Clemens chỉ ở lại New York có một ngày. Khoảng thời gian con tàu Quaker City khởi hành, Nghị sĩ Stewart từng viết thư ngỏ ý mời anh làm thư ký riêng—một công việc vừa mang lại mức lương đủ sống, vừa cho anh thời gian rảnh rỗi để theo đuổi sự nghiệp văn chương. Chắc hẳn Stewart nghĩ rằng việc kéo một cây bút kiêm diễn giả tài năng về phe phái chính trị của mình sẽ đem lại nhiều lợi ích lớn, và Clemens cũng nhìn thấy những tiềm năng từ sự sắp xếp này. Từ Naples vào tháng Tám, anh đã viết thư nhận lời đề nghị của Stewart; giờ đây, anh không chần chừ gì mà bàn bạc trực tiếp về vấn đề này. —[Trong một bức thư gửi về nhà ngày 9 tháng Tám, anh nhắc đến thỏa thuận này: “Hôm nay tôi đã viết thư cho Bill Stewart nhận lời làm thư ký riêng cho ông ấy ở Washington vào mùa đông tới.”]
Dường như chẳng gặp mấy khó khăn để đi đến thỏa thuận chung. Khi Clemens đã ở Washington được một tuần, chúng ta thấy anh viết thư về:
CÁC BẬC THÂN SINH YÊU QUÝ, Con mệt và buồn ngủ lắm—đã ở Quốc hội cả ngày để làm quen với mấy phóng viên báo chí. Stewart sẽ tìm một chân thư ký ở Cục Sáng chế cho Orion. Mọi thứ tất yếu phải tiến hành chậm chạp ở nơi có quá nhiều công việc và đông đảo những kẻ chực chờ chạy chọt chức tus thế này. Con đoán mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi. Con định bụng là nó phải ổn.
Con có 18 lời mời đi diễn thuyết, mỗi suất 100 đô la, ở khắp các vùng của Hợp chúng quốc—con đã từ chối tất cả. Giờ thì con ưu tiên cho công việc kinh doanh.
Thuộc biên chế tờ Tribune, và thỉnh thoảng con sẽ viết bài. Hôm nay lại được mời nhận chỗ làm tương tự ở tờ Herald qua thư. Con sẽ viết thư cho ông Bennett để nhận lời ngay khi nghe tin từ bên Tribune rằng việc đó không gây ảnh hưởng gì. Giờ thì tên tuổi con cũng khá nổi rồi—mà con còn định làm cho nó nổi hơn nữa cơ. Con đang cặp kè với mấy tay Tướng lĩnh già, Nghị sĩ cùng lũ bịp bợm khác chẳng vì mục đích tốt đẹp gì sảng sảng cả. Chuyện kết bạn với con chẳng khó khăn gì hơn hồi ở California đâu. Mọi thứ đều phẳng lặng cả. Chào mọi người nhé. Con vẫn tiếp tục viết cho tờ Alta.
Con trai thương yêu của bố mẹ,
SAM.
T.S.—Con ở chung phòng với Bill Stewart và ăn cơm trọn gói ở khách sạn Willard.
Nhưng công việc thư ký ấy chẳng kéo dài được bao lâu. Thật không thể tưởng tượng nổi Mark Twain lại đi làm thư ký cho bất kỳ ai, nhất là làm thư ký cho Nghị sĩ Stewart. —[Trong hồi ký của mình, Nghị sĩ Stewart nhắc đến Mark Twain với vẻ khó chịu, và sau khi kể lại vài sự kiện chẳng mấy ăn nhập với sự thật, ông tuyên bố rằng khi nhà văn từ Thánh địa trở về, chính ông (Stewart) đã ban ơn cho anh một chân thư ký như một thứ hành động bố thí. Ông còn thêm rằng thái độ của Mark Twain tại dinh thự của ông tệ đến mức buộc ông phải dọa cho một trận đòn roi. Tuy nhiên, lý do của những lời lẽ ấy lại phơi bày rõ ràng khi ông nói thêm rằng trong cuốn 'Roughing It', tác giả đã cáo buộc ông gian lận, in một bức hình ông bị chột một mắt, và quả quyết rằng đã cho ông một trận đòn nhừ tử; thế nhưng chẳng có tuyên bố nào trong số đó, ngoại trừ bức ảnh (một tội lỗi hình như không thể tha thứ đối với phẩm giá của ông), là sự thật cả, như bạn đọc có thể dễ dàng tự mình kiểm chứng.]
