DIỄN ĐỌC TẠI TIỆC TỐI DO CÁC NHÀ XUẤT BẢN TẠP CHÍ “THE ATLANTIC MONTHLY” TỔ CHỨC ĐỂ TÔN VINH OLIVER WENDELL HOLMES, NHÂN DỊP SINH NHẬT LẦN THỨ BẢY MƯƠI CỦA ÔNG, NGÀY 29 THÁNG TÁM, NĂM 1879

Tôi sẵn sàng đi một quãng đường xa hơn nhiều so với chặng đường tôi đã vượt qua để được chứng kiến buổi lễ tôn vinh Bác sĩ Holmes; bởi vì tình cảm của tôi dành cho ông vẫn luôn đong đầy một sự ấm áp đặc biệt. Khi một người nhận được thư từ một nhân vật vĩ đại lần đầu tiên trong đời, đó là một sự kiện lớn lao đối với họ, như tất cả các vị ở đây đều biết qua chính kinh nghiệm của bản thân mình. Sau đó, dù bạn có nhận được bao nhiêu bức thư đi chăng nữa từ những người nổi tiếng, thì chúng cũng không bao giờ có thể xóa nhòa bức thư đầu tiên ấy, hay làm phai mờ ký ức về sự ngạc nhiên thú vị và niềm hạnh phúc mà nó đã mang lại cho bạn. Sự phôi pha của thời gian không thể khiến nó trở nên tầm thường hay rẻ rúng.

Chà, nhân vật vĩ đại đầu tiên từng viết thư cho tôi chính là vị khách quý của chúng ta — Oliver Wendell Holmes. Ông đồng thời cũng là nhà văn lớn đầu tiên mà tôi từng ăn cắp bất cứ thứ gì — và đó là cơ chế mà qua đó tôi viết thư cho ông và ông viết thư lại cho tôi. Khi cuốn sách đầu tiên của tôi vừa xuất hiện, một người bạn đã nói với tôi rằng: “Lời đề tặng thật là tao nhã.” Vâng, tôi đáp, tôi cũng nghĩ thế. Người bạn của tôi liền bảo: “Tôi vẫn luôn ngưỡng mộ nó, ngay cả trước khi tôi nhìn thấy nó trong Những kẻ khờ du ngoạn.” Dĩ nhiên là tôi liền hỏi: “Ý cậu là sao? Cậu từng nhìn thấy nó ở đâu trước đây chứ?” “Thì, tôi đã thấy nó từ vài năm trước như là lời đề tặng của Bác sĩ Holmes cho tập thơ Những bài ca trong nhiều âm vận của ông.” Tất nhiên, phản ứng đầu tiên của tôi là chuẩn bị cho di hài của gã này lên đường chôn cất, nhưng ngẫm lại, tôi tự nhủ sẽ khoan hồng cho y một hoặc hai phút và cho y một cơ hội để chứng minh lời khẳng định của mình nếu có thể: Chúng tôi bước vào một tiệm sách, và y đã chứng minh được điều đó thật. Quả thực tôi đã ăn cắp lời đề tặng ấy, gần như là sao chép từng câu từng chữ. Tôi không thể tưởng tượng nổi điều kỳ lạ này lại có thể xảy ra; bởi vì tôi biết rõ một điều — rằng một chút tự tôn luôn đi kèm với một thìa cà phê não bộ, và sự tự tôn này bảo vệ con người ta khỏi việc cố ý ăn cắp ý tưởng của người khác. Đó là những gì mà một thìa cà phê não bộ có thể làm cho một con người — mặc dù những người ái mộ thường bảo rằng tôi có gần cả một giỏ đầy — dẫu họ khá thận trọng khi nói về kích thước của cái giỏ đó.

Tuy nhiên, tôi đã suy ngẫm sự việc và giải mã được điều bí ẩn ấy. Hai năm trước, tôi đã nằm bệnh suốt vài tuần ở Quần đảo Sandwich, và đã đọc đi đọc lại những bài thơ của Bác sĩ Holmes cho đến khi kho chứa trong tâm trí tôi tràn ngập chúng đến tận miệng. Lời đề tặng nằm ở lớp trên cùng và rất dễ với tới, thế là chẳng mấy chốc, tôi đã vô tình ăn cắp nó. Có lẽ tôi cũng đã vô tình ăn cắp luôn phần còn lại của tập thơ, bởi vì rất nhiều người từng nói với tôi rằng cuốn sách của tôi mang đậm chất thơ, xét theo cách này hay cách khác. Vâng, tất nhiên, tôi đã viết thư cho Bác sĩ Holmes và giãi bày rằng tôi không hề có ý định ăn cắp, và ông đã hồi âm với thái độ ân cần nhất rằng mọi chuyện đều ổn và chẳng có tổn hại gì xảy ra cả; ông còn nói thêm rằng ông tin tất cả chúng ta đều vô tình nhào nặn lại những ý tưởng thu lượm được qua việc đọc và nghe, trong trí tưởng tượng cứ đinh ninh rằng đó là những sáng tạo nguyên bản của chính mình. Ông đã nói lên một sự thật, và diễn đạt nó một cách thật dễ chịu, xoa dịu vết thương lòng của tôi một cách nhẹ nhàng và chữa lành đến mức tôi lại đâm ra hơi vui vì mình đã phạm tội để đổi lấy bức thư đó. Sau này tôi có đến thăm ông và bảo ông cứ thoải mái sử dụng bất kỳ ý tưởng nào của tôi mà ông thấy thích hợp để làm nguyên liệu nguyên sinh cho thơ ca. Nhờ thế ông có thể thấy rằng tôi không phải là kẻ tiểu nhân ích kỷ; thế nên chúng tôi đã hòa hợp ngay từ buổi đầu. Kể từ đó đến nay tôi không gặp lại Bác sĩ Holmes nhiều lần; và gần đây ông đã nói — Tuy nhiên, tôi đang đi lạc đề quá xa khỏi mục đích duy nhất khiến tôi đứng dậy ở đây; đó là, xin gửi những lời chúc tốt đẹp nhất đến quý vị, những người đồng nghiệp của tôi trong sứ mệnh dìu dắt công chúng rộng lớn, đồng thời cũng để bày tỏ rằng tôi vô cùng vui mừng khi thấy Bác sĩ Holmes vẫn đang ở độ tuổi sung sức và tràn đầy sức sống hào phóng; và vì tuổi tác không được quyết định bởi những con số năm tháng, mà bởi những muộn phiền cùng sự suy yếu của tâm trí và thể xác, tôi hy vọng sẽ còn rất lâu nữa mới có ai đó có thể chân thành thốt lên rằng: “Ông ấy đang già đi.”