Thứ Hai, Sáng.
[Dấu bưu điện, ngày 17 tháng 2 năm 1846.]
Anh đúng là bướng bỉnh hết chỗ nói! Đáng lẽ không nên cho anh xem bức thư nổi tiếng ấy đâu—liệu chuỗi từ lủng củng đó có chút ngữ pháp nào không, anh bảo em nghe xem nào, hỡi một nhà phê bình đang rất ngứa nghề? Và hãy nhớ rằng (quay lại chủ đề chính) cá nhân cô ấy và em vốn xa lạ, thế nên những gì cô ấy viết cho em tự nhiên chỉ giống như bức tranh phong cảnh ngắm từ xa, được vẽ bởi một bàn tay tài hoa và với thiện chí lớn lao, nhưng dĩ nhiên hoàn toàn khác với những lời bộc bạch thân tình từ trái tim và tâm trí vốn thổi sự sống vào một bức thư. Giả sử cô ấy gửi cho em những bức thư như thế, em đã chẳng đưa cho ông Kenyon, mà suy cho cùng, thể nào cô ấy cũng chẳng đời nào gửi chúng cho em. Những gì cô ấy gửi cho em có thể là một chương trong sách và có sinh khí riêng của nó, và em sẽ không để anh dùng một tiêu chuẩn khác để phán xét nó đâu, dẫu anh có muốn đi chăng nữa, mà thực ra anh nào có muốn—vì em đâu đến nỗi ngốc nghếch mà không hiểu rằng trong mọi điều anh viết, giọng điệu đùa cợt luôn đan xen với vẻ nghiêm túc. À nhầm—và ông Kenyon muốn mượn lại bức thư lần thứ hai, không phải cho ông ấy, mà là cho ông Crabb Robinson, người đã hứa sẽ cho em mượn một bài sonnet mới của Wordsworth để đổi lại, và em không thể từ chối vì ông ấy là bạn thân của cô Martineau, từng cho em đọc cả một bấp thư đầy những bức thư cô ấy gửi cho ông. Bản thân cô ấy không phản đối (như em từng đọc tận mắt trên trang giấy) việc những bức thư của mình được chuyền tay nhau dưới dạng bản thảo, dẫu cho có lời nguyền rủa đối với tất cả những ai in ấn chúng đi nữa (điều này theo em là đỉnh cao của sự vô lý phi lý), và người ta lại càng khao khát được đọc chúng hơn vì ngỡ rằng chúng sắp bị tiêu hủy đến nơi. Về phần em, nói chuyện văn chương một chút nhé, em quý trọng các bức thư vì đó là phần cốt lõi nhất của tiểu sử học, và việc một con người có lý trí lại đi đạp đổ truyền thống của giống loài mình trong lĩnh vực đặc biệt này quả thực là điều kỳ lạ nhất trên đời. Ai lại nỡ vứt bỏ dù chỉ một trong vô vàn cuốn sách vốn đúc kết những nếp nhăn đầy trí tuệ của Voltaire—thậm chí là của Voltaire? Em có thể đọc hết cuốn sách này đến cuốn sách khác về thể loại đó—hoặc là có thể! Và nếu nguyên tắc của cô ấy được áp dụng triệt để, mọi thứ sẽ chấm dứt! Kể từ nay cái chết sẽ càng thêm phần chết chóc. Hơn nữa, đó là một nguyên tắc sai lầm, ích kỷ và không xứng đáng với toàn bộ cuộc đời cũng như sự nghiệp của cô ấy, bởi lẽ tất cả chúng ta phải sẵn sàng thừa nhận rằng, nếu những bí mật trong đời sống thường nhật và tâm hồn sâu kín của chúng ta có thể soi sáng cho những tâm hồn khác còn đang sống, thì cứ để chúng rộng mở trước nhân loại mai sau, giống như chúng đang hiện bày trước Chúa ngay lúc này đây. Cát bụi lại hoàn cát bụi, và những bí mật tâm hồn thuộc về nhân loại—vạn vật đều có những người thừa kế tự nhiên của chúng. Không phải là em không thấu hiểu tận tâm can cảm giác muốn lùi bước trước ý tưởng bị đem ra bàn tán công khai bằng bất cứ giá nào—không phải là tự em sẽ không hủy đi những giấy tờ vốn vô cùng thiêng liêng đối với bản thân vì những lý do riêng tư—nhưng ngặt một nỗi, em sẽ không bao giờ gọi sự yếu đuối tự nhiên ấy là đức hạnh—và hy vọng rằng, với tư cách là một người truyền đạt tri thức cho công chúng, em sẽ không lớn tiếng loan báo hay tìm cách biện minh cho nó như một tấm gương cho những tâm trí và hành động khác noi theo.
