Chủ Nhật.
[Dấu bưu điện, ngày 6 tháng 1 năm 1846.]
Khi cầm trên tay cuốn sách của ông Horne, anh sẽ hiểu vì sao, chỉ sau khi đọc bài thơ đầu và bài thơ cuối, em không khỏi có đôi chút lạnh lùng khi nhận xét về nó — và thực ra, dẫu đánh giá tài năng của ông ấy cao đến mấy đi nữa, em vẫn từng nghĩ và hiện giờ vẫn nghĩ rằng bài thơ cuối thật không xứng tầm với ông, còn bài thơ đầu thì ngay cả một cây bút chỉ có một phần mười tài năng của ông cũng có thể viết được.
Nhưng tối qua, em đã đọc 'Monk of Swineshead Abbey' (Thầy tu ở Tu viện Swineshead), 'Three Knights of Camelott' (Ba hiệp sĩ thành Camelott) và 'Bedd Gelert', rồi nhận ra chúng hoàn toàn khác biệt: hay hơn, vững vàng hơn, chặt chẽ hơn; em đọc chúng với niềm vui thích và sự ngưỡng mộ. Anh có nhớ cách dùng hình ảnh bóng mây để ví với sự ngắn ngủi của đời người xuất hiện vô số lần trong văn chương không? Em xin chép lại hai câu đầu cho rõ nghĩa —
Như áng mây ngàn đỉnh núi cao
Tựa hồ thoáng hiện dăm ba chốc
Hoặc bóng cánh quạt cối xay nào
Lướt qua bãi cỏ xanh ngời chói.
Dù mới mẻ hay không, và em chưa từng thấy nó ở đâu khác, em nghĩ đó là một hình ảnh chính xác và đẹp đẽ. Hãy thử nghĩ xem bóng cánh quạt cối xay khẽ chạm mặt đất vào một ngày trời trong gió nổi! Bóng của một con chim đang bay cũng không nhanh bằng! Hơn nữa, 'Three Knights' cũng có những chi tiết tuyệt vời, với những hình ảnh xác định và rõ nét hơn hẳn sở trường của ông — bởi phong cách của ông vốn mang một vẻ hoành tráng mơ hồ, tựa như Stonehenge — hoặc ít nhất, nếu ông có thấy "những ngọn tháp cùng thành lũy" thì chúng cũng "ẩn mình sâu" trong những đám mây mù... đó là một "thứ hình ảnh sinh ra từ cảm xúc" chẳng có lấy một đường nét rõ ràng.
Trong bản ballad về các 'Hiệp sĩ' này, và cả trong bài của vị Thầy tu nữa, chúng ta có thể ngắm nhìn vạn vật, chẳng hạn như hình ảnh vị thần rừng Satyr thề bằng chiếc sừng của mình rồi sau đó chẳng buồn chung thủy với giống loài, "Trong lúc nắm râu, chúng nhảy múa từng đôi" — và tất cả những điều đó thật tuyệt vời, gợi ta nhớ đến những khúc ca lễ hội rừng xanh tuyệt mỹ trong 'Orion'.
Nhưng giờ thì hãy nói cho em biết anh có thực sự thích toàn bộ bài 'Ben Capstan' hay không, và liệu anh có cho phép dùng tiếng lóng của thủy thủ trong thơ ca không, vì thú thật là em thì không. Theo lý lẽ đó, chúng ta cũng có thể đưa thứ tiếng địa phương ngọt ngào của Yorkshire hay Somersetshire vào thơ; và anh hãy nhớ xem ngày xưa điều đó đã dẫn đến cái kết gì ở những nữ anh hùng kiểu Blowsibella.
Rồi đến câu chuyện về loài Yêu tinh... tại sao những thứ như thế lại được viết ra bởi những người như ông Horne chứ? Em thấy bực mình vì điều đó. Shakespeare và Fletcher đâu có viết về các nàng tiên như vậy: Drayton cũng chẳng làm thế. Hãy nhìn vào tác phẩm tuyệt mỹ 'Nymphidia' với sự đồng điệu tinh tế của chốn rừng xanh, rồi nhìn lại thứ văn chương cồng kềnh thô thiển... "machina intersit"... Bà nội Grey! — chưa kể đến "chú chó nhỏ" vốn chẳng phải là "cậu bé nhỏ".
