Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1684 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 81
Một Số Vấn Đề Văn Học Khác

❊ ❊ ❊

Trong khi đó, cuốn Những kẻ ngây thơ đi du lịch nước ngoài vẫn tiếp tục gặt hái nhiều thành công. Tác giả của nó chủ yếu được xem là một nhà văn hài hước, nhưng với tầm vóc khổng lồ đến mức dường như lu mờ cả các đồng nghiệp đương thời; tiếng vang mạnh mẽ từ câu chuyện “Con ếch ở Calaveras” đã lấn át hàng chục tiếng kêu o o nhỏ bé khác. Tính đến cuối năm đầu tiên kể từ ngày xuất bản, cuốn sách đã bán được tới 67.000 bản và vẫn tiếp tục tiêu thụ với tốc độ vài nghìn bản mỗi tháng.

“Anh đang phát hành nó theo một phong cách đỉnh cao, xuất sắc và hạng nhất,” Clemens viết cho Bliss. “Tính ra trung bình mỗi ngày có mười người đến tìm gặp tôi để bảo rằng tôi là một ân nhân! Tôi đoán đó là một phần trong kế hoạch mà thoạt đầu chúng ta đã không hề lường trước.”

Rõ ràng cuốn sách đã thu hút độc giả ở mọi tầng lớp. Một trăm mười lăm bản được mượn đọc liên tục tại Thư viện Thương mại ở New York, trong khi ở những căn chòi hẻo lánh nhất nước Mỹ, người ta vẫn đọc và nhắc lại những câu nói trong đó. Jack Van Nostrand, trong một chuyến hành trình dài ngày bằng ngựa qua Colorado, đã viết:

Cách đây một tuần, tôi dừng chân tại một trang trại cách khỉ ho cò gáy chỉ khoảng một trăm dặm. Chủ nhà chỉ có đúng hai cuốn sách: Kinh Thánh và Những kẻ ngây thơ đi du lịch nước ngoài — cuốn đầu tiên vẫn còn nguyên vẹn chán.

Ở bên kia đại dương, cuốn sách cũng đón nhận sự ái mộ không kém, và đang được dịch sang nhiều thứ tiếng xa lạ khác nhau. Bằng một thứ phép màu thực thụ nào đó mà giờ đây nhìn lại có vẻ khó tin, danh tiếng của tác giả đã trở nên phổ quát khắp thế giới. Viên lãnh sự ở Hong Kong, khi bàn về văn học Anh với một người quen người Trung Quốc là một vị quan lại triều đình, đã nhắc đến cuốn Tiến trình của người hành hương.

“Ồ, phải, tôi đã đọc nó rồi!” viên quan ném háo hức nói. “Chúng tôi rất thích tác phẩm này ở Trung Quốc, và chẳng bao lâu nữa sẽ có bản dịch bằng ngôn ngữ của chính mình. Đó là tác phẩm của Mark Twain.”

Tại Anh, cuốn sách đã tạo nên một cơn sốt đáng kinh ngạc ngay từ khi mới ra mắt, và độc giả xứ sở sương mù đang cố gắng vượt qua cả người Mỹ trong sự tán thưởng. Thật vậy, nhìn chung, những độc giả có học thức và mangσ nhãn quan phê bình ở Anh đã nhanh chóng thấu hiểu giá trị văn học của Mark Twain hơn so với tầng lớp độc giả tương đương ở quê nhà. Dĩ nhiên vẫn có những ngoại lệ. Có những nhà phê bình Anh không coi trọng Mark Twain, và cũng có những nhà phê bình Mỹ đánh giá cao ông. Trong số những người sau, có một người tên là William Ward, chủ bút một tờ báo ở Macon, Georgia mang tên The Beacon. Ward không giữ một vị trí nào trong số những trọng tài tạp chí lớn về thứ hạng văn học. Ông chỉ là một biên tập viên vùng tỉnh lẻ vô danh, nhưng cách viết của ông tựa như một nhà tiên tri. Bài viết của ông — quá dài để có thể trích dẫn đầy đủ — bàn về các nhà văn trào phúng Mỹ nói chung, từ Washington Irving, qua John Phoenix, Philander Doesticks, Sut Lovingwood, Artemus Ward, Josh Billings và Petroleum V. Nasby, cho đến Mark Twain. Ngoại trừ người được nhắc đến đầu tiên và cuối cùng, ông viết về họ như sau:

Tất cả bọn họ đều đã hoặc sẽ có thời hoàng kim của riêng mình. Một số người đã nằm dưới cỏ xanh, trong khi những người khác vẫn còn sống nhưng tác phẩm của họ khó lòng sống lâu hơn họ. Kể từ thời Irving, không có nhà văn trào phúng văn xuôi nào giữ được nền móng cho một danh tiếng trường tồn, ngoại trừ Mark Twain, và điều này, cũng như trong trường hợp của Irving, là vì ông là một nhà văn thuần chất. Giao diện với thứ tiếng cười tinh tế ẩn giấu trong các tác phẩm của ông, vẻ duyên dáng và sự trau chuốt trong những câu văn mang tính giáo huấn và mô tả của ông đã vượt xa mức tầm thường.

