thầu dầu để vực lại sự sống cho cậu, bà liền phán: “Tôi đoán chẳng có nguy hiểm gì ghê gớm đâu. Loại sinh ra để mang án treo cổ thì xuống nước kiểu gì cũng sống.”
Bà tuyên bố sẵn sàng trả tiền cho bất kỳ ai chịu nhận nuôi dạy thằng bé thay bà trong một khoảng thời gian mỗi ngày để uốn nắn nó nên người. Có lẽ đây là lúc thích hợp để nhắc rằng Jane Clemens chính là nguyên mẫu của nhân vật “Dì Polly” trong truyện Tom Sawyer, và chân dung của bà trong tác phẩm ấy được miêu tả hoàn hảo đến từng chi tiết. Nhân hậu, không hề sợ hãi, mang vẻ bề ngoài và phong thái già dặn hơn tuổi thật đến mười năm – đúng như phong cách của phụ nữ thời đó, luôn bộc trực và đôi khi nghiêm khắc, bà được bạn bè xem là một người có “cá tính”, đồng thời vô cùng quý mến bà như một phụ nữ giàu lòng bác ái, biết cảm thông và rất đáng trân trọng. Lòng trắc ẩn của bà vượt qua mọi giới hạn thông thường. Bà từ chối giết cả ruồi, và còn phạt con mèo vì tội bắt chuột. Khi cần thiết, bà vẫn dìm chết những chú mèo con mới đẻ, nhưng lại cẩn thận làm ấm nước trước khi làm việc đó. Khi chuyển đến Hannibal, bà gia nhập Giáo hội Trưởng lão, và đức tin của bà mang thứ ánh sáng rạch ròi, mạnh mẽ – thứ đức tin xem hỏa ngục và quỷ Satan là những thiết chế tất yếu, dẫu có lần người ta nghe bà bày tỏ sự thương hại dành cho gã ác ma vì buộc phải sống chung với một đám đông kém cõi như vậy. Bà quản lý các con vô cùng quả quyết, và tất cả đều ngoan ngoãn, tiến bộ trong ơn phước, ngoại trừ bé Sam. Ngay cả đứa em út Henry mới hai tuổi cũng bập bẹ đọc kinh thánh – những lời mà nếu không được canh chừng cẩn thận, Sam sẽ lờ đi mất. Chị của cậu là Pamela, lớn hơn tám tuổi và luôn hết mực yêu thương cậu, thường là người giám sát những buổi sinh hoạt tâm linh này; chính nhờ sự chăm sóc dịu dàng ấy mà Pamela đã bất tử hóa thành nhân vật Chị Mary trong Tom Sawyer. Sam cũng chịu khó đọc kinh khi được chị Pamela khích lệ, nhưng cậu thích ngồi chồm hổm trên giường để kể những câu chuyện giật gân về cuộc phiêu lưu trong ngày hơn – những câu chuyện khiến cho việc cầu kinh trở nên vô tích sự và khiến những người lắng nghe phải tự hỏi tại sao sấm sét lại chần chừ không giáng xuống trừng phạt cậu lâu đến thế. Họ nào biết rằng mình đang thoáng thấy những mầm mống đầu tiên của một thiên tài mà mai sau sẽ khiến cả thế giới kinh ngạc và thán phục. Những người hàng xóm nghe được những chuyện này (cũng như vài lời kể của cậu) liền đến phàn nàn với bà Clemens.
“Tôi hy vọng bà không tin nửa lời những gì đứa trẻ đó nói chứ.”
“Ồ có chứ, tôi biết thừa hạn mức của nó. Tôi bớt cho nó chín mươi phần trăm đấy. Phần còn lại toàn là vàng ròng.” Lần khác bà lại nói: “Sammy là một mạch nguồn chân lý, nhưng anh không thể múc hết nó lên chỉ bằng một cái gàu.”
