Những ai còn nhớ những bức thư viết cho tờ Enterprise của Mark Twain (giờ đây đã không còn tìm mua được nữa)—[Thực chất nhiều bức trong số này nay đã có thể tìm thấy qua một thao tác tìm kiếm đơn giản trên Web. D.W.]—đều khẳng định rằng đó là chuỗi bài châm biếm hàng ngày vĩ đại nhất từng được viết. Dù thế nào đi nữa, chắc chắn một điều rằng chúng đã gây ra một tiếng vang lớn. Goodman cho phép ông được hoàn toàn tự do nói bất cứ điều gì mình muốn về bất kỳ chủ đề nào. San Francisco lúc bấy giờ đang chìm ngập trong nhũng lũng nhơ nhớp, từ cấp quan chức cho đến dân thường. Ông tấn công bất cứ thứ gì lọt vào tầm mắt với toàn bộ sự dữ dội của ngọn lửa phẫn nộ đã bị kìm nén từ lâu.
Một cách hoàn toàn tự nhiên, ông chĩa mũi giáo vào cảnh sát, với sự gay gắt và sắc sảo đến mức ngay khi các ấn bản của tờ Enterprise vừa từ Virginia được chuyển đến, Tòa thị chính bắt đầu sôi sục, bốc khói và đe dọa gây rối. Martin G. Burke, lúc bấy giờ là cảnh sát trưởng, đã đệ đơn kiện tội phỉ báng đối với tờ Enterprise, vô tình quảng bá rầm rộ cho tờ báo ấy—những tờ báo vừa mang tới qua các chuyến xe ngựa là bị tranh mua sạch.
Mark Twain thực sự đã bộc lộ hết mình vào lúc đó. Ông viết một bức thư mà ở bìa ngoài có ghi chú: “Hãy chắc chắn đưa cho Joe xem trước khi in.” Bản thân ông thậm chí còn hoài nghi liệu Goodman có dám in nó sau khi đọc xong hay không. Đó là bức thư miêu tả nền đạo đức đồi bại của thành phố dưới quyền lực cảnh sát đương thời. Nó mở đầu bằng câu, “Không khí tràn ngập sự dâm ô và những lời đồn đại về sự dâm ô,” và tiếp tục với một giọng điệu khiến ngay cả những thợ in của tờ Enterprise cũng phải bàng hoàng.
“Cậu không bao giờ đủ liều lĩnh để xuất bản bài đó đâu,” người quản đốc nói với Goodman.
“Cứ in hết đi, từng từ một,” Goodman đáp. “Nếu Mark chịu được, tôi cũng chịu được!”
Có vẻ như là một điều bất hạnh (vào thời điểm đó) khi Steve Gillis lại chọn đúng thời điểm này để gây rắc rối, khiến cho cả bản thân anh ta lẫn Clemens vướng vào chính những viên chức mà người sau đã đứng lên trừng phạt. Một tối nọ, khi đi ngang qua một quán rượu một mình, Gillis nghe thấy một cuộc cãi vã đang diễn ra bên trong và rất tự nhiên, anh bước vào để thưởng thức. Tính cả người phục vụ quầy bar, phe bên này có ba người chống lại hai người. Steve liền đứng về phía yếu thế hơn và chọn đối thủ là người gác bar, một tên côn đồ lực lưỡng – kẻ mà khi cuộc ẩu đả kết thúc, đã sẵn sàng nằm viện. Hóa ra kẻ đó là một trong số những tay sai của Cảnh sát trưởng Burke, và chẳng mấy chốc Gillis bị truy tố với tội danh hành hung mưu sát. Vì quen biết một vài viên chức theo lối xã giao, anh được khuyên nên nộp bảo lãnh bằng tài sản giả rồi tạm thời lánh mặt. Clemens, tất nhiên, đã đứng ra bảo lãnh cho anh, và Steve lên đường đến Virginia City cho đến khi cơn bão qua đi.
Đây chính là cơ hội của Burke. Khi vụ án được đưa ra xét xử mà Gillis không xuất hiện, Burke lập tức tiến hành kiện người bảo lãnh của anh, đồng thời thi hành lệnh tịch thu tài sản lưu động của người đó. Chiếc đồng hồ từng được tặng khi ông làm Chủ tịch Hạ viện thứ Ba suýt chút nữa đã phải hy sinh vì tình bạn như thế, và chỉ được cứu thoát nhờ những thủ pháp khéo léo.