Tác giả sau đó đề cập đến đoạn miêu tả bức tượng Nhân sư của Mark Twain, so sánh nó với tác phẩm của Bulwer và cho rằng có thể tác phẩm đó đã gây ảnh hưởng đến ông. Ông đã nhầm lẫn trong điểm này, bởi vì Clemens chưa từng đọc Bulwer — chưa bao giờ có thể đọc nổi các tác phẩm của ông ta dù chỉ ở mức độ vừa phải.

Trong số các ý kiến từ nước Anh, bài đánh giá của tờ The Saturday Review có lẽ là mang tính hoài nghi nhất. Bài viết xuất hiện vào cuối năm 1870 và có lẽ chẳng đáng để nhắc lại nếu không vì một sự quan tâm phát sinh hoặc liên quan kèm theo. Clemens nhìn thấy thông tin về bài đánh giá này trước khi thực sự đọc được nội dung của nó. Một đoạn ngắn trên tờ Boston Advertiser đã đề cập đến việc The Saturday Review đối xử với những điều phi lý trong tác phẩm Innocents từ một góc độ vô cùng nghiêm túc. Đoạn báo kết thúc bằng câu:

Chúng ta có thể hình dung ra sự thích thú của nhà văn trào phúng khi đọc lời ca tụng này đối với sức mạnh của mình; và quả thực bản thân bài viết vốn đã rất thú vị nên ông khó lòng làm gì tốt hơn là tái bản lại toàn bộ bài viết trong mục “Ghi chép” hàng tháng tiếp theo của mình.

Cám dỗ xưa cũ muốn chơi khăm độc giả đã thúc giục Mark Twain “tái bản” lên tờ Galaxy, không phải bài báo trên tờ Review — thứ mà ông vẫn chưa tận mắt đọc — mà là một bài đánh giá do ông tự tưởng tượng ra, một bài báo trong đó nhà phê bình tưởng tượng sẽ hoàn toàn thiếu vắng bất kỳ khiếu hài hước nào và đối xử với những tình tiết phi lý nhất trong Cuộc hành hương mới của người hành hương như thể chúng được tác giả ghi chép lại bằng một thái độ vô cùng trang nghiêm và nghiêm túc. Bài đánh giá giả mạo bắt đầu:

Lãnh chúa Macaulay đã ra đi quá sớm. Chúng ta chưa bao giờ cảm nhận điều này sâu sắc đến thế cho đến khi đọc xong chương cuối cùng của tác phẩm kỳ quặc vừa kể trên. Macaulay ra đi quá sớm; bởi vì chẳng có ai ngoài ông mới có thể đo lường một cách trọn vẹn và toàn diện sự xấc xược, tính trơ trẽn, sự kiêu ngạo, thói dối trá, và trên hết là sự dốt nát vĩ đại của tác giả này.

Bài đánh giá tiếp tục viện dẫn những trường hợp lừa dối trầm trọng của tác giả. Nó viết:

Xin hãy để một học giả người Anh có học thức về bản chất con người tự hình dung Mark Twain này là một kẻ có khả năng làm những việc được mô tả dưới đây; và không chỉ làm chúng, mà với sự ngây thơ đến khó tin, lại thản nhiên và bình tĩnh in chúng vào trong một cuốn sách. Chẳng hạn như:

Ông ta tuyên bố rằng mình đã bước vào một tiệm làm tóc ở Paris để cạo râu, và đường “lưỡi dao” đầu tiên mà người thợ cạo lướt qua mặt đã làm lỏng cả “tấm da” của ông ta, đồng thời nhấc bổng ông ta ra khỏi ghế.

Điều này rõ ràng là quá mức phóng đại. Ở Florence, ông ta bị quấy rầy bởi những kẻ ăn xin đến mức giả vờ bắt và ăn thịt một kẻ trong tâm trạng báo thù điên cuồng. Dĩ nhiên hoàn toàn không có chuyện đó là sự thật. Ông ta trích dẫn đầy đủ chương trình biểu diễn sân khấu có tuổi đời mười bảy hoặc mười tám thế kỷ, thứ mà ông ta phơi bày rằng đã tìm thấy trong đống đổ nát của Đấu trường Colosseum, giữa lớp bụi bẩn, ẩm mốc và rác rưởi. Nhận xét đầy đủ về vấn đề này chỉ cần nói rằng ngay cả một chương trình được đúc bằng gang cũng chẳng thể tồn tại lâu đến thế trong hoàn cảnh đó.

