[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE

Tại bữa tiệc do các doanh nhân thành phố Norfolk, bang Virginia, khoản đãi ông H.H. Rogers nhằm kỷ niệm ngày khai trương tuyến đường sắt Virginian vào ngày 3 tháng 4 năm 1909,

Người chủ trì buổi tiệc phát biểu:

“Tôi vẫn thường nghĩ rằng, khi thời điểm ấy đến—thời điểm mà tất cả chúng ta đều phải đối mặt, khi chúng ta bước đến Con Đường Lớn ở Thế Giới Bên Kia, và câu hỏi được đặt ra là: ‘Anh đã làm gì để được chấp thuận bước vào cõi vĩ đại này?’—nếu câu trả lời có thể được cất lên một cách chân thành rằng: ‘Tôi đã mang lại tiếng cười cho con người,’ thì đó chắc chắn sẽ là tấm hộ chiếu chắc chắn nhất để được chào đón bước vào. Đêm nay, chúng ta có mặt ở đây cùng một người đã khiến hàng triệu người bật cười—không phải thứ tiếng cười hô hố tố cáo một tâm hồn trống rỗng, mà là tiếng cười của niềm vui trí tuệ, thứ giúp ích cho cả trái tim lẫn tâm trí con người. Đương nhiên, tôi đang muốn nói đến Tiến sĩ Clemens. Tôi vốn định gọi ông ấy bằng danh xưng văn chương của mình, Mark Twain, một cái tên quen thuộc trong mọi mái ấm còn nhiều hơn bất kỳ ai khác, và quý vị vẫn biết đến ông ấy nhiều nhất qua cái tên thân thương cổ xưa ấy.”

Tôi xin cảm ơn ông chủ trì tiệc vì lời khen ngợi mà ông đã dành cho tôi, và tôi chắc chắn rằng mình thà làm cho mọi người cười còn hơn làm họ khóc; thế nhưng trong cuộc đời mình, cũng có lúc tôi đã khiến một vài người phải khóc; và trước khi ngừng hẳn lại, tôi hy vọng sẽ còn làm cho vài người khóc nữa. Tôi thích những lời khen. Chính bản thân tôi cũng hay dùng chúng. Tôi đã lắng nghe với niềm vui sướng lớn lao những lời khen mà vị chủ tọa đã dành cho ông Rogers cùng con đường sắt của ông ấy vào đêm nay, và tôi hy vọng một vài trong số đó là những lời khen xứng đáng.

Chẳng phải là một vinh dự tầm thường khi một người như thế lại được ngồi đây trước một đám đông trí tuệ thế này và được đặt lên bàn cân sánh ngang với Napoleon và Caesar. Tại sao ông ấy lại không nói rằng đây là ngày tự hào nhất trong đời mình nhỉ? Napoleon và Caesar đều đã chết, và họ không thể có mặt ở đây để tự bênh vực mình. Nhưng tôi thì đang có mặt ở đây!

Vị chủ tọa đã nói—và rất đúng sự thật rằng—những công trình trường tồn nhất do con người tạo ra chính là những con đường do Caesar xây dựng, và quả thật ông ấy đã xây dựng rất nhiều đường; và cho đến nay chúng vẫn còn đó.

Phải, Caesar đã xây dựng rất nhiều con đường ở Anh, và quý vị vẫn có thể tìm thấy chúng. Nhưng Rogers mới chỉ xây dựng có một con đường, và ông ấy còn chưa làm xong nữa kìa. Tôi rất thích nghe người bạn cũ của mình được khen ngợi, nhưng tôi không thích nghe quá đà.

Hôm nay tôi đã không đi cùng với những người khác để tận mắt chứng kiến những gì ông ấy đang làm. Tôi sẽ làm việc đó vào một lúc thảnh thơi, khi chẳng có việc gì bận rộn, và khi tôi không bị réo gọi để phải thốt lên những lời ca tụng quá đà về một con đường sắt mà tôi chẳng sở hữu một cổ phiếu nào trong đó.

