Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1741 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 24
Trường Học Trên Sông

❊ ❊ ❊

Cậu thu nạp thêm những kiến thức loại khác. Những ngày đầu ở đường phố Hannibal, rồi các tòa soạn báo tại nhiều thành phố khác nhau đã dạy cho cậu biết về bản chất con người qua đủ mọi vẻ bề ngoài mộc mạc nhất; và giờ đây, dòng sông lại bồi đắp thêm một khóa học nữa cho nền tảng giáo dục đầy sức sống ấy. Về mặt đạo đức, bầu không khí nơi đây khó có thể coi là một sự cải thiện so với những chốn kia. Việc hàng hải ở miền Tây khởi đầu bằng những chiếc ghe phẳng — thứ phương tiện mà giới thủy thủ toàn là những kẻ thô lỗ, gan lì, nghiện ngập nặng, ưa thượng cẳng chân hạ cẳng tay, cục cằn trong trò chơi, thô tục trong câu nói, và mở miệng ra là văng tục. Những người làm công tác trên tàu hơi nước chính là hậu duệ tự nhiên của những người đi khai hoang ấy — bớt thô tục hơn một chút, ít văng tục hơn một chút, và lớp vỏ bọc bên ngoài đỡ phần dã man hơn một chút. Nhưng những điều đó chủ yếu diễn ra “ở tầng trên”. Chỉ cần gãi nhẹ lớp vỏ của một tên phó tàu hay một tay thủy thủ boong tàu là ta sẽ lại thấy nguyên hình sự dã man của những kẻ đi ghe sống nước ngày trước. Trên cơ ngơi này, các thuyền trưởng là những ông chủ lớn, còn các hoa tiêu chính là vua; nhưng họ không phải là những vị thánh. Trong cuốn Những năm tháng trên sông Mississippi, Clemens có nhắc đến vốn từ vựng bùng nổ của người thầy mình và kể lại rằng cậu đã thèm thuồng cách ra lệnh của tên phó tàu đến nhường nào. Việc học những thứ đó dễ hơn là học nghề hoa tiêu, và nhìn chung là nhanh hơn nhiều. Ta cũng có thể trau chuốt thêm cho chúng bằng trí tưởng tượng, sự hóm hỉnh và năng khiếu bẩm sinh về ngôn từ.

Việc Samuel Clemens vẫn giữ đúng lời hứa về chuyện rượu chè và cờ bạc trong suốt những tháng ngày tập sự ấy là một điều rất đáng ghi nhớ; và nếu như cậu không phải lúc nào cũng kiềm chế câu cửa miệng văng tục của mình cho những lúc áp lực nặng nề, hay không gạn lọc chất lượng sự hóm hỉnh của bản thân, thì chúng ta cũng nên nhớ rằng cậu là một ví dụ điển hình của một con người đang trong giai đoạn hình thành — giai đoạn thu lượm tất cả mọi thứ làm vốn sống, để rồi sau đó tinh nó thành những giá trị phục vụ và mang lại niềm vui cho nhân loại.

Cậu thu nhận được một vốn hiểu biết vô cùng phong phú về tính cách con người. Cậu kể lại:

Trong quãng đời học tập ngắn ngủi nhưng đầy khắc nghiệt ấy, tôi đã được tận mắt làm quen và thân thiết với tất cả những kiểu người vốn chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết, hồi ký hay lịch sử. Khi bắt gặp một nhân vật được khắc họa thành công trong tiểu thuyết hoặc sách tiểu sử, tôi thường dành cho họ một sự quan tâm cá nhân đầy thân thiết, đơn giản là vì tôi đã từng quen biết họ từ trước — đã từng gặp họ trên sông rồi.

Không nghi ngờ gì nữa, dòng sông chính là một ngôi trường lớn để nghiên cứu về triết lý nhân sinh rộng lớn và những nét trào phúng: thứ triết lý tránh những lời vòng vo mơ hồ mà hướng thẳng tới những kết quả chắc chắn; thứ sự hóm hỉnh mộc mạc, mạnh mẽ mà ở châu Âu người ta gọi là “kiểu Mỹ” và ở nước Mỹ người ta gọi là “kiểu miền Tây”. Chúng ta hãy cùng cảm tạ vì ngôi trường của Mark Twain đã phong phú đến thế — và cũng vừa vặn đến thế.