Có hai trang rưỡi nội dung châm biếm thực sự thú vị mà tác giả đã viết với niềm sảng khoái vô bờ bến, một phần để đùa cợt tờ Review, một phần để lừa bịp các biên tập viên Mỹ — những người mà ông tin rằng sẽ chấp nhận nó như một bằng chứng mới mẻ và sửng sốt về việc người Anh vốn nổi tiếng thiếu khiếu hài hước.

Nhưng, cũng giống như những trò chơi khăm thời kỳ đầu ở miền đất hoang mạc, ông đã hơi quá tay trong việc này. Độc giả và các biên tập viên đã dễ dàng chấp nhận nó như là hàng thật, chí ít là xuất phát từ tờ The Saturday Review; nhưng hầu hết bọn họ đều coi đó là một mẩu chuyện cười tuyệt diệu mà chính Mark Twain đã tiếp nhận một cách nghiêm túc, và do đó ông mới chính là kẻ bị lừa. Điều này quả thực khiến người ta giật mình và chẳng hề dễ chịu chút nào. Trong số báo tiếp theo, ông đã thực hiện một công việc buồn thảm nhất trong tất cả những việc làm bằng lời nói hay ngòi bút: ông giải thích trò đùa của mình và khăng khăng đòi người ta phải tin vào lời giải thích đó. Sau đó ông nói:

Nếu bây giờ có ai còn nghi ngờ lời tôi nói, tôi sẽ giết kẻ đó. Không, tôi sẽ không giết hắn; tôi sẽ gom hết tiền của hắn. Tôi sẵn sàng cá cược tỷ lệ hai mươi ăn một, và để bất kỳ nhà xuất bản nào ở New York làm trọng tài giữ tiền cược, rằng những tuyên bố tôi vừa đưa ra ở trên về quyền tác giả của bài báo đang được nhắc tới hoàn toàn là sự thật.

Thế nhưng tờ Cincinnati Enquirer vẫn khăng khăng tiếp tục trò đùa — hay như cách chúng ta vẫn nói bây giờ là “khoét sâu vào nỗi đau”. Tờ Enquirer tuyên bố rằng Mark Twain đã vô cùng hổ thẹn vì bị sập bẫy một cách thảm hại như vậy; rằng lời giải thích của ông trên tờ Galaxy tuy “khéo léo nhưng thật không may lại không phải là sự thật”. Tờ Enquirer vẫn duy trì quan điểm cho rằng số báo ngày 8 tháng 10 năm 1870 của tờ The Saturday Review thực sự có chứa bài báo đúng y hệt như đã được in trong mục “Ghi chép”, đồng thời khuyên Mark Twain nên thừa nhận rằng mình đã bị lừa đi và đừng nói thêm gì về chuyện đó nữa.

Điều này thực sự làm người ta nổi giận. Mark Twain có những quan điểm riêng về việc một trò đùa có thể được đẩy đi xa đến mức nào mà không vượt quá giới hạn bạo lực, và vụ này thì đã đi quá xa khỏi ranh giới đó rồi. Ông kịch liệt lên án tuyên bố của tờ Enquirer là một “lời dối trá đáng thương hại và có tính toán”, trong cơn thịnh nộ đã rơi lại vào thứ ngôn từ lăng mạ mang phong cách xã luận báo chí thời xưa. Ông thách thức đặt cược một nghìn đô la tiền mặt rằng họ không thể chứng minh được những khẳng định của mình, và ở phần kết, ông đã đặt ra một câu hỏi đầy châm chọc: “Liệu bọn họ sẽ nuốt trôi lời dối trá đó một cách nhục nhã, hay sẽ cử một đại diện đến văn phòng tờ Galaxy? Tôi nghĩ tờ Cincinnati Enquirer chắc phải do trẻ con biên tập.” Ông hứa rằng nếu họ không chấp nhận đề xuất tài chính của mình, ông sẽ vạch trần họ trong số báo tới.

Sự việc khép lại ở đó. Do hoàn cảnh gia đình có người đau ốm, ông đã không thể tiếp tục đóng góp bài viết cho số báo tiếp theo, và số báo tiếp theo nữa chính là kỳ “Ghi chép” cuối cùng của ông. Cứ thế, mọi chuyện chìm vào quên lãng. Đó là trò đùa biên tập cuối cùng của ông. Có lẽ ông đã rút ra kết luận rằng những trò đùa dưới bất kỳ hình thức nào cũng là một món đồ chơi nguy hiểm; chúng rất dễ khai hỏa nhầm đầu.