Ông Horne tỏ ra xuất sắc hơn khi vẽ trên một bức tranh rộng lớn hơn, với chất liệu nặng ký hơn; với thể thơ không vẫn thay vì thơ trữ tình. Ông không thể tạo nên những nét chạm trổ tinh vi. Ông thiếu đi sự tinh tế và uyển chuyển trong tư duy lẫn diễn đạt. Anh hãy nhớ rằng, em ngưỡng mộ ông một cách thành tâm và nghiêm túc. Không ai ngưỡng mộ 'Death of Marlowe' (Cái chết của Marlowe), những phân cảnh trong 'Cosmo', và phần lớn tác phẩm 'Orion' hơn em đâu.
Nhưng giờ thì hãy nói cho em biết anh có thể đón nhận tất cả những bài thơ trữ tình ấy bằng cả hai tay rộng mở không? Em sắp viết thư gửi ông ấy, bày tỏ sự kính trọng chân thành nhất có thể. Ai là người kết hợp được nhiều năng khiếu khác nhau như anh, gảy trọn cả một quãng tám chứ? Hiện tại trên thế giới này chẳng có ai ngoài anh cả.
Người yêu dấu ơi, sau khi anh rời đi ngày hôm qua và em bắt đầu ngẫm nghĩ, em nhận ra chẳng có gì để mà mừng vui quá đỗi trong chuyện thư từ cả, bởi vì Chủ Nhật nối tiếp ngay sau Thứ Bảy, cho nên điều tốt nhất bây giờ cũng chỉ ngang bằng với điều tồi tệ trước kia, và em chẳng thể nghe tin gì từ anh cho đến tận Thứ Hai... Thứ Hai! Anh có nghĩ đến điều đó không — người vừa nhận lấy tiếng khen là đã thuận theo một cách ngoan ngoãn cơ mà! Dù sao đi nữa em cũng chẳng thèm khen lại anh đâu.
Em sẽ phải chờ đợi... cho đến mấy giờ vào ngày Thứ Hai nhỉ, trong lúc ấy lại bị cám dỗ sa vào cuộc tranh cãi chống lại "những vầng trăng mới cùng ngày sa-bát" và việc bưu điện phải tạm nghỉ vì thế.
Có lẽ anh chưa từng đoán được, điều mà em hoài niệm vào khoảnh khắc này trong diễn biến tâm lý của mối quan hệ đôi ta, chính là cảm giác song trùng kỳ lạ từng có về anh — anh bằng xương bằng thịt, và anh trong tư thế người viết những bức thư này, cùng với cao trào của cảm xúc ấy là lúc em thực sự bực bội và ghen tị với chính mình vì đã không thể dung hòa hai hình ảnh đó làm một cách suôn sẻ. Em không tài nào làm nổi!
Hơn thế nữa, em chẳng thể cưỡng lại cảm giác rằng người viết những bức thư hình như lại gần gũi với em hơn, lâu lắm rồi... lâu lắm rồi... và bất chấp con dấu bưu điện, còn hơn cả vị khách bằng xương bằng thịt đã khiến em bối rối, luôn để lại trong em ấn tượng rằng tất cả chỉ là mộng ảo từ phía anh, đến nỗi em đã giậm chân bình bịch trên sàn nhà này vì sốt ruột khi nghĩ đến cảnh phải chờ đợi hàng nhiều giờ đồng hồ nữa trước khi bức thư "thành thật" khép lại ấy đến tay cùng lời thú nhận về một ảo ảnh.
"Người ta thường bảo," em tự nhủ khi ấy, "rằng phụ nữ lúc nào cũng biết rõ, còn tôi thì quả thật chẳng biết gì sảng khoái cả, và thế nên... thế nên." — Lập luận ấy cứ nghiến ken két tiến lên như cỗ xe của thần Juggernaut. Nhưng trong những bức thư thì lại là chuyện khác — những bức thư thân thương đã đón lấy em ở khía cạnh đời sống lý tưởng của chính em, nơi em có thể đứng thẳng lưng hơn một chút và phóng tầm mắt nhìn quanh. Em có thể đọc những bức thư như thế mãi mãi và đáp lại chúng theo một cách nào đó... điều đó, em đã cảm nhận được từ ngay khởi đầu. Còn anh —!