Chỉ vài tuần sau, anh đã viết những bài tường thuật hài hước mang tên “Chức vụ thư ký nghị viện vừa qua của tôi”, “Những sự thật về vụ từ chức gần đây”, v.v., đều là những bài châm biếm vui vẻ, nhưng chúng ta có thể tin rằng chúng ra đời là do sự thay đổi ấy thúc đẩy: Những bài viết này xuất hiện trên các tờ New York Tribune, New York Citizen, và tạp chí Galaxy.
Dường như chẳng có xích mích nào giữa Clemens và Stewart vào thời điểm này. Nếu có, thì người ta cũng chẳng thể tìm thấy trong bất kỳ bức thư cá nhân hay thư từ báo chí nào của Clemens. Thực tế, trong bài viết đề cập đến “chức vụ thư ký nghị viện vừa qua” của mình, anh lại trút lời châm biếm—nếu có thể gọi là châm biếm—lên đầu Nghị sĩ James W. Nye, có lẽ như một hình phạt bổ sung vì tội Nye đã không xuất hiện vào đêm diễn thuyết của anh. Anh lập đại bản phóng viên cùng một nhà báo tài năng tên là Riley. “Một trong những người xuất sắc nhất ở Washington—hoặc bất cứ nơi nào khác,” anh kể với chúng ta trong một bài phác thảo ngắn về nhân vật ấy. —[Xem Riley, nhà báo phóng viên. Sách Phác thảo Mới và Cũ.]—Anh từng quen biết Riley ở San Francisco; hai người rất hợp tính nhau và cùng nhau bắt tay vào các dự án riêng của mỗi người.
Clemens chủ yếu bận tâm về hai điều: anh muốn kiếm tiền và anh muốn xin được một chức vụ trong chính phủ cho Orion. Anh đã tiêu gần hết số tiền kiếm được từ việc diễn thuyết, và đang ngập trong một khoản nợ vừa phải. Các sáng tác của anh rất được săn đón với mức thù lao hậu hĩnh vào thời đó, và nếu có cơ hội làm việc, chẳng mấy chốc anh sẽ giải quyết xong vấn đề tài chính của mình. Tờ Tribune đang háo hức chờ bài; tờ Enterprise và tờ Alta vẫn đang ngóng trông; tờ Herald, tờ Chicago Tribune, các tạp chí—tất cả đều ngỏ ý xin bài vở; các bầu sô diễn thuyết thì bám riết lấy anh. Về mặt cá nhân, viễn cảnh của anh rất tươi sáng.
Chức vụ cho Orion lại là một chuyện khác. Giới cầm quyền chẳng mấy mặn mà gì với một người em trai; danh sách chờ việc chính thức lúc bấy giờ đã có quá nhiều anh em họ hàng dây mơ rễ má rồi. Bản thân Clemens thì được mời chào đủ các vị trí—nào là chức lãnh sự, quản lý bưu điện; thậm chí cả chức ở San Francisco. Từ Nội các trở xuống, giới chính khách Washington đều đã đọc những bài bút ký du lịch của anh, và sẵn sàng dành sự công nhận chính thức cho tác giả của chúng bằng chính con người và cá tính của anh.
Cả về mặt giao thiệp xã hội nữa: Mark Twain bỗng thấy mình chìm đắm giữa những buổi tiếp tân, tiệc tối và những màn phát biểu; tất cả đều vô cùng kích thích trong một khoảng thời gian ít nhất là thế, nhưng chẳng mang lại lợi ích gì, cũng chẳng giúp ích gì cho việc sáng tác. Tại một bữa tiệc tối của Câu lạc bộ Phóng viên Washington, bài đáp từ của anh cho lời chúc “Phụ nữ” đã được Schuyler Colfax tuyên bố là “bài phát biểu sau bữa tiệc hay nhất từng có”. Quả thực, đó là một sự phá cách đầy tươi mới so với những kiểu phát biểu buồn ngủ hoặc vụng về thường thấy vào thời kỳ đó. Anh đang thực sự khẳng định được vị thế của chính mình. —[Đây là bài phát biểu sau bữa tiệc đầu tiên của Mark Twain được lưu giữ lại. Bạn đọc sẽ tìm thấy toàn văn bài phát biểu đó, đúng như những gì được đưa tin vào ngày hôm sau, ở Phụ lục G, phần cuối của tập sách trước.]