Đó là vào số báo tháng Tư (1871) khi ông chấm dứt mối quan hệ hợp tác với tờ Galaxy. Trong một bài từ biệt ngắn gọn, ông đã đưa ra những lý do của mình:

Tôi đã viết cho tờ Galaxy được một năm nay. Trong tám tháng qua, hầu như không có lấy một khoảng nghỉ, ngày đêm tôi phải chia sẻ bầu bạn cùng các bác sĩ và những người túc trực bên giường bệnh! Trong suốt tám tháng đó, tử thần đã cướp đi hai thành viên trong gia đình tôi và liên tục đe dọa tàn nhẫn hai người khác. Tất cả những điều đó tôi đều đã trải qua, thế nhưng suốt khoảng thời gian ấy tôi vẫn phải gánh trên vai hợp đồng cung cấp nội dung “hài hước”, mỗi tháng một lần, cho tờ tạp chí này. Tôi hoàn toàn nói sự thật trong những chi tiết trên đây. Xin hãy đặt mình vào vị trí của tôi để ngẫm nghĩ về sự trớ trêu rợn ngợp của hoàn cảnh lúc bấy giờ. Tôi nghĩ rằng một phần nội dung “hài hước” mà tôi đã viết trong khoảng thời gian này hoàn toàn có thể lồng vào một bài giảng đạo trong đám tang mà chẳng hề làm mất đi sự trang nghiêm của buổi lễ.

Mục “Ghi chép” sẽ chấm dứt vĩnh viễn kể từ số báo này của tạp chí. Trở thành một tên cướp biển với mức lương bèo bọt và chẳng có chút cổ phần nào trong lợi nhuận kinh doanh từng là ý nghĩ của tôi về một công việc đầy khó chịu, nhưng giờ đây tôi lại có những góc nhìn khác. Trở thành một cây viết trào phúng hàng tháng trong một khoảng thời gian ảm đạm mới là điều tẻ nhạt hơn nhiều.

Không còn nghi ngờ gì nữa, ông đã cảm thấy vô cùng nhẹ nhõm khi rũ bỏ được thứ yêu cầu tái diễn và khẩn bách này. Ông viết thư cho Orion rằng ông đã nói với những người bên tờ Galaxy rằng ông sẽ không viết thêm bất kỳ bài báo nào nữa, dù dài hay ngắn, với mức thù lao dưới 500 đô la, và thực lòng ông thích không phải viết gì cả thì hơn.

Chuyên mục trên tờ Galaxy cùng công việc tại tờ Express chính là lời chào tạm biệt của Mark Twain đối với ngành báo chí; bởi vì mục “Ghi chép” về bản chất mang đậm tính báo chí, gần như tương đương và phóng khoáng chẳng khác nào công việc cũ của ông tại tờ Enterprise. Rõ ràng ông viết với sự tự do tuyệt đối, không hề bị kìm hãm bởi chính sách hay sự hạn chế nào của tòa soạn. Kết quả mang lại không phải lúc nào cũng dễ chịu, và không phải lúc nào cũng tinh tế. Chúng ta có thể chắc chắn rằng chính vì những gánh nặng đè nặng lên vai bà Clemens trong năm đó, cùng với việc bà không thể thực hiện một cuộc kiểm duyệt mang tính xoa dịu, nên đã có không chỉ một — mà là hơn một tá — bài đóng góp trong mục “Ghi chép” được phép ra mắt công chúng dưới dạng bản in.

Nhìn chung, thành quả văn học trong giai đoạn sống ở Buffalo của Mark Twain không đạt đến tiêu chuẩn cao như cuốn Những kẻ ngây thơ đi du lịch nước ngoài. Đó là một sự thụt lùi — ở một mức độ nào đó là sự quay trở lại với phong cách thời kỳ đầu của ông. Công việc đó được thực hiện dưới áp lực, dưới sức ép tâm lý nặng nề như chính lời ông đã chia sẻ. Ngoài ra còn có một lý do khác; cả chủ đề được đề cập lẫn môi trường lao động đều không mang lại nguồn cảm hứng cao cả từng tô điểm cho từng bước đường trong chuyến hành trình trên con tàu Quaker City. Buffalo là một thành phố phát triển — một thành phố đẹp theo tiêu chuẩn của các thành phố Mỹ — nhưng nó hoànณ toàn không phải là một thành phố mang lại nguồn cảm hứng cho văn học, và một tòa soạn báo ảm đạm, tồi tàn thì cách xa, rất xa so với những boong tàu dễ chịu của Quaker City, những ngọn lửa trại ở Syria, bầu trời xanh và biển cả của vùng Địa Trung Hải.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.