Họ đề nghị tôi đi cùng ủy ban để giúp thanh tra cái bãi đổ phế liệu ngoài kia. Tôi đã không đi. Tôi đã nhìn thấy cái bãi đổ đó rồi. Tôi đã trông thấy thứ đó khi bước lên tàu hơi nước vào đây, và tôi từ chối đi vì tôi cảm thấy e dè, một sự e dè đầy cảm tính, khi phải đến nhìn ngắm lại thứ đó một lần nữa—thứ dài ngoẵng, trơ xương ấy; trông nó hệt như bàn chân của ông Rogers vậy.

Vị chủ tọa bảo rằng ông Rogers tràn đầy sự khôn ngoan thực tế, và quả thực ông ấy là thế. Người ta cũng bóng gió ở đây rằng ông ấy là một con người vô cùng tháo vát, và ông ấy là một nhà tài chính rất tài năng. Có lẽ bây giờ ông ấy đúng là vậy, nhưng mọi thứ không phải lúc nào cũng bắt đầu như thế. Tôi biết rất nhiều chuyện riêng tư trong cuộc đời ông ấy mà người ta không hề hay biết, và tôi biết ông ấy đã khởi đầu như thế nào; và đó không phải là một sự khởi đầu tốt đẹp gì cho cam. Bản thân tôi tự làm còn khá khẩm hơn ấy chứ. Lần đầu tiên vượt Đại Tây Dương, ông ấy vừa kiếm được chút lợi nhuận nhỏ đầu tiên từ kinh doanh dầu mỏ, và vì quá trẻ nên ông ấy ngại không dám đặt câu hỏi. Ông ấy không thích tỏ ra mình dốt nát. Cho đến tận ngày nay, ông ấy vẫn không thích tỏ ra kém hiểu biết, nhưng ông ấy có thể giả vờ ngây ngô chẳng kém gì bất kỳ ai. Trên tàu, mọi người đang cá cược về tốc độ chạy của con tàu, đặt cược vài shilling hoặc nửa đồng crown, và họ rủ chàng thanh niên đến từ vùng mỏ dầu này tham gia cá cược. Anh ấy ngại không dám hỏi nửa đồng crown là bao nhiêu, và thực tình anh ấy cũng chẳng biết; nhưng thà chịu ngượng còn hơn là tỏ ra kém cỏi, anh ấy vẫn liều mình đặt cược nửa đồng crown cho chuyến hải trình, để rồi nằm trên giường mà trằn trọc không sao ngủ được. Anh ấy tự hỏi liệu mình có gánh nổi khoản chi phí đó trong trường hợp thua cược hay không. Anh ấy cứ băn khoăn mãi về điều đó, rồi tự nhủ: “Vương miện của nhà vua chắc phải đáng giá tới 20.000 đô-la, vậy nửa đồng crown chắc sẽ tốn tới 10.000 đô-la mất.” Anh ấy không đời nào kham nổi việc ném qua cửa sổ 10.000 đô-la chỉ vì cuộc cá cược tốc độ con tàu ấy, thế là anh ta bèn chạy đến gặp người giữ tiền cược và đưa cho hắn ta 150 đô-la để xin rút lui.

Tôi rất thích nghe người ta khen ngợi ông Rogers. Bản thân tôi cũng chẳng tiếc lời khen dành cho ông ấy. Chà, chính tôi đã làm điều đó vào ngày hôm nay khi gửi một bức điện tín cho vợ ông ấy để an ủi bà ấy. Tôi vốn là con người chu đáo như vậy đấy. Tôi biết bà ấy sẽ phải lo lắng cho ông ấy. Tôi biết bà ấy sẽ thấp thỏm không yên vì những gì ông chồng mình có thể làm dưới này, thế nên tôi đã làm vậy để trấn an và an ủi bà. Tôi nhắn rằng ông ấy vẫn đang làm tốt đối với một kẻ đã lâu không luyện tập. Chẳng có gì sánh được với điều đó cả. Ông ấy cũng giống như tôi trước kia vậy. Đã có những lúc tôi trở nên bất cẩn—bất cẩn trong cả trang phục khi tuổi ngày một lớn. Quý vị thừa biết người vợ của mình có thể khó chịu đến mức nào khi bạn đi vắng mà không có sự quản lý của nàng. Có một bận, khi vợ tôi không thể đi cùng (nàng luôn đi cùng tôi bất cứ khi nào có thể—tôi luôn gặp được cái may mắn kiểu ấy đấy chứ), tôi có việc phải đi Washington, từ rất lâu rồi, vào nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Cleveland, và nàng không thể đi cùng; nhưng vì quá lo lắng sợ tôi làm ô uế cả cái nhà khách, nàng đã chuẩn bị sẵn mọi thứ. Nàng biết rằng sẽ có một buổi tiếp đón các nhà văn tại Nhà Trắng vào lúc bảy giờ tối hôm ấy. Nàng dặn: “Nếu bây giờ em nói cho anh những điều em muốn nhờ nhủ, anh sẽ quên sạch trước khi kịp đặt chân đến Washington, thế nên em đã viết nó lên một tấm thiệp, và anh sẽ tìm thấy nó trong túi áo ghi-lê khi thay đồ ở khách sạn Arlington—khi anh diện đồ để diện kiến Tổng thống.” Tôi hoàn toàn quên bẵng đi mất cho đến tận lúc đang thay quần áo, và khi thọc tay vào chiếc túi đó rồi lấy nó ra, tôi đọc được những dòng chữ mang đầy vẻ cầu khẩn: “Đừng có mang giày lội tuyết vào Nhà Trắng đấy nhé.”