Sao mà anh khắt khe với chuyện vá vít bít tất và những thứ đại loại thế quá vậy! Sao không đồng tình với em và yêu thích vẻ mộc mạc, giản dị ấy khi kết hợp với một tài năng lớn lao mà chúng ta buộc phải công nhận nhỉ? Lãnh chúa Bacon từng làm biết bao chuyện vụn vặt bên cạnh việc nhồi thịt con gà mà anh nhắc tới—điều mà em đã quên bẵng mất: và trên thực tế, mọi công trình vĩ đại trên thế giới này đều được thực hiện chính bởi những con người biết cách làm những việc vụn vặt—anh có nghĩ vậy không? Khi một người đặt ra nguyên tắc 'không bao giờ lãng phí một khoảnh khắc nào', anh ta chính là một kẻ lạc lối. Những vĩ nhân luôn tha thiết tìm kiếm lấy một khoảng thời gian, chứ không phải tìm cách tránh lãng phí từng khoảnh khắc. 'Anh đang làm gì thế' có người từng hỏi (như em nghe được câu chuyện truyền miệng) Nữ bá tước Oxford xinh đẹp khi bà đang ngồi trên chiếc xe mui trần tại trường đua ngựa—'Chỉ tính chút đại số thôi,' bà đáp. Những kẻ ngồi tính đại số ở trường đua ngựa thì có lẽ chẳng làm nổi việc gì ra hồn dẫu có dư dả bao nhiêu giờ để ngẫm nghĩ đi chăng nữa. Thôi nào, chắc chắn anh phải đồng tình với em trong chuyện này, vậy nên em sẽ không ra điều dạy đời nữa đâu. Vá tất chân rốt cuộc không phải là kiểu tiêu khiển mà em sẽ chọn—dù em cũng làm những việc vô bổ chẳng kém mà chẳng có chút ích lợi gì—và thậm chí có khi cả Điện hạ của anh nữa chứ.... Em dừng lại ở đây vì sợ mình lại trở nên hỗn láo. Lập luận nhắm vào cá nhân thường dễ dẫn đến việc vung gậy đập vào đầu, tốt hơn là nên nhớ điều đó trước khi quá muộn.
Còn về Wordsworth... anh đúng chừng mực nào đó và theo một tiêu chuẩn nào đó—nhưng em từng nghe được những câu chuyện thực sự làm vấy bẩn hình ảnh của ông ấy, về tính ích kỷ, lòng tham tiền bạc, sự ranh mãnh lọc lõi mang tính trần tục (hơn là sự thận trọng) đến mức em cảm thấy nhẹ nhõm và vui mừng khôn tả khi đọc được tập biên niên sử mới này;—và anh có thể hiểu tại sao lại như vậy. Quan điểm của cô Mitford là mọi thứ được đưa vào thơ ca đều được rút ruột từ chính con người nhà thơ và khiến ông ta mất đi hoàn toàn. Quan điểm chung của cô ấy về các nhà—à nhầm, các nhà thơ—hoàn toàn đi đến cực đoan đó—em nói không quá lời đâu. Và khi biết rằng những ý định ấy lại được nuôi dưỡng bởi những bộ óc không hề tầm thường, thật là vô cùng đau đớn (quả thực là trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng vậy) khi chứng kiến chúng dường như được minh chứng bởi những bậc thi hào hoàng gia như Wordsworth. À, nhưng em biết một câu trả lời—em nhìn thấy nó trong tâm trí mình rồi!