Lúc bấy giờ, theo vòng xoáy của số phận, người anh trai của Steve Gillis—James N. Gillis, một ẩn sĩ có trái tim đôn hậu, một thợ đào vàng quặng ổ tại vùng Tuolumne yên bình, chính là nguyên mẫu của nhân vật “James Chân thật” do Bret Harte khắc họa—lại có mặt ở San Francisco vào thời điểm này, và đã ngỏ lời mời Clemens cùng trở về chốn thung lũng cô tịch nơi căn lều của ông trên đồi Jackass. Chốn ẩn dật yên bình ấy luôn mang lại sự nghỉ ngơi và tĩnh dưỡng cho những lữ khách lỡ đường, và không chỉ có một nhà văn mệt mỏi ngoài Bret Harte từng tìm thấy chốn dung thân ở đó. Bản thân James Gillis sở hữu năng khiếu văn chương tinh tế, nhưng ông vẫn gắn bó với nghề đào vàng quặng ổ vì ông yêu thích lối mưu sinh tĩnh lặng ấy, cuộc sống tựa chốn đào nguyên, sự đồng hành của những trang sách, và những lữ khách giang hồ thỉnh thoảng ghé qua tìm nơi nương náu trong chốn thung lũng của ông. Người ta kể rằng những kẻ ốm đau đến căn lều trên đỉnh đồi của Jim Gillis đều được chữa lành, và những người khỏe mạnh lại càng khỏe mạnh hơn, nơi bầu không khí tựa như mật ngọt và sự tĩnh mịch tựa chốn thần tiên. Người ta có thể đào vàng ở đó nếu muốn; Jim sẽ luôn chỉ cho họ một mỏ có triển vọng và dạy họ nghệ thuật dò theo dải vụn vàng li ti hình rẻ quạt để tìm đến ổ vàng khối ẩn giấu đâu đó trên sườn đồi. Ông thường xuyên chia sẻ căn lều của mình với một người tên là Dick Stoker (Dick Baker trong 'Roughing It'), một tâm hồn đôn hậu khác từng rũ bỏ thế cõi trần gian để đến vùng đất bị lãng quên này từ lâu, cùng với con mèo Tom Quartz của Dick; nhưng ở đây luôn có sẵn chỗ cho các vị khách.
Trong 'Roughing It' và trong một câu chuyện sau này mang tên “Câu chuyện của người California”, Mark Twain đã đưa chúng ta đến với chốn thung lũng Tuolumne hoang sơ và cô tịch, thiên đường mộng mơ tuyệt diệu nơi từng hội tụ một lượng dân cư đông đúc vào thời kỳ phong trào khai thác vàng sa khoáng đạt đỉnh cao, từ một tá năm về trước. Đám đông con người ấy đã tản mác khi những vũng đãi vàng không còn mang lại lợi nhuận, để lại một không gian tĩnh lặng trống vắng cùng vài thợ đào vàng quặng ổ dọc theo dòng Stanislaus và giữa những ngọn đồi. Những vùng rộng lớn của khu vực ấy ngày nay mang một vẻ kỳ lạ. Có những dải đất kéo dài, chen chúc và ngập tràn những viên đá trắng ma quái đứng sừng sững như hóa thạch của một thời kỳ tiền sử—lớp đất từng che phủ chúng hoàn toàn đã bị cuốn trôi đi, mọi hạt bụi đất đều bị quét sạch bởi lũ người tham lam, chỉ để lại cánh đồng bạc trắng ngập tràn này, đúng nghĩa là “những khúc xương đã róc thịt của vùng đất”. Tại một nơi tọa lạc thị trấn Columbia, từng được xem là đối thủ của Sacramento, một thủ phủ tiềm năng của tiểu bang—giờ đây chỉ còn lại vài túp lều xiêu vẹo và một ngôi nhà thờ đổ nát.