Thứ Hai. — Ánh sáng chẳng bao giờ đến quá sớm cả. Cảm ơn anh vì bức thư nhé! Vậy mà anh lại liếc nhìn em qua lăng kính "kỳ giông và cóc nhái", rồi ca ngợi câu chuyện Yêu tinh kia đến mức em thấy xấu hổ khi trút nỗi bực dọc của mình về cùng một vấn đề ấy sang anh.
Và anh thực sự thích điều đó sao? Lại còn ngưỡng mộ nó nữa chứ? Bà nội Grey rồi cái mũ trùm đêm và tất cả mọi thứ sao? Cả "dây giày và bầu trời xanh"? Và thực sự là em đã sai khi chỉ thích một số nét chạm trổ và hình ảnh nhất định, chứ không phải toàn bộ... không phải bài thơ như một chỉnh thể hay sao?
Em có thể tìm thấy niềm vui trong những điều kỳ ảo và quái đản — nhưng ở đây lại thiếu đi sức sống và sự mạch lạc, theo như em cảm nhận! — con yêu tinh chẳng ra yêu tinh và chẳng nói ngôn ngữ của yêu tinh: đó không phải là phím đàn chuẩn xác để chạm vào... thứ âm nhạc siêu nhiên này. Ít nhất thì em tưởng tượng thế — nhưng lát nữa em sẽ đọc lại bài thơ đó xem sao.
Anh chắc chắn phải đúng rồi — trừ phi đó là sự tốt bụng quá mức của anh đối với sự tồi tệ quá mức của em — em không dám chắc đâu. Hoặc giả như anh viết trong một tâm trạng ngẫu nhiên với sự sắc sảo phê bình tuyệt đỉnh nào đó, giống như cách ông Forster đã làm cho số báo Examiner gần đây nhất, khi ông ấy tung hô ông Harness như một trong những nhà viết kịch xuất sắc nhất thời đại!!
À không — không giống như của ông Forster đâu. Tâm hồn anh không hề hòa chung bí mật với ông ấy — Giữa hai người chẳng thể có điểm gì chung cả. Sao ông ta lại thốt ra được lời nói ấy — một kẻ am hiểu — hoặc phải am hiểu chứ! — Và giờ thì chúng ta hãy cùng đồng lòng ca ngợi dáng vẻ cúi đầu của vị thi nhân già bên nấm mộ hãy còn trống trải của Bedd Gelert —
Bộ râu dài rơi tựa tuyết vào lòng huyệt mộ
Với vẻ trang nghiêm đầy thành kính
Ông Horne quả là một nhà thơ, một người bạn, một người hào hiệp, dẫu chẳng phải là bậc thi hào của xứ sở các nàng tiên.
Lúc này em vừa nhận được một bưu kiện sách gửi qua ngõ ông Moxon — hai tập sách của cô Martineau — và ông Bailey gửi tặng cuốn 'Festus' rất ân cần,... rồi cả cuốn 'Woman in the Nineteenth Century' từ châu Mỹ do một người phụ nữ nào đó tên Fuller gửi đến — sao mà em ghét mấy cái tựa đề kiểu 'Phụ nữ nước Anh', 'Phụ nữ và sứ mệnh của họ' cùng những thứ tương tự thế ghê. Cứ như thể người ta có thể làm được điều gì hay ho qua những màn diễn giải về quyền lợi và nghĩa vụ như thế vậy.
Bức thư của anh sẽ đáng giá hơn tất cả số sách ấy, nếu như anh bớt... chính anh đi một chút! Ý em là, chính bức thư này đây... tràn trề nhựa sống với những sinh vật bò trườn, vo ve, nguây nguẩy, máu lạnh, máu nóng... sống động chẳng khác nào cuốn sách của chính vị viện sĩ nhà anh trên cây.
Và anh biết không, hình như em cũng thích ếch — đặc biệt là những chú ếch nhảy siêu nhỏ, loài có gan có cóc tía dám thi thố cả với loài chim. Em nhớ hồi nhỏ mình từng bị vú em mắng vì tội bắt chúng trên tay rồi để chúng nhảy từ bàn tay này sang bàn tay khác.