Tuy nhiên, đây chỉ là đôi lời lan man; có lẽ những sự kiện này diễn ra muộn hơn một chút.
Một người phụ nữ tên là cô E. Horr được chọn để nhận khoản tiền thù lao nhằm quản lý bé Sam trong vài tiếng đồng hồ mỗi ngày, đồng thời uốn nắn trí tuệ lẫn đạo đức cho cậu trong khoảng thời gian ấy. Ngôi trường của cô khi đó nằm trong một ngôi nhà gỗ nằm trên phố Main (về sau chuyển đến phố Third), mang phong cách nguyên thủy và cổ xưa, với đủ các học sinh ở mọi lứa tuổi, có trình độ trải dài từ sách vỡ lòng cho đến sách tập đọc quyển ba, từ bảng cửu chương cho đến phép chia dài, kèm theo chút ít địa lý, ngữ pháp và rất nhiều bài chính tả. Phép chia dài và sách tập đọc quyển ba là đã hoàn tất chương trình giảng dạy ở ngôi trường đó. Những học sinh quyết định theo học khóa cao hơn sẽ tìm đến thầy giáo Cross, người dạy học trong một ngôi nhà khung gỗ trên ngọn đồi đối diện với khu vực nay là Quảng trường Công cộng.
Cô Horr nhận hai mươi lăm xu một tuần cho mỗi học sinh, và mở đầu buổi học bằng lời cầu nguyện; tiếp theo là một chương Kinh Thánh được giảng giải cặn kẽ, kèm theo các nội quy ứng xử. Sau đó, lớp vỡ lòng A B C được gọi lên đọc bài trước, bởi vì bài học của họ là một cuộc chiến giáp lá cà, chẳng cần phải chuẩn bị gì sứa.
Những nội quy ứng xử trong ngày đầu tiên ấy đã thu hút sự chú ý của bé Sam. Cậu tính toán xem mình phải nhún nhường đến mức nào, phải đi sát đường ranh giới nguy hiểm ra sao mà vẫn tránh được tai họa. Cậu đã tính toán sai trong buổi sáng hôm đó và nhận được lời cảnh cáo; nếu vi phạm lần thứ hai thì sẽ bị trừng phạt. Cậu không hề có ý định để bị tóm lần thứ hai, nhưng ngặt nỗi cậu chưa hiểu rõ tính nết cô Horr, và chẳng mấy chốc đã phải giật mình khi nghe lệnh đi ra ngoài và bẻ một chiếc roi mang vào để cô phạt chính mình.
Điều này quả thực rất đáng lo ngại. Mọi chuyện diễn ra quá đột ngột, mà bản thân cậu thì chẳng rành rẽ gì về việc chọn roi vóc cả. Mẹ cậu – bà Jane Clemens – thường dùng tay không để dạy dỗ. Cậu phải nhận thêm mệnh lệnh thứ hai mới chịu quay đầu đi đúng hướng, và lúc bước ra ngoài, đầu óc cậu có chút ngẩn ngơ. Cậu có cả những cánh rừng xứ Missouri để tùy ý lựa chọn, nhưng việc chọn lựa lại chẳng hề dễ dàng. Mọi thứ trông đều quá lớn lao và có vẻ đáng gờm. Ngay cả cái nhánh cây nhỏ nhất cũng mang một vẻ dẻo dai, nản lòng. Phía bên kia đường là một xưởng đóng thùng gỗ với rất nhiều mạt bào vương vãi bên ngoài.
Một mảnh mạt bào đã bay sang và nằm ngay trước mặt cậu. Đó quả là một nguồn cảm hứng thiên bẩm. Cậu nhặt nó lên, với vẻ mặt trang nghiêm bước vào lớp học, rồi ngoan ngoãn đưa nó cho cô Horr.
Có lẽ khiếu hài hước của cô Horr đã thôi thúc cô tha thứ, nhưng kỷ luật thì vẫn phải được duy trì.