Anh chưa mấy bận tâm đến chuyện xuất bản sách. Cuốn sách về chú ếch nhảy rất được ưa chuộng, và ở Anh đã được nhà Routledge ấn hành; nhưng tiền nhuận bút thu về khá khiêm tốn và đến rất chậm. Mong muốn của anh là những kết quả nhanh chóng hơn. Sự quan tâm của anh đối với việc xuất bản sách chưa bao giờ là quá nhiệt tình, và chủ yếu liên quan đến mục đích quảng cáo mà nó mang lại—thứ mà lúc này anh không cần đến nữa; hoặc là lợi nhuận tài chính—thứ mà anh chẳng đặt mấy niềm tin. Thế nhưng ngay lúc ấy, một bức thư gửi cho anh đang nằm ở tòa soạn tờ Tribune tại New York, thứ sẽ đưa ý định viết sách lên vị trí hàng đầu và mở ra điểm khởi đầu cho vận may của cuộc đời anh.
Trong số những người đã đọc và say mê các bài bút ký trên tờ Tribune có Elisha Bliss, Jr., thuộc Công ty Xuất bản Mỹ, đặt trụ sở tại Hartford. Bliss là một con người sắc sảo và năng nổ, có sự nhạy bén sâu sắc đối với sự hài hước và niềm đam mê sẵn có của người Mỹ đối với phẩm chất văn chương ấy. Gần đây ông đã đảm nhận việc điều hành một công ty ở Hartford, và từng khiến ban giám đốc có tư tưởng bảo thủ của công ty đôi chút hoảng sợ khi xuất bản những cuốn sách vừa mang lại sự giải trí cho người đọc, vừa chứa đựng những bài học đạo đức. Chỉ có thành công trong việc chi trả cổ tức mới biện minh cho thứ “lạc giáo” này và ngăn chặn sự sụp đổ của ông. Hai ngày sau khi con tàu Quaker City cập bến, Bliss đã viết bức thư nói trên. Nội dung như sau:
VĂN PHÒNG CÔNG TY XUẤT BẢN MỸ
HARTFORD, CONN., Ngày 21 tháng 11 năm 1867.
SAMUEL L. CLEMENS, ESQ., Tòa soạn Tribune, New York.
THƯA ÔNG,—Chúng tôi mạo muội viết thư này thay cho bức thư mà chúng tôi vừa viết xong và chuẩn bị gửi đi, vì không biết rằng ngài lại dự kiến về nước sớm đến vậy. Chúng tôi rất mong muốn có được từ ông một tác phẩm nào đó, có lẽ được tổng hợp từ những bài viết trước đây của ông, vân vân, cùng với những phần bổ sung thú vị sao cho phù hợp. Chúng tôi là nhà xuất bản các tác phẩm của A.D. Richardson, và tự kiêu hãnh rằng mình có thể đưa ra cho một tác giả những điều kiện thuận lợi và đối xử với các tác phẩm của họ công bằng không kém bất kỳ nhà xuất bản nào khác trong nước. Có lẽ chúng tôi là nhà xuất bản phát hành qua đặt mua lâu đời nhất trong nước, và chưa từng thất bại trong việc đưa một cuốn sách đạt được số lượng phát hành khổng lồ. Chúng tôi đã bán được khoảng 100.000 bản cuốn 'F.D. và E.' ('Field, Dungeon and Escape') của Richardson, và hiện đang in 41.000 bản cuốn 'Beyond the Mississippi', cùng với những đơn đặt hàng lớn đang chờ phía trước. Nếu ông có bất kỳ ý định viết sách nào, hoặc có thể bị thuyết phục để làm điều đó, chúng tôi rất sẵn lòng được gặp ông, và sẽ sắp xếp việc đó. Xin ông vui lòng phúc đáp ngay khi có thể, vào thời gian thuận tiện nhất cho ông.
Trân trọng kính chào,
E. BLISS, JR.,
Thư ký.
Sau mười ngày trì hoãn, bức thư này đã được chuyển tiếp đến văn phòng tờ Tribune ở Washington, nơi Clemens nhận được nó. Anh đã hồi âm rất nhanh chóng.
WASHINGTON, Ngày 2 tháng 12 năm 1867.
E. BLISS, JR., ESQ., Thư ký Công ty Xuất bản Mỹ.
THƯA ÔNG,—Tôi chỉ mới nhận được bức thư đề ngày 21 tháng 11 của ông vào tối qua, tại các phòng của Văn phòng Tờ Tribune ở đây. Thư được chuyển tiếp từ tòa soạn tờ Tribune ở New York, nơi nó đã nằm ở đó từ tám đến mười ngày. Điều này sẽ là lời xin lỗi thỏa đáng cho sự chậm trễ có vẻ thiếu lịch sự của tôi.