Lại nói về những bức thư. Giờ thì chẳng lẽ em lại không hiểu biết gì về thư từ hay sao, một người từng nhận biết bao nhiêu là thư... lại từ những bộ óc lỗi lạc nhất nữa chứ, tính theo chuẩn mực xã hội ở Anh và Mỹ? Và những bức thư của anh bắt đầu bằng việc chinh phục trí tuệ em trước, rồi mới chạm đến trái tim em. Tất cả thư từ trên đời này đều không thể sánh được với thư của anh... và em sẵn sàng giao phó phán quyết đó cho bất kỳ bồi thẩm đoàn nào ở châu Âu, chỉ tiếc là chúng quá đỗi trân quý mà thôi! Ông Kenyon từng muốn ép em cho ông ấy xem thư của anh—em đã cho ông xem bức đầu tiên, và sau đó chống cự rất anh dũng, khiến ông ấy thốt ra câu nói làm em bực mình lúc bấy giờ... 'ồ—cô chỉ cho tôi xem thư của phụ nữ thôi,'—cho đến khi em vạch ra rằng đó là một hành vi vi phạm lòng tin, ngoại trừ một số trường hợp... và rằng em sẽ vô cùng phàn nàn nếu có ai đó, dù là nam hay nữ, đối xử với chính bản thân em như vậy. Nhưng chẳng có ai trên đời này viết thư được như anh—không ai tràn đầy sức sống nhường ấy—và em hoàn toàn có quyền, nếu anh cho phép, được ca ngợi những bức thư của mình, bên cạnh lý do xác đáng của nó.
À—anh đã làm em cười nấc lên khi kể về cách nói năng bạt mạng của ông Chorley—và dù không quen biết trực tiếp, em vẫn có thể hiểu được rằng điều đó chẳng có gì là dữ dội cho lắm... chỉ vài câu 'xin lỗi nhé, anh là một thiên sứ' mà thôi. Điều buồn cười là qua chính chuyến bưu điện đã mang đến cho em tài liệu từ Ambleside, em lại nhận được tin từ cô Mitford rằng 'thật là một hành động tuyệt vời của Chorley khi ông cứ khăng khăng không chịu để Harriet Martineau cãi vã với mình'... hóa ra kẻ tám lạng người nửa cân cả, xem ra ai cũng có vòng nguyệt quế cho riêng mình.
Và em rất đỗi vui mừng khi nhận được thư anh ngày hôm nay đúng vào lúc này, dù em cũng trách ngược lại anh đúng vào lúc này... bởi vì anh chẳng hề 'chán nản' chút nào khi viết ra ngần ấy điều, hết điều này đến điều khác khiến em phải phì cười—anh không hề buồn chán chút nào, người em yêu dấu ạ—và anh tự nhận mình khá hơn, 'khá hơn nhiều', dẫu điều đó có lẽ chỉ có nghĩa là một chút xíu thôi nhưng lại là một từ ngữ quý hơn vàng, cứ để em đón nhận nó theo cách của riêng mình. Nguyện xin Chúa phù hộ cho anh. Ngày Thứ Tư dường như quá gần (giờ đây khi đã là thứ Hai và sức khỏe anh đã khá hơn) để làm ngày hẹn của chúng ta... có lẽ là thế,—và tệ nhất thì ngày Thứ Năm cũng ở ngay sát bên rồi.
Người yêu dấu của em, em mãi là của anh
Ba.