Cuốn sách viết về nước Anh mà ông đã công phu chuẩn bị rốt cuộc đã không bao giờ ra đời. Hàng trăm trang viết bằng bút máy đã được lấp đầy, và các bản sao được gửi về nhà để phục vụ sự giải trí của Olivia Clemens, nhưng những ghi chép vẫn dang dở và việc sáng tác thực sự chưa bao giờ bắt đầu. Một phần vì ở London có quá nhiều cuộc giao du xã giao, rồi ông nhận ra mình không thể viết về nước Anh một cách thú vị mà lại không nhắc đến quá nhiều cá nhân, qua đó chuốc lấy rủi ro làm phật lòng những người đã mở rộng vòng tay đón nhận ông vào sâu trong trái tim và mái ấm của họ. Nói một cách ngắn gọn, ông sẽ buộc phải viết một cách quá nghiêm túc hoặc là chẳng viết gì cả.
Ông bắt đầu những ghi chép của mình khá siêng năng, và tập sách hoàn toàn có thể trở nên duyên dáng và có giá trị chẳng kém bất kỳ tác phẩm nào ông từng để lại. Người đọc hẳn sẽ không khỏi thấy thú vị trước một số đoạn ghi chép. Chúng được trưng ra ở đây như những ví dụ về khả năng quan sát thường ngày của ông trong những tuần đầu tiên lưu trú, đồng thời để bộc lộ phần nào mục đích của ông:
MỘT KẺ LƯU VONG
Từng có một tên trộm người Mỹ trốn chạy khỏi quê hương và tìm kiếm nơi ẩn náu tại Anh quốc. hắn ăn mặc theo mốt của người dân London, uốn lưỡi tập theo những nét đặc thù trong cách phát âm của người London và làm mọi cách để giả dạng thành một người bản địa. Nhưng hắn lại vướng vào hai điều tối kỵ: hắn dừng chân tại Khách sạn Langham, và chuyến đi đầu tiên hắn thực hiện lại là ghé thăm Stratford-on-Avon cùng ngôi mộ của Shakespeare. Những điều đó đã làm lộ tẩy quốc tịch của hắn.
STANLEY VÀ NỮ HOÀNG
Hãy nhìn quyền uy mà một vị quân chủ nắm giữ! Khi tôi đặt chân đến đây hai tuần trước, các tờ báo và giới địa lý học suýt nữa thì nuốt chửng tội nghiệp Stanley mà chẳng cần muối hay nước sốt. Thế rồi Nữ hoàng lên tiếng: “Hãy đến sâu trong đất Scotland bốn trăm dặm và ngồi vào bàn ăn trưa của ta mười lăm phút”; điều đó, nếu được dịch ra nghĩa đen, chính là: “Thưa các quý ông, ta tin tưởng người đàn ông này và đặt anh ta dưới sự bảo hộ của ta”; thế là chẳng còn một tiếng sủa nào vang lên nữa.
TẠI BẢO TÀNG ANH QUỐC
Đó quả là một nơi kỳ diệu làm sao!
Hãy cứ nhắc đến một thứ kỳ trân dị bảo vô cùng hiếm có nào đó — thứ mà bạn từng đọc ở đâu đó nhưng chưa bao giờ tận mắt thấy — họ sẽ trưng ra cho bạn cả tá! Họ trưng ra cho bạn mọi biến thể có thể có của thứ đó! Họ trưng ra những chiếc vòng cổ bằng vàng dập được chế tác tinh xảo nạm ngọc, từng được đeo bởi người Ai Cập cổ đại, người Assyria, người Etruria, người Hy Lạp, người Anh — quả thực là mọi dân tộc của những thời đại đã lãng quên. Họ trưng ra đồ trang sức của tất cả các bộ tộc và dân tộc đang hoặc đã từng tồn tại trên cõi đời này. Rồi họ trưng ra một bản khuôn đúc từ khuôn mặt của Cromwell lúc lâm chung; tiếp đến là chiếc bình cổ kính từng chứa tro cốt của Xerxes.