Quý vị đã ca ngợi ông Rogers về nghị lực, về tầm nhìn xa trông rộng, ca ngợi ông ấy bằng đủ mọi cách, và ông ấy hoàn toàn xứng đáng với những lời khen đó, dẫu cho chính tôi là người phải thốt lên điều này; và tôi tận hưởng tất cả những lời tán dương ấy. Có một khía cạnh về ông Rogers mà chưa ai nhắc đến. Nếu quý vị để phần đó cho tôi, tôi sẽ chạm đến nó. Đã có một dòng trong bài xã luận trên một tờ báo ở Norfolk sáng nay đề cập chính xác đến điều đó, đến khía cạnh khuất lấp của ông Rogers, khi bài báo nhắc về Helen Keller cùng tình cảm sâu nặng của cô dành cho ông Rogers—người mà cô đã đề tặng cuốn sách cuộc đời mình. Và cô ấy có quyền cảm thấy như vậy, bởi vì, hoàn toàn trong im lặng mà không một ai hay biết, ông ấy đã giải cứu—nếu tôi được phép dùng từ đó—cô gái phi thường ấy, cô gái miền Nam tuyệt vời ấy, người đã bị điếc đặc, mù lòa và câm lặng do căn bệnh ban đỏ khi mới là một đứa trẻ mười tám tháng tuổi; và giờ đây, ở tuổi hai mươi chín, cô đã trở thành một người có học thức uyên bác và toàn diện chẳng kém bất kỳ người phụ nữ nào trên hành tinh này. Cô ấy là con người phi thường nhất thuộc phái đẹp từng tồn tại trên trái đất này kể từ thời Joan of Arc.

Đó chưa phải là tất cả những gì ông Rogers đã làm; nhưng quý vị chẳng bao giờ nhìn thấy khía cạnh đó trong tính cách của ông ấy, bởi vì nó chẳng bao giờ phô trương ra ngoài; thế nhưng từ trái tim hào phóng của mình, ngày nào ông ấy cũng chìa bàn tay nhân ái ra giúp đỡ mọi người. Quý vị chẳng bao giờ nghe người ta nhắc đến những chuyện đó. Người ta vẫn thường ví ông ấy như mặt trăng với một mặt tối và một mặt sáng. Nhưng mặt kia, dẫu quý vị không nhìn thấy, thì chẳng hề tối tăm chút nào; nó rạng rỡ, và những tia sáng của nó vẫn tỏa chiếu, được nhìn nhận bởi những người không phải là Thượng Đế.

Tôi muốn nhân cơ hội này để kể về một điều mà tôi chưa từng được phép tiết lộ bởi chính ông Rogers, dù là bằng lời nói hay trên mặt chữ, và nếu tôi không nhìn thẳng vào ông ấy thì bây giờ tôi có thể kể ra đây.

Vào năm 1893, khi công ty xuất bản Charles L. Webster do tôi làm đại diện tài chính bị phá sản, nó đã đẩy tôi vào cảnh nợ nần chồng chất. Nếu quý vị còn nhớ tình hình thương mại lúc bấy giờ, quý vị sẽ hình dung