Nhưng còn con cóc thì sao! — chà, ở cuối luống đất hẹp mà tụi em gọi là khu vườn hồi nhỏ, có một gốc cây táo gai già cỗi, và trong cái hốc ở rễ cây táo gai ấy, có một con cóc sinh sống, một con cóc già khú đế mà cá nhân em chưa từng dám đến gần. Rằng nó "đeo một viên ngọc trên đầu" là điều em chưa bao giờ mài mòn chút hoài nghi nào. Anh chắc chắn sẽ thấy nó lấp lánh nếu cúi xuống nhìn thật chăm chú vào cái hốc đó.
Và vào những ngày nó bò ra, ngồi phình cái bụng đen sì của mình lên, em chẳng bao giờ dám nhìn chăm chú cả; em thà chạy vòng qua bãi cây bụi dài cả trăm thước, lội ngập sâu quá đầu gối giữa đám cỏ ướt và tầm ma um tùm, còn hơn là đi ngang qua chỗ nó ngồi; bởi vì em đinh ninh rằng, với sự uyên bác sâu sắc về môn lịch sử tự nhiên của mình, nếu nó nổi hứng phun nước bọt vào người thì em sẽ ngã lăn ra chết tươi ngay lập tức, bị đầu độc hệt như nạn nhân của dòng họ Medici vậy.
Ồ — và em từng nuôi một chú chuột đồng làm thú cưng, và suýt nữa đã gia nhập hội chị em trong một cái ổ chuột cống nếu như lúc đó em không đangổ bệnh (thế là, lũ chuột con đã bị bóp chết một cách mềm mại vì quá ư cưng chiều!): rồi em còn hay nuôi ruồi xanh, và vì chúng mà em ghét cả mấy con nhện của anh; mà không, cũng chẳng ghét lắm đâu.
Nỗi sợ hãi đích thực của em... hay gọi là nỗi kinh hoàng thì đúng hơn... chính là dành cho loài dơi im lặng, lạnh lẽo, bám dính và lượn lờ; và ngay cả bây giờ, em nghĩ mình cũng chẳng thể ngủ nổi trong căn phòng có sự hiện diện của sinh vật lai giữa chim và chuột kỳ lạ ấy, khi nó lượn lờ quanh trần nhà hoàn toàn im lặng, im lặng hệt như chiếc bóng của nó in trên sàn nhà.
Dù anh có lắng nghe hay dõi theo đi nữa, cũng chẳng có lấy một tiếng vỗ cánh — cánh của nó chẳng bao giờ vỗ cả! Một loài chim không có lông! Một loài thú biết bay! Lại lạnh ngắt! Lạnh như cá ấy! Đó là tạo vật tự nhiên mang vẻ siêu nhiên nhất. Rồi để mà chứng kiến cảnh vào những đêm cửa sổ mở toang, lũ dơi ấy lướt vào... chẳng một tiếng động — rồi đi... anh chẳng thể đoán nổi đi đâu! — tan biến vào màn đêm đen đặc!
Anh đã không được khỏe — đó là điều em nghĩ đến đầu tiên dẫu chưa thốt thành lời. Anh hãy đi dạo đi, và đừng làm việc nữa; và hãy nghĩ xem... em có thể nghĩ gì nếu không nghĩ về anh... người yêu dấu — dấu yêu ơi! "Như những cánh bồ câu bay về phía cửa sổ," em hướng về anh mà suy tưởng! Như những tù nhân nghĩ về tự do, như những người sắp chết nghĩ về Thiên đàng, em nghĩ về anh.
Khi em ngước thẳng lên Thiên Chúa... chẳng có gì, chẳng có ai từng ngáng trở em — giờ đây thì có anh — chỉ có anh ở dưới Ngài mà thôi! Thế nên xin anh đừng dùng những từ ngữ như thế nữa, cũng đừng nói rằng không nên nghĩ về anh thế này thế nọ. Anh xứng đáng được nghĩ đến bằng mọi cách. Anh phải biết mình là gì đối với em nếu anh thực sự hiểu bản thân em là gì, và em sẽ ra sao nếu không có anh.
Nên là... hãy yêu em một chút đi, cùng với lũ nhện, lũ cóc và cả mấy con thằn lằn nữa! Hãy yêu em như cách anh yêu loài sa giông — và em sẽ tin tưởng anh hệt như anh tin... Ælian vậy — Thế có được không nào?
Của riêng anh —
Nhớ nói cho em biết tình hình sức khỏe của anh khi viết thư nhé — và hãy viết cho em.