Tôi vô cùng biết ơn Bảo tàng Anh quốc. Chẳng có ai đến quấy rầy tôi xung quanh — chẳng có ai huých cùi chỏ vào tôi — tôi có tất cả không gian và ánh sáng mình muốn dưới mái vòm khổng lồ này — không có những tiếng ồn ào phiền nhiễu — và mọi người luôn sẵn sàng mang đến cho tôi bản sao của hầu như bất kỳ cuốn sách nào từng được in ấn dưới vòm trời này — và nếu tôi chọn cách lang thang qua những hành lang dài cùng các phòng triển lãm của tòa đại ốc vĩ đại ấy, những bí mật của cả trái đất và mọi thời đại đều rộng mở trước mắt tôi. Tôi không tài nào diễn tả hết lòng biết ơn của mình đối với Bảo tàng Anh quốc — có cảm giác như tôi chẳng biết từ nào ngoài những từ ngữ nhỏ bé và nghèo nàn.
TU VIỆN WESTMINSTER VỀ ĐÊM
Đã qua mười một giờ đêm và tôi chuẩn bị đi ngủ. Nhưng người bạn này của tôi đáng tin cậy bao nhiêu thì lại kỳ quặc bấy nhiêu, thế nên trong tâm trí tôi không hề mảy may hoài nghi rằng "cuộc thám hiểm" của anh ta có điều gì đó giá trị. Tôi mặc lại áo khoác và đi bốt, rồi chúng tôi lên xe phóng đi.
“Nó ở đâu thế? Chúng ta đang đi đâu vậy?”
“Đừng lo. Cậu sẽ thấy.”
Anh ta chẳng có vẻ gì muốn trò chuyện. Thế nên tôi đoán đây hẳn là một vấn đề trọng đại. Sự tò mò của tôi lớn dần theo từng phút, nhưng tôi vẫn nam tính kìm nén nó ở bên trong. Tôi dõi theo những ngọn đèn, những tấm biển, những con số khi chúng tôi lao ầm ầm xuống con đường dài đằng đẵng. Tôi luôn bị mất phương hướng ở London, dù là ban ngày hay ban đêm. Trời rất lạnh, gần như cắt da cắt thịt. Mọi người tì người vào những luồng gió giật cứ như thể đang giữa mùa đông giá rét. Đám đông thưa dần thưa dần, và những tiếng động chìm dần rồi có vẻ như ở tận đỗ xa xăm. Bầu trời u ám và đầy đe dọa. Chúng tôi cứ lái xe đi mãi, đi mãi, cho đến khi tôi tự hỏi liệu mình có bao giờ được dừng lại hay không. Cuối cùng, chúng tôi lướt qua một cây cầu rộng lớn cùng một tòa nhà đồ sộ, rồi chẳng mấy chốc rẽ vào một cổng chào, đi qua một kiểu đường hầm, và dừng lại ở một khoảng sân được bao quanh bởi những bóng đen lù lù của một kiến trúc vĩ đại. Sau đó chúng tôi xuống xe, bước chừng một tá bước rồi đứng đợi. Chờ một lát thì nghe thấy tiếng bước chân, một người đàn ông nhô ra từ bóng tối, và chúng tôi lủi thủi theo sau anh ta mà không nói năng gì. Anh ta dẫn chúng tôi đi dưới một vòm cổng bằng đá khối, từ đó bước vào một đường hầm rộng rãi, qua một cánh cổng sắt cao mà anh ta khóa lại sau lưng chúng tôi. Chúng tôi đi theo anh ta dọc theo đường hầm này, được dẫn đường nhiều hơn bởi tiếng bước chân của anh ta trên những phiến đá lát thay vì bất cứ thứ gì chúng tôi có thể nhìn thấy rõ mồn một. Ở cuối đường, chúng tôi đến một cánh cổng sắt khác, và người dẫn đường dừng lại ở đó để châm một chiếc đèn lồng thấu kính cầu. Sau đó anh ta mở khóa cổng; và tôi ước gì anh ta tra dầu vào nó trước, bởi nó kêu cót két đến là thảm hại. Cánh cổng mở tung và chúng tôi đứng trên ngưỡng cửa của thứ trông giống như một hang động hình vòm chống những hàng cột vô tận, được đục đẽo từ bóng tối đặc quánh. Người dẫn đường và bạn tôi cung kính cởi mũ, và tôi cũng làm y như vậy. Trong khoảnh khắc chúng tôi đứng lặng như thế, không hề có một tiếng động nào, và sự tĩnh mịch dường như làm tăng thêm vẻ trang nghiêm của bóng tối u ám. Tôi ngước nhìn với vẻ dò hỏi!
“Đây là lăng mộ của những bậc vĩ nhân đã khuất của nước Anh — Tu viện Westminster.”...
Chúng tôi đang ở giữa chốn lăng tẩm; khắp mọi ngả, những hình hài mờ đục của con người, đang ngồi, đứng hoặc cúi gập người, tò mò săm soi chúng tôi từ trong bóng tối — vươn những bàn tay về phía chúng tôi — kẻ thì van nài, kẻ thì ra hiệu gọi, kẻ thì xua tay cảnh báo chúng tôi ra xa. Đó là những bức tượng tạc — những pho tượng đặt trên các ngôi mộ; nhưng chúng trông rất sống động và tự nhiên giữa những bóng râm nhập nhòa. Lúc này, một chú mèo con đen trắng nửa lớn chui qua các song sắt của cổng sắt và tiến lại gần cọ quọ quấn quýt quanh chúng tôi đầyâu yếm, chẳng hề sợ hãi trước thời gian hay không gian, chẳng hề xúc động trước sự xa hoa bằng cẩm thạch nơi an nghỉ của một dòng dõi những bậc đế vương vĩ nhân kết thúc bằng một đại văn hào của ngày hôm qua và khởi đầu bằng một vị quân chủ mang vương trượng thuở bình minh của lịch sử, từ hơn mười hai thế kỷ trước....
Ông Wright chớp chiếc đèn lồng lúc chiếu vào vật này lúc chiếu vào vật khác, và duy trì một bài bình luận liên tục cho thấy không có gì về ngôi tu viện cổ kính này lại tầm thường trong mắt ông hay thiếu đi sự quan tâm. Ông là một người có thẩm quyền, giữ chức giám thị, và công việc hàng ngày khiến ông quen thuộc với từng ngóc ngách của tòa kiến trúc vĩ đại. Hướng luồng sáng rực rỡ lúc sang đây, lúc sang kia, ông cất tiếng:
“Hãy quan sát chiều cao của Tu viện — một trăm linh ba feet tính đến chân mái; chính tôi đã đo nó vào ngày hôm nọ. Hãy chú ý đến chân cột này — cổ lắm rồi, rất cổ — hàng trăm hàng trăm năm — và những con người thời xưa ấy mới giỏi giang làm sao trong việc xây dựng! Hãy chú ý xem — mọi viên đá đều được đặt nằm ngang; nghĩa là, đúng như cách mà tự nhiên đã đặt ra ban đầu trong mỏ đá chứ không phải dựng đứng cạnh; vào thời đại của chúng ta, một số người dựng chúng đứng cạnh lên, rồi lại tự hỏi tại sao chúng lại nứt và bong tróc. Các kiến trúc sư chẳng thể dạy tự nhiên điều gì được đâu. Để tôi gỡ tấm thảm này ra — nó được đặt ở đây để bảo vệ phần nền đá; kìa, có một mẩu nền đá đã có lịch sử bảy trăm năm; quý vị có thể thấy qua những cụm khảm màu rải rác này nó từng đẹp đẽ thế nào trước khi thời gian và những kẻ rảnh rỗi báng bổ làm tổn hại nó. Giờ thì ở đó, quanh viền, từng có một dòng khắc, hãy nhìn xem, hãy dõi theo vòng tròn — quý vị có thể lần theo nó qua những họa tiết trang trí đã bị giật mất — đây là chữ A và kia là chữ C, và đằng kia lại là một chữ A nữa — toàn là những chữ cái viết hoa kiểu Anh Cổ tuyệt đẹp; chẳng thể nói nổi dòng khắc ấy là gì — nay chẳng còn lưu lại chút ghi chép nào. Giờ xin mời di chuyển theo hướng này. Đằng kia là nơi cất giữ thi hài vị vua Sebert già người Saxon — lăng mộ của ông là lăng mộ cổ nhất trong Tu viện; Sebert mất năm 616,—[Clemens có lẽ đã hiểu nhầm cái tên. Chính Ethelbert mới là người qua đời năm 616. Cái tên Sebert không xuất hiện trong bất kỳ biên niên sử Saxon nào mà tác giả có thể tiếp cận.]—và điều đó tính ra đã từ mười hai thế kỷ rưỡi trước — hãy thử nghĩ xem! Mười hai thế kỷ rưỡi! Giờ thì đằng kia là người cuối cùng — Charles Dickens — kìa, nằm ngay trên sàn, với những chữ cái bằng đồng đính trên phiến đá — và cho đến tận ngày nay người ta vẫn đến và đặt hoa lên đó.... Kìa là tượng đài của Garrick; và của Addison, cùng tượng bán thân của Thackeray — và Macaulay yên nghỉ ở đó. Và ngay gần Dickens và Garrick là nơi nằm xuống của Sheridan và Tiến sĩ Johnson — và đây là cụ già Parr....
“Viên đá kia che lấp thi hài nhà thơ Campbell. Dưới đây là những cái tên mà quý vị khá quen thuộc — Milton, và Gray — người đã viết bài Thơ điếu, và Butler — người đã viết Hudibras; rồi Edmund Spenser, và Ben Jonson — có tới ba tấm bia tưởng niệm ông nằm rải rác khắp Tu viện, và tất cả đều được khắc dòng chữ 'Ôi, Ben Jonson Quý hiếm'. Quý vị vừa mới đứng lên trên một trong số chúng đấy — ông ấy được chôn trong tư thế đứng thẳng. Nơi này từng có một truyền thuyết giải thích cho điều đó. Chuyện kể rằng ông không dám xin được chôn cất trong Tu viện, thế nên ông đã hỏi Vua James xem ngài có thể ban cho ông một khoảng đất Anh quốc rộng mười tám inch hay không, và Nhà vua đã nói 'được', rồi hỏi ông muốn ở đâu, và ông đáp là ở Tu viện Westminster. Chà, Nhà vua thì không đời nào nuốt lời, thế nên ông ấy đã yên vị ở đó, chắc chắn là thế — đứng thẳng người lên.”
Người đọc có thể tiếc nuối vì không có nhiều hơn những đoạn ghi chép như thế, và vì bản thân cuốn sách ấy chưa từng được viết nên. Ngay chính xác thời điểm ông từ bỏ dự án này thì không có ghi chép lại. Ông được thúc giục đi diễn thuyết ở London, nhưng đã từ chối. Vào tháng Chín, ông viết thư cho bà Clemens rằng:
Mọi người đều bảo diễn thuyết, diễn thuyết, diễn thuyết, nhưng tôi hoàn toàn không có ý định làm điều đó; chắc chắn là không phải lúc này. Ông Dolby — người từng đưa Dickens sang Mỹ — sắp tới để bàn chuyện làm ăn vào ngày mai, mặc dù tôi đã gửi lời cho ông ấy một lần trước đó rằng tôi không thể thuê để đi nói chuyện ở đây được; bởi vì tôi không có thời gian rảnh. Có quá nhiều cuộc giao du xã giao; tôi không thể đẩy nhanh tiến độ công việc được.
Vào tháng Mười, ông tuyên bố rằng mình rất nhớ nhà, và đề nghị bà Clemens cùng Susie hãy nhanh chóng đến London hội ngộ với ông, trừ khi bà muốn ông về nhà qua mùa đông rồi tất cả cùng quay lại London vào mùa xuân. Vậy nên có vẻ như vào lúc đó cuốn sách vẫn chưa bị bỏ dở. Ông cảm thấy chuyến đi của mình chưa hề khép lại; thực ra, nó mới chỉ bắt đầu, nhưng ông muốn những người ông yêu thương nhất được cùng chia sẻ nó với ông. Vào tháng Mười1, ông viết thư cho mẹ và chị gái rằng:
Tôi đến đây để ghi chép cho một cuốn sách, nhưng tôi chẳng làm gì nhiều ngoài việc tham dự các bữa tiệc tối và đọc diễn thuyết. Tôi đã có những khoảng thời gian vô cùng tuyệt vời, và tôi thực sự rất ghét phải rời xa những con người Anh quốc này; họ khiến một kẻ tha hương cảm thấy hoàn toàn như ở nhà, và họ cười dễ đến mức thật là thoải mái khi phát biểu sau bữa tiệc tối ở đây. Tôi đã kết giao được hàng trăm người bạn; và tối qua, trong đám đông chen chúc tại lễ khai trương Thư viện và Bảo tàng Tòa thị chính mới, tôi đã ngạc nhiên khi cứ cách một bước chân lại gặp một khuôn mặt quen thuộc.
Mọi ấn tượng của ông về nước Anh đều là những ấn tượng tốt đẹp. Thỉnh thoảng ông có thể tung ra vài lời châm biếm nhẹ nhàng đối với một số thể chế của Anh — một số địa danh và đặc điểm của London — như trong bài phát biểu tại Câu lạc bộ Savage của ông,—[Ngày 28 tháng 9 năm 1872. Đây có lẽ là bài phát biểu mang đậm dấu ấn đặc trưng nhất của Mark Twain trong chuyến thăm London đầu tiên của ông; người đọc có thể tìm thấy toàn văn ở Phụ lục L, cuối tập trước.]—nhưng tính tổng thể cả hòn đảo ấm cúng này, con người nó, các thể chế của nó, những khung cảnh nông thôn tươi đẹp của nó, ông chỉ tìm thấy ở đó niềm vui thích thuần túy. Ông viết cho bà Crane rằng:
Nếu anh chị sang đây vào mùa xuân cùng Livy với tôi, và dành trọn mùa hè, anh chị sẽ được ngắm nhìn một xứ sở đẹp đến mức anh chị buộc phải tin rằng xứ sở thần tiên là có thật. Không có nơi nào trên địa cầu sánh được với nó. Anh chị nên mua một chiếc vé tháng và đi lại ngược xuôi mỗi ngày giữa London với Oxford để chiêm ngưỡng thiên nhiên.
Và Theodore có thể cùng tôi lang thang giữa những xó xỉnh cổ kính bụi bặm trông vẫn y như năm trăm năm trước; và nghiền ngẫm những cuốn sách tại Bảo tàng Anh quốc được làm ra trước khi Chúa Cứu Thế ra đời; rồi trong phong tục của những bữa tiệc tối công cộng của họ, trong nghi lễ của mọi hành vi quan chức, và trong trang phục của hàng ngàn vị chức sắc, lần theo ngôn ngữ và cung cách của tất cả những thế kỷ đã lê thê kéo dài những thập kỷ chậm chạp qua nước Anh kể từ khi Vương quốc Thất phân tan rã. Tôi thà sống ở đây còn hơn nếu có thể rước tất cả các bạn sang được.
Ông lên đường về nước vào ngày 12 tháng Mười một trên con tàu Batavia, mang theo đầy ắp quà Giáng sinh cho tất cả mọi người; trang sức, đồ lông thú, ren; cùng một cỗ máy hơi nước thực thụ dành cho người mang tên trùng với ông, Sam Moffett. Nửa đường vượt Đại Tây Dương, con tàu Batavia đụng độ một trận cuồng phong và bị sóng lớn đánh hỏng nặng, đồng thời bị thổiạt khỏi hải trình rất xa. Xertựu trung lại đó lại là một sự kiện may mắn, bởi tàu đã bắt gặp một chiếc xà lan chở gỗ bị ngập nước, hoàn toàn vỡ nát, với chín thủy thủ sống sót đang bám víu vào hệ thống giằng buồm của nó. Giữa cơn bão dữ dội, một chiếc thuyền cứu sinh đã được hạ thủy và những con người đang lâm vào cảnh chết đuối đã được giải cứu. Clemens đã soạn thảo một bản báo cáo sinh động về vụ việc cho Hiệp hội Nhân đạo Hoàng gia, yêu cầu trao huy chương cho những ân nhân dũng cảm, một tài liệu đã được những hành khách đồng hành ký tên và mang lại cho những người đàn ông sự công nhận trọn vẹn cùng danh tiếng lừng lẫy rộng khắp. Kết thúc, tác giả viết:
Như có thể đoán trước được, nếu tôi có chút công lao nào trong việc giải cứu chín con người gặp nạn ngoài biển khơi này bằng cách đứng quanh boong tàu trong một cơn bão dữ dội, không có ô, để mắt đến mọi việc và đảm bảo mọi thứ được thực hiện đúng đắn, và hò hét bất cứ khi nào một tiếng hò reo có vẻ là điều quan trọng, thì tôi rất vui và tôi cảm thấy mãn nguyện. Tôi không đòi hỏi phần thưởng nào cả. Tôi sẽ lại làm điều đó dưới cùng hoàn cảnh ấy. Nhưng điều tôi tha thiết và chân thành khẩn cầu, là Hiệp hội Nhân đạo Hoàng gia hãy ghi nhớ vị thuyền trưởng và đội ngũ thuyền cứu sinh của chúng tôi, và qua việc ghi nhớ ấy mà nâng cao hơn nữa vinh quang và sự quý trọng mà hiệp hội đang thụ hưởng trên khắp thế giới văn minh.
Con tàu Batavia cập cảng New York vào ngày 26 tháng 11 năm 1872. Mark Twain đã vắng nhà ba tháng, trong khoảng thời gian đó ông đã ít nhiều nhận thức được phần nào ý nghĩa công việc của mình đối với bản thân và nhân loại.
Một cuộc bầu cử đã diễn ra trong thời gian ông vắng nhà — một cuộc bầu cử khiến ông vô cùng thỏa mãn, bởi nó đã mang lại nhiệm kỳ tổng thống thứ hai cho Tướng Grant và đánh bại Horace Greeley — người mà ông có lẽ có ngưỡng mộ, nhưng không phải dưới tư cách là nguyên liệu làm tổng thống. Gửi Thomas Nast — người đã góp công cực kỳ đắc lực trong chiến thắng áp đảo của ông Greeley, Clemens viết:
Nast, cậu hơn bất kỳ ai khác đã giành được một chiến thắng vang dội cho Grant — ý tôi là, đúng hơn, cho nền văn minh và sự tiến bộ. Những bức tranh đó đơn giản là tuyệt diệu, và nếu bất kỳ ai trên đất nước này có quyền ngẩng cao đầu và thực sự tự hào về phần đóng góp của mình trong những sự kiện to lớn của năm nay thì người đó chắc chắn không ai khác ngoài chính cậu. Tất cả chúng tôi đều chân thành tôn vinh cậu, và tự hào về cậu.
Những năng lực kỳ lạ và sự lệch lạc của Horace Greeley đã mang lại danh tiếng cho ông thay vì những lá phiếu. Mark Twain từng nói về ông:
“Ông ấy là một vĩ nhân, một người trung thực, đã phục vụ đất nước rất tốt và là niềm tự hào của đất nước. Thêm nữa, ông ấy là một người dễ tính, nhưng lại cộc cằn với người lạ nếu họ làm phiền lúc ông đang bận. Ông ấy hay chửi thề, nhưng điều đó chẳng có gì to tát; những người giỏi nhất trong chúng ta cũng vậy thôi. Tôi không biết rõ về ông ấy, mà chỉ quen sơ qua và do tình cờ. Tôi chưa từng gặp ông ấy ngoài đời ngoại trừ một lần. Tôi ghé thăm ông ấy ở tòa soạn Tribune, nhưng tôi không có ý định đó. Tôi đang tìm Whitelaw Reid, và đi nhầm vào hang ổ của ông ta. Ông ấy ở một mình bên bàn làm việc, đang viết lách, và chúng tôi đã trò chuyện — không lâu, chỉ một chút thôi. Tôi hỏi ông ấy có khỏe không, và ông ấy bảo, 'Cái quái gì mà anh muốn thế?' Chà, tôi chẳng thể nhớ nổi mình muốn gì nữa, thế nên tôi nói tôi sẽ ghé lại sau. Nhưng tôi đã không làm thế.”
Clemens không phải lúc nào cũng kể câu chuyện này theo đúng cách đó. Đôi khi người mà ông đang tìm kiếm lại là John Hay chứ không phải Reid, và cuộc trò chuyện với Greeley cũng khác đi; nhưng có lẽ ẩn chứa đâu đó bên dưới là một mầm mống lịch sử, và dẫu sao thì câu chuyện cũng hoàn toàn có thể xảy ra và không hề đi ngược lại bản chất của bất kỳ nhân vật nào trong số đó.