“Samuel Langhorne Clemens,” cô nói (cậu chưa từng nghe thấy tên mình được xướng lên đầy đe dọa đến thế), “cô rất thất vọng về em! Jimmy Dunlap, đi kiếm một chiếc roi mang vào đây cho Sammy.” Và Jimmy Dunlap liền đi ngay, chiếc roi mang về đích thị là thứ sẽ khiến cậu bé ngay lập tức và vĩnh viễn căm ghét trường học. Trưa hôm đó khi về nhà, cậu thông báo với mẹ rằng cậu không thích đi học; rằng cậu chẳng có chút ham muốn nào để trở thành một người vĩ đại; rằng cậu thà làm một tên cướp biển hay một thổ dân da đỏ để đi lột da đầu hoặc dìm chết những kẻ như cô Horr còn hơn. Sâu thẳm trong lòng, mẹ cậu cảm thấy thương xót cho cậu, nhưng ngoài miệng bà lại nói rằng bà rất mừng vì cuối cùng cũng có người chịu thu phục được cậu.
Cậu quay lại trường học, nhưng chưa bao giờ học được cách yêu mến nơi này. Mỗi sáng, cậu đến trường với sự miễn cưỡng và ở lại trong nỗi chán ghét tột cùng – nỗi chán ghét mà cậu luôn dành cho bất cứ thứ gì gợi nhắc đến sự nô dịch, bạo ngược hay thậm chí là sự tước đoạt dù chỉ một chút tự do. Vào thời đó, trường học được cai trị bằng roi vò, một thứ roi vò bận rộn và vô cùng hiệu quả đúng như lời Kinh Thánh khuyên bảo. Trong số những đứa trẻ nhỏ, lưng của bé Sam bầm tím thường xuyên chẳng kém ai, và giấc mơ chủ đạo của cậu là về một ngày kia, khi đã lớn tướng và hung dữ, cậu sẽ dẫn dắt băng đảng của mình đến vây bắt cô Horr, rồi có lẽ sẽ lôi tuột cô đi bằng mái tóc, y như những gì cậu từng thấy bọn thổ dân da đỏ và cướp biển làm trong tranh vẽ. Khi những ngày đầu hè quay trở lại; khi từ chiếc bàn học của mình, cậu có thể nhìn thấy ánh nắng rọi chiếu thảm cỏ xanh mướt trên đồi Holliday, với khoảng trời tím thẫm ở phía xa, và ánh lấp lánh của dòng sông, cậu cảm thấy rằng việc bị giam hủm cùng với một cuốn sách chính tả Webster và một bà cô già khó tính là điều vượt quá sức chịu đựng của con người. Trong số những tài liệu còn lưu giữ lại từ thời xa xôi ấy, vẫn còn sót lại một mảnh giấy ngả vàng, trên đó những nét chữ nắn nót theo kiểu cổ điển được ghi lại rằng:
CÔ PAMELA CLEMENS
Đã giành được tình cảm của giáo viên và bạn bè cùng lớp nhờ tư chất ngoan ngoãn cùng sự chuyên cần đối với các môn học.
E. Horr, Giáo viên.
Nếu có một tấm giấy khen nào từng được trao cho bé Sam, thì mọi nỗ lực tìm kiếm đều không thu được kết quả. Nếu cậu có chiếm được tình cảm của cô giáo và bạn bè đi chăng nữa, thì có lẽ là vì những lý do hoàn toàn khác.
Tuy nhiên, thế nào thì cậu cũng phải học được chữ nghĩa, bởi chẳng bao lâu sau cậu đã biết đọc và nhanh chóng được xem là một học sinh đánh vần cừ khôi so với lứa tuổi. Khả năng đánh vần đến với cậu như một năng bẩm sinh, cũng giống như phần lớn các kỹ năng khác của cậu, cả ở thời điểm đó lẫn về sau này.