Do nhu cầu của tuyến thương mại sông Missouri, Horace Bixby sau đó ít lâu đã phải rời sông Mississippi, và theo lệ thường, ông gửi gắm cậu học trò của mình cho một hoa tiêu khác — giờ đây người ta không còn chắc chắn đó chính xác là ai, nhưng có lẽ là Zeb Leavenworth hoặc Beck Jolly trên con tàu John J. Roe. Con tàu Roe là một chiếc tàu chở hàng, “chậm chạp như một hòn đảo và thoải mái như một điền trang”. Thực chất, con tàu Roe thuộc quyền sở hữu và điều hành bởi những người nông dân, và Sam Clemens từng nghĩ rằng nếu trang trại của John Quarles mà có thể thả nổi trên mặt nước thì trông nó sẽ rất giống chiếc tàu ấy ở sự thân tình, lòng hiếu khách và cả tốc độ. Người ta đồn rằng khi đi ngược dòng, nó thậm chí còn có thể đánh bại cả một hòn đảo, dẫu cho khi xuôi dòng thì nó chẳng bao giờ đuổi kịp dòng nước, nhưng dẫu sao đó vẫn là một “cục cưng của tàu thủy”. Con tàu Roe không được cấp phép chở khách, nhưng trên tàu lúc nào cũng có sẵn một tá “vị khách gia đình”, và có cả một boong đặt lò hơi rộng rãi để khiêu vũ, vui đùa dưới ánh trăng, cùng một chiếc đàn piano ở phòng khách. Chàng hoa tiêu trẻ đôi lúc vẫn đánh piano và cất tiếng ca theo những giai điệu về “châu chấu trên giàn khoai lang”, hay về một con ngựa già mang tên Methusalem:

Dắt nó xuống và bán ở Jerusalem,

Từ một thuở rất lâu rồi.

Có tới bốn mươi tám khổ thơ viết về con ngựa cổ lỗ sĩ này, khổ nào cũng giống hệt nhau; nhưng những vị khách tụ tập trên tàu chắc gì đã khó tính, và những nỗ lực ấy đã mang lại cho cậu những vòng nguyệt quế. Cậu đã có những khoảng thời gian tuyệt vời trên con John J. Roe, và rồi thứ xuất hiện tiếp theo lại giống như địa hạ ngục khi đem ra so sánh. Bixby quay trở lại, đi được một hai chuyến rồi lại rời đi và chuyển giao cậu một lần nữa, lần này là cho một người tên là Brown. Brown nhận làm việc trên chiếc tàu hơi nước mới tinh Pennsylvania, một trong những con tàu đẹp nhất trên sông, và chàng thanh niên Clemens lúc này đã trở thành một tay giữ lái cừ khôi, thế nên rất có thể thoạt đầu cả hai người đều cảm thấy hài lòng với sự sắp xếp này.

Nhưng Brown lại là một kẻ bề trên hay bới móc, độc đoán, dốt nát, thô tục và đầy ác tâm. Trong cuốn sách viết về sông Mississippi, tác giả đã kể lại cuộc chạm trán đầu tiên cũng như lần cuối cùng của ông với Brown. Vì những lý do xác đáng, những dịp ấy đã hằn sâu vào ký ức của ông, và chúng ta có thể coi đó là những sự việc hoàn toàn chính xác. Brown mang một thái độ vô cùng khó chịu. Lời chào đầu tiên của hắn là một câu hỏi cộc lốc.

“Mày là thằng học việc của Horace Bigsby phải không?”

Cái tên “Bixby” thường được phát âm thành “Bigsby” trên dòng sông này, nhưng qua miệng Brown thì nó trở nên cực kỳ chói tai, và hắn tiếp nối bằng những câu hỏi, lời bình phẩm cùng mệnh lệnh còn khó nghe hơn gấp bội. Cậu trợ lý của hắn chẳng mấy chốc đã học được cách căm ghét hắn cay đắng. Dẫu vậy, việc duy trì một tác phong đúng mực là điều bắt buộc — phong tục, kỷ luật, thậm chí cả luật pháp đều đòi hỏi điều đó — nhưng chắc hẳn đó là một mùa đông lẫn mùa xuân đầy gian khổ mà chàng tay lái trẻ đã phải trải qua trong những tháng đầu năm 1858, khi phải kìm nén không cho phép bản thân tận hưởng niềm vui được tiễn Brown về chầu diêm vương. Thời gian rồi sẽ mang lại sự trả thù — một sự trả thù đẫm máu với cái giá vô cùng đắt; nhưng cậu nào có thể đoán trước được điều đó, và cậu đành dành thời gian rỗi của mình để lên kế hoạch cho những hình phạt do chính cậu nghĩ ra.