Tôi đã viết năm mươi hai bài báo cho tờ San Francisco Alta California trong chuyến hải trình của con tàu Quaker City, và cho đến nay khoảng một nửa số bài đó đã được in ấn. Tờ Alta có rất ít ấn phẩm trao đổi ở miền Đông, và tôi đoán rằng hầu như chẳng có bài nào trong số những bức thư đó được sao chép ở phía bên này dãy Rocky. Tôi có thể lọc bỏ những lỗi cấu trúc chính cùng những cách diễn đạt chưa tinh tế của chúng, rồi tạo nên một tập sách mà về nhiều mặt sẽ được đón nhận nồng nhiệt hơn bất kỳ cuốn sách nào tôi có thể viết lúc này. Khi những bức thư ấy ra đời, cảm xúc của tôi còn rất mới mẻ, nhưng giờ đây chúng đã phai nhạt sự tươi mới đó; lúc ấy chúng còn đượm nồng, giờ thì đã nguội lạnh. Tôi có thể loại bỏ một số bức thư và viết những bức mới để thay thế vào chỗ của chúng. Nếu ông nghĩ một cuốn sách như vậy phù hợp với mục đích của mình, xin hãy gửi cho tôi vài dòng, nêu rõ khổ sách và phong cách chung của tập sách—khi nào bản thảo cần phải hoàn thành; liệu trong sách có nên minh họa tranh ảnh hay không; và đặc biệt là các điều kiện của ông đối với tôi sẽ ra sao, cùng số tiền mà tôi có thể kiếm được từ đó. Vế câu sau mang một ý nghĩa quan trọng đối với tôi đến mức gần như vượt quá tầm hiểu biết của chính mình. Nhưng dĩ nhiên là ông hiểu điều đó rồi.
Tôi có những lời đề nghị khác cho một cuốn sách, nhưng từng hoài nghi về sự bất hợp lý khi can thiệp vào những hợp đồng làm báo tốt đẹp, trừ khi con đường hành văn của tôi được chứng minh là rõ ràng ngay trước mắt. Tuy nhiên, tôi quen biết Richardson, và cách đây vài tháng đã học hỏi được từ anh ấy phần nào ý tưởng về phương thức xuất bản theo hình thức đặt mua dài hạn. Nếu đó luôn là phương thức của các ông thì có vẻ khá an toàn.
Hiện tôi đang nằm trong biên chế nhân sự tờ New York Tribune ở đây với tư cách là một cây bút “thỉnh thoảng”, cùng những công việc khác, và một lá thư ngắn từ ông gửi đến Trân trọng, v.v.,
SAM. L. CLEMENS,
Văn phòng Tờ New York Tribune, Washington
sẽ tìm thấy tôi mà không hề thất lạc.
Sự trao đổi qua lại giữa hai bức thư ấy đã đánh dấu sự khởi đầu của một trong những mối quan hệ xuất bản đáng chú ý nhất trong lịch sử văn học Mỹ.
Tuy nhiên, sự hoàn tất lại bị trì hoãn đôi chút. Bliss bị ốm khi bức thư hồi âm tới nơi, và phải gần một tháng sau ông mới có thể viết thư chi tiết trở lại. Trong bức thư này, ông đã kể lại những khoản lợi nhuận mà Richardson cùng những người khác thu được thông qua hình thức xuất bản đặt mua trước, đồng thời nêu rõ mức nhuận bút được chi trả. Richardson đã nhận được bốn phần trăm trên giá bán, một tỷ lệ thực sự quá nhỏ bé trong những ngày tháng sau này; nhưng chi phí sản xuất thời đó lớn hơn, và việc bán cũng như phân phối sách thông qua các đại lý vốn dĩ luôn là một quá trình tốn kém. Ngay cả Horace Greeley cũng chỉ nhận được hơn một chút so với tỷ lệ ấy trong cuốn 'Great American Conflict' của ông. Bliss đặc biệt gợi ý và nhấn mạnh vào một “tác phẩm mang tính hài hước—nói cách khác là một tác phẩm có khuynh hướng hài hước”. Ông nói thêm rằng họ có hai hình thức thỏa thuận để trả tiền cho tác giả: mua đứt bán đoạn, và trả theo phần trăm nhuận bút. Ông ngỏ lời mời một cuộc gặp gỡ tại New York để sắp xếp các điều khoản.