DIỄN TỪ TẠI BỮA TỐI CỦA CÂU LẠC BỘ NINETEENTH CENTURY, TẠI SHERRY’S, NEW YORK, NGÀY 20 THÁNG 11 NĂM 1900

Ông Clemens phát biểu theo lời chúc rượu “Sự biến mất của văn học.” Bác sĩ Gould chủ trì buổi tiệc, và khi giới thiệu ông Clemens, ông cho biết rằng bản thân (diễn giả), hồi ở Đức, đã phải thay mặt xin lỗi rất nhiều cho một nhà văn nào đó – người đã có những hành vi mà người Đức cho là quá quắt đối với ngôn ngữ của họ.

Chủ tịch của quý vị chẳng cần phải thay mặt tôi xin lỗi ở Đức làm gì. Hoàn toàn không cần thiết. Lẽ ra ngài ấy phải khắc sâu vào đầu những kẻ u tối người Teuton ấy cái công dịch vụ mà tôi đã cống hiến cho họ. Ngôn ngữ của họ đã cần được gỡ rối từ khá nhiều năm nay. Chẳng có ai khác muốn nhận công việc đó cả, thế nên tôi đã làm, và tôi lấy làm hãnh diện vì mình đã hoàn thành nó khá tốt đẹp. Người Đức có một thói quen vô nhân đạo là cắt xẻ các động từ của họ. Giờ thì một động từ đã phải chịu đựng đủ thứ cực hình trên thế gian này rồi, khi mà nó còn đứng trọn vẹn với nhau. Việc chia cắt nó ra quả thực là vô nhân đạo. Thế nhưng đó lại chính là điều mà những kẻ người Đức kia làm. Họ lấy một phần động từ rồi đặt nó ở đằng này, giống như một chiếc cọc, rồi họ lấy phần kia và quăng nó đít tận đẩu tận đâu giống như một chiếc cọc thứ hai, và ở giữa hai giới hạn này, họ cứ thế tống nhồi tiếng Đức vào. Tôi vẫn khẳng định rằng chẳng có lý do gì phải đi xin lỗi một người đã góp một phần nhỏ bé để chặn đứng sự hành hạ ngôn ngữ ấy.

Tối nay chúng ta đã nghe một cuộc thảo luận về sự biến mất của văn học. Đó chẳng phải là điều gì mới mẻ. Đó là những gì mà một số thể loại văn học vẫn đang làm trong suốt mấy năm qua. Thật ra thì, thưa các bạn của tôi, mốt trong văn học luôn thay đổi, và những thợ may văn học buộc phải đổi kiểu cắt may nếu không muốn dẹp tiệm. Giáo sư Winchester ở đây, nếu tôi nhớ không lầm những gì ông ấy nói, đã nhận xét rằng rất ít tiểu thuyết ra đời ngày nay – nếu có đi chăng nữa – có thể sống lâu bằng tiểu thuyết của Walter Scott. Đó có thể là quan điểm của ông ấy. Có lẽ ông ấy đúng; nhưng với cá nhân tôi, tôi chẳng quan tâm nếu chúng không làm được điều đó.

Giáo sư Winchester cũng nói điều gì đó về việc không có những sử thi hiện đại nào giống như Thiên đường đã mất. Tôi đoán ông ấy nói đúng. Ông ấy nói cứ như thể mình rất rành rẽ về tác phẩm văn học đó, và chẳng ai dám nghĩ rằng ông chưa từng đọc nó cả. Tôi thì chẳng tin là quý vị từng đọc Thiên đường đã mất đâu, và quý vị cũng chẳng thèm đọc nó làm gì. Đó là thứ mà quý vị cứ việc tin tưởng theo lời đồn đại thôi. Nó là một tác phẩm kinh điển, đúng như lời Giáo sư Winchester nói, và nó đáp ứng đúng định nghĩa của ông ấy về một tác phẩm kinh điển—thứ mà ai cũng muốn nói rằng mình đã đọc nhưng chẳng ai muốn đọc cả.

Giáo sư Trent cũng có khá nhiều điều để nói về sự biến mất của văn học. Ông ấy nói rằng Scott sẽ sống lâu hơn tất cả các nhà phê bình của ông. Tôi đoán điều đó đúng. Thực chất của vấn đề là, bạn phải đạt đến một trong hai độ tuổi mới có thể thưởng thức văn Scott. Khi mười tám tuổi, bạn có thể đọc Ivanhoe, và bạn phải đợi đến khi chín mươi tuổi để đọc những tác phẩm phần còn lại. Phải là một nhà phê bình vô cùng điều độ và tiết chế thì mới sống nổi đến chín mươi tuổi.

Nhưng dẫu hai vị đây có bàn tán nhiều đến đâu về sự biến mất của văn học, họ lại chẳng đả động gì đến sách của tôi. Có lẽ họ nghĩ rằng chúng đã biến mất rồi chăng. Nếu họ nghĩ thế, điều đó chỉ phơi bày sự thiếu hiểu biết của họ về tổng quan văn học mà thôi. Tôi không còn trẻ như cách đây vài năm, và có lẽ sách của tôi cũng chẳng còn hợp mốt nữa, nhưng tôi sẵn sàng đương đầu với rủi ro cùng ông Scott vào sáng mai trong việc bán một tác phẩm văn học cho Nhà xuất bản Century. Hơn nữa, tôi cũng chẳng có mấy thế lực chống lưng ở đây đâu. Tôi thường nghĩ rằng lời khen ngợi cao quý nhất từng dành cho những nỗ lực nghèo nàn của tôi lại được đưa ra bởi Darwin thông qua Chủ tịch Eliot của Đại học Harvard. Ít nhất thì Eliot đã bảo rằng đó là một lời khen, và tôi luôn tin theo ý kiến của những vĩ nhân như các vị hiệu trưởng đại học trong mọi vấn đề đại loại như thế.

Tôi đã đến Cambridge một ngày nọ cách đây vài năm và ghé thăm Hiệu trưởng Eliot. Trong câu chuyện, ông ấy kể rằng mình vừa ở Anh về, và ông rất cảm động trước điều mà ông cho là lời khen ngợi cao ngất ngưởng mà Darwin dành cho sách của tôi, rồi ông tiếp tục kể cho tôi nghe đại ý thế này:

“Anh có biết rằng trong nhà của Darwin có một căn phòng, chính là phòng ngủ của ông ấy, nơi người hầu phòng tuyệt đối không bao giờ được chạm vào hai thứ không? Một là cái cây mà ông đang nuôi trồng và nghiên cứu khi nó lớn lên” (đó là một trong những loài cây ăn sâu bọ chuyên nuốt chửng bọ cánh cứng và đủ thứ để làm vui lòng riêng của ngài Darwin) “và thứ hai là một vài cuốn sách nằm trên chiếc bàn nhỏ đầu giường ngủ của ông. Đó chính là sách của anh, anh Clemens, và ngài Darwin đọc chúng mỗi đêm để ru mình vào giấc ngủ.”

Thưa các bạn của tôi, tôi vô cùng trân trọng lời khen ngợi đó, và coi đó là lời khen cao quý nhất từng được dành cho mình. Việc trở thành phương tiện xoa dịu chìm vào giấc ngủ cho một bộ óc đầy ắp côn trùng và những sinh vật nguầy nguậy như của Darwin là điều mà tôi chưa từng dám mong ước, và giờ đây khi ông ấy đã qua đời, tôi chẳng bao giờ mong có thể làm lại được điều đó một lần nào nữa.