Tôi có thể tự tưởng tượng ra cảnh mình giết Brown; chẳng có luật pháp nào cấm điều đó cả, và đó cũng là việc tôi vẫn thường làm ngay khi vừa lên giường đi ngủ. Thay vì nhẩm lại khúc sông trong đầu như bổn phận phải làm, tôi gạt công việc sang một bên để tìm niềm vui bằng cách thủ tiêu Brown. Đêm nào tôi cũng giết Brown suốt cả một tháng trời; không phải bằng những cách cũ kỹ, nhàm chán, thông thường, mà bằng những cách mới mẻ, kỳ quái — những cách đôi khi gây kinh ngạc bởi sự tươi mới trong ý nghĩ và rợn người bởi hoàn cảnh, bối cảnh.

Có lần, khi Brown tỏ ra hống hách hơn mọi ngày, cậu trợ lý của hắn đã lên giường và kết liễu đời hắn theo “mười bảy cách khác nhau — tất cả đều mới toanh”.

Ban đầu cậu đã cố gắng làm hài lòng Brown, nhưng vô ích. Brown là kiểu người từ chối việc cảm thấy bằng lòng; mặc cho cậu trợ lý có cẩn thận tay lái đến đâu đi nữa, hắn vẫn luôn bám riết lấy cậu.

“Này,” hắn sẽ quát lên, “mày đang lái đi đâu thế hả? Kéo mũi tàu xuống! Kéo xuống! Mày không nghe thấy tao nói gì à? Đồ cá trê chết tiệt!”

Cậu trợ lý đã hoàn toàn mất đi mọi mong muốn tỏ ra niềm nở với một con người như thế, thậm chí đôi khi còn nhân cơ hội chọc tức hắn. Có một ngày, khi tàu đang ngược dòng, Brown nhận ra hình như con tàu đang hướng về một điểm bất thường nào đó.

“Này, mày đang nhắm lái đi đâu thế hả?” hắn gầm lên. “Rốt cuộc là mày đang nhắm vào cái quái gì thế? Đồ đầu đất chết tiệt!”

“Ơ hay,” Sam điềm tĩnh đáp, chẳng hề nao núng, “cháu thấy chẳng có hướng nào khác để lái nữa, nên cháu đang lái về phía con bò cái màu trắng trên bờ kia.”

“Tránh xa cái bánh lái ra! Và cút ngay khỏi buồng lái này mau!” Brown thét lên. “Mày mà cũng đòi làm hoa tiêu nỗi gì!”

Đó chính xác là điều mà Sam hằng mong muốn. Bất kỳ sự giải thoát tạm thời nào khỏi ách thống trị đầy xoi mói của Brown cũng đều đáng mừng cả.

Cậu đã ở trên sông được gần một năm nay, và dù được mọi người yêu mến và công nhận là một tay lái cừ khơi, cậu vẫn chẳng nhận được đồng tiền công nào. Nhu cầu tiền bạc trong một thời gian ngắn là không đáng kể, bởi cậu không phải trả tiền ăn ở; nhưng quần áo thì thế nào cũng có lúc rách rưới, chưa kể đến những khoản chi tiêu lặt vặt khác. Con tàu Pennsylvania hoàn thành một chuyến khứ hồi trong khoảng ba mươi lăm ngày, với một hoặc hai ngày nghỉ ngơi ở mỗi đầu bến. Chàng hoa tiêu trẻ nhận ra rằng cậu có thể kiếm việc làm thêm ban đêm, canh giữ hàng hóa trên bến tàu New Orleans, và nhờ đó kiếm được từ hai đô la rưỡi đến ba đô la cho mỗi đêm canh gác. Có những lúc công việc kéo dài hai đêm, và với số vốn năm hoặc sáu đô la trong tay, cậu đã tự coi mình là kẻ giàu có.

“Đó là một trải nghiệm thật hoang vắng,” nhiều năm sau, cậu kể lại, “khi đứng canh gác trong bóng tối giữa những chồng hàng hóa ngổn ngang; không một âm thanh, không một sinh linh nào động đậy. Nhưng đó không phải là một việc làm vô ích: tôi thường có những nguồn cảm hứng bất chợt khi ngồi đó một mình trong những đêm dài đằng đẵng. Tôi hay tưởng tượng ra đủ mọi tình huống và khả năng. Những điều đó đã dần len lỏi vào sách của tôi và mang lại cho tôi vô số chương sách. Tôi có thể lần theo dấu ảnh hưởng của những đêm ấy xuyên suốt hầu hết các tác phẩm của mình bằng cách này hay cách khác.”

Rất nhiều câu chuyện kỳ thú trong nửa sau của cuốn sách về sông Mississippi đã xuất hiện từ những ca canh gác đêm dài dằng dặc ấy. Đó là khoảng thời gian tuyệt vời để suy ngẫm về những điều như thế.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.