Người ta đã đề cập rằng cô Horr mở đầu buổi học bằng lời cầu nguyện và việc đọc Kinh Thánh. Bé Sam không hề lấy làm thích thú gì những điều này, nhưng cậu dành cho chúng sự tôn trọng nhất định. Không làm thế là rất nguy hiểm. Ngọn lửa hỏa ngục vẫn luôn được duy trì bùng cháy dành cho những đứa trẻ lơ đễnh trước các vấn đề linh thiêng; những bài học ở nhà đã khiến cậu đinh ninh điều đó. Cậu cũng tôn trọng cô Horr như một tấm gương về đức tin chính thống, và khi cô đọc đoạn kinh “Hãy xin thì các ngươi sẽ được” cùng lời đoan chắc rằng bất cứ ai cầu xin điều gì một cách thành tâm thì lời cầu nguyện đó sẽ được hồi đáp, cậu đã tin sái cổ. Một cô bạn nhỏ cùng lớp, con gái của người thợ làm bánh, vẫn thường mang bánh gừng đến lớp mỗi buổi sáng, và bé Sam thì đang “thèm rỏ dãi” thứ bánh ấy. Cậu khao khát một miếng bánh gừng của người thợ bánh ấy hơn bất cứ thứ gì trên đời, và cậu quyết định sẽ cầu nguyện để xin nó.
Cô bé ngồi ngay phía trước cậu, nhưng từ trước đến sáng hôm nay, chưa bao giờ cô bé để lộ miếng bánh gừng ra ngoài. Thế nhưng giờ đây, khi cậu vừa dứt lời cầu nguyện và ngẩng đầu lên, một mẩu nhỏ của thứ thức ăn quý giá ấy đang nằm ngay trước mặt cậu. Có lẽ cô bé không thể chịu đựng nổi ánh mắt thèm thuồng đó của cậu thêm nữa. Biết đâu cô bé đã nghe thấy lời khẩn cầu của cậu; dẫu sao đi nữa thì lời cầu nguyện của cậu cũng đã đơm hoa kết trái, và niềm tin của cậu vào khoảnh khắc ấy đủ sức dời cả đồi Holliday. Cậu quyết định sẽ cầu nguyện cho mọi thứ mình muốn, nhưng khi cậu thử lặp lại màn cầu xin bánh gừng vào sáng hôm sau thì chẳng có kết quả gì xảy ra cả. Dù buồn bã nhưng vẫn chưa nao núng, sáng hôm sau cậu lại thử lần nữa; vẫn chẳng có miếng bánh gừng nào; và khi nỗ lực lần thứ ba rồi thứ tư vẫn để lại cho cậu một cái bụng đói meo, cậu bắt đầu rơi vào tuyệt vọng, lặng thỉnh đi và mang theo gương mặt tiều tụy của sự hoài nghi. Mẹ cậu liền hỏi:
“Có chuyện gì thế Sammy, con bị ốm à?”
“Không ạ,” cậu đáp, “nhưng con không thèm tin vào chuyện cầu kinh nữa, và con sẽ chẳng bao giờ làm thế nữa đâu.”
“Ơ kìa Sammy, rốt cuộc có chuyện gì xảy ra thế con?” bà lo lắng hỏi. Thế rồi cậu oà khóc nức nở trên đùi mẹ và kể hết mọi chuyện, bởi vì vào thời điểm đó, việc công khai chối bỏ đức tin là một chuyện vô cùng nghiêm trọng. Bà Jane Clemens ôm ghì lấy cậu vào lòng và vỗ về:
“Mẹ sẽ làm cho con cả một mẻ bánh gừng to đùng, ngon hơn thế nhiều,” bà nói, “và trường học cũng sắp nghỉ rồi, con lại được về quê của bác John thôi.”
Và thế là những ngày đến trường đầu tiên của bé Sam đã trôi qua và khép lại như thế.