Đó là ngày 4 tháng 12 năm 1864, khi Mark Twain đặt chân đến căn lều của Jim Gillis. Ông nhận thấy đó là một chốn ở khiêm nhường làm bằng những khúc gỗ và ván mỏng, được che chở một phần bởi một cây sồi lớn, xung quanh bao bọc bởi một khoảng cỏ xanh. Nơi đó không có nhiều đồ đạc sang trọng, nhưng có một lò sưởi lớn và một tủ sách bao gồm các tác giả kinh điển. Cậu con trai út nhà Gillis, William, lúc bấy giờ cũng có mặt ở đó, vì vậy gia đình tổng cộng có năm người, tính cả con mèo Tom Quartz. Vào những ngày mưa, họ thường quây quần bên đống lửa lớn bập bùng, và Jim Gillis, với tấm lưng quay về phía hơi ấm, sẽ kể những câu chuyện thú vị, những sáng tạo của chính ông, được nung nóng từ đúc lò và tự chế biến ra ngay lúc đó. Ông có một trí tưởng tượng vô cùng phong phú và đã nuôi dưỡng nó tại chốn thung lũng cô tịch ấy. Những câu chuyện của ông thường bao gồm những cuộc phiêu lưu kỳ diệu của người bạn đồng hành Dick Stoker, được khắc họa bằng sự hài hòa cùng trí tưởng tượng thản nhiên, phóng khoáng tự phát triển theo mạch kể, chẳng màng đến việc câu chuyện sẽ đi về đâu và liệu nó sẽ kết thúc có hậu hay bi thảm, sớm hay muộn, hoặc có bao giờ kết thúc hay không. Ông luôn giả vờ rằng những câu chuyện kỳ quái về Stoker đó hoàn toàn là sự thật; và Stoker—“tuổi tứ tuần và mái tóc bạc trắng như chuột”—với vẻ mặt nghiêm túc, trầm ngâm và điềm tĩnh thanh thản, sẽ hút thuốc, nhìn vào ngọn lửa và lắng nghe những điều kỳ lạ ấy về chính mình, thỉnh thoảng mỉm cười đôi chút nhưng không nói một lời nào. Điều đó có ý nghĩa gì với anh ta chứ? Anh ta chẳng có thế giới nào ngoài căn lều và những ngọn đồi, chẳng vướng bận điều chi; anh ta sẽ sống và chết ở đó; mọi sự đời của anh ta đã chấm dứt từ lâu rồi. Một số câu chuyện được sử dụng trong các tác phẩm của Mark Twain lần đầu tiên được kể bởi Jim Gillis, trong tư thế đứng khoanh tay sau lưng, quay lưng vào lò sưởi, bên trong căn lều trên đồi Jackass. Câu chuyện về con mèo của Dick Baker là một trong số đó; câu chuyện về con chim giẻ cùi và quả s acorns trong 'A Tramp Abroad' là một câu chuyện khác; ngoài ra còn có câu chuyện về “Nỗi nhục nhã thiêu đốt”, và vẫn còn những câu chuyện khác nữa. Mark Twain hầu như không phải thêm thắt gì cho những câu chuyện này; trên thực tế, ông từng nói rằng bản thân không bao giờ có thể kể chúng nghe hay như khi Jim Gillis kể.
Trí tưởng tượng của James Gillis đôi khi đẩy ông vào những rắc rối. Có lần, một mụ da đỏ già yếu đi ngang qua bán một loại quả trông giống như mận xanh. Stoker, kẻ vốn thừa rõ loại quả đó, liền thốt lên một cách vô tư rằng nó có thể ăn được, nhưng anh chưa từng nghe nói có ai ăn nó bao giờ, điều đó khiến Gillis hứng khởi ca ngợi hết lời về độ ngon tuyệt hảo của nó, mà ông thừa biết hoàn toàn chỉ là sản phẩm tưởng tượng; ngay lập tức Stoker bảo rằng nếu ông thích loại quả đó đến vậy thì hãy mua một ít đi. Chẳng còn đường chối cãi nào nữa; Jim đành phải mua một ít những quả mận có vị chua sắc lẹm nồng nặc chất a-xít cường toan đó, và suốt cả ngày hôm đó ông phải hầm chúng, cho thêm đường, cố gắng làm cho chúng dễ ăn hơn, thỉnh thoảng nếm thử trong khi vẫn không ngớt khoe khoang về hương vị mật ngọt của chúng. Chẳng mấy chốc ông mời những người khác nếm thử một chút—một ngụm cay đắng, buốt giá—và họ liền chế nhạo, quật ngã ông. Nhưng Jim chưa bao giờ chịu khuất phục. Ông đã ăn thứ hỗn hợp kinh khủng đó, và mặc dù miệng anh cháy rát suốt mấy ngày liền, ông vẫn nhắc đi nhắc lại về niềm vui ngon lành và bổ dưỡng của những “quả mận California”.
Đồi Jackass không hẳn là một chốn hoang vu cô độc; đây đó vẫn có những người hàng xóm. Một thợ đào vàng quặng ổ khác tên là Carrington có một căn lều không xa lắm, và cách đó chừng một hoặc hai dặm là nơi sinh sống của một cặp vợ chồng già có hai cô con gái xinh xắn, bụ bẫm, gọn gàng và ngây thơ đến mức được gọi là “Những chú chim cút Chaparral”. Trai tráng từ khắp nơi gần xa đến tán tỉnh họ, và vào những chiều Chủ nhật, số ngựa buộc trước hàng rào nhà họ nhiều đến mức khiến người ta ngỡ như đang có buổi lễ nhà thờ ở đó. Cậu thanh niên “Billy” Gillis quen biết họ, và vào một sáng Chủ nhật nọ đã dẫn người bạn của anh trai mình, Sam Clemens, sang thăm. Họ đến từ sớm với sự tính toán trước và nhanh chóng rủ các cô gái đi dạo. Họ đi dạo một quãng đường dài, lang thang khắp những ngọn đồi, hướng về phía Sandy Bar và sông Stanislaus—băng qua vùng đất yên bình ấy mà sau này Bret Harte sẽ chiếu rọi bằng thứ ánh sáng lãng mạn điền viên—và đến chiều tối thì nhận ra mình đang ở một nơi cách rất xa nhà. Họ buộc phải quay về bằng con đường ngắn nhất để kịp đến trước khi trời tối. Một trong những thiếu nữ gợi ý một lối tắt qua vùng bụi rậm Chemisal, và họ bắt đầu lên đường. Thế nhưng chẳng mấy chốc họ đã bị lạc đường, và lúc họ thực sự đặt chân đến trang trại thì trời đã muộn, rất muộn. Người mẹ của “những chú chim cút” vẫn đang thức đợi họ, và bà có đôi lời muốn nói. Bà tuôn ra một tràng chỉ trích chung chung vô cùng dữ dội, rồi thu hẹp mũi giáo nhắm vào Samuel Clemens với tư cách là người lớn tuổi nhất trong nhóm. Ông vẫn giữ thái độ điềm tĩnh ôn hòa.
“Đó không phải lỗi của tôi,” cuối cùng ông cũng lên tiếng thanh minh; “đó là lỗi của Billy Gillis.”
“Không hề có chuyện đó. Cậu thừa biết mà. Anh Gillis vẫn thường xuyên lui tới đây. Chính là cậu.”
“Nhưng thưa bà, bà có hiểu chúng tôi đang mệt mỏi và đói khát đến mức nào không? Bà không có nổi một miếng gì cho chúng tôi ăn sao?”
“Không, thưa cậu, chẳng có lấy một miếng—cho những kẻ như các cậu đâu.”
Ánh mắt kẻ phạm lỗi đảo quanh căn phòng và bắt gặp một vật đặt ở góc nhà.
“Kia chẳng phải là một cây đàn ghi-ta đó sao?” ông hỏi.
“Vâng, đúng vậy đấy; thì sao nào?”
Kẻ tội đồ bước tới, cầm lấy cây đàn, chỉnh lại dây đôi chút rồi gảy những hợp âm. Sau đó ông bắt đầu cất tiếng hát. Ông hát rất khẽ bài “Fly Away, Pretty Moth” (Hãy bay đi, chú bướm xinh), rồi đến bài “Araby's Daughter” (Con gái xứ Araby). Vào những ngày đó ông hát rất hay, đệm theo những hợp âm đơn giản. Có lẽ bà mẹ của mấy cô “chim cút” từng biết những bài hát ấy hồi còn ở các bang miền Đông, bởi vì thái độ của bà đã trở nên dịu dàng hơn, gần như ngay từ những nốt nhạc đầu tiên. Khi ông hát xong, bà là người đầu tiên giục ông hát tiếp.
“Ta đoán cậu cũng giống như bao người trẻ tuổi khác thôi,” bà nói. “Ta đây thuở trước cũng từng trẻ trung mà. Trong lúc cậu hát, ta sẽ đi chuẩn bị ít đồ ăn tối.”
Bà để ngỏ cánh cửa dẫn vào nhà bếp để có thể vừa nghe vừa nấu nướng bất cứ thứ gì kiếm được cho nhóm lữ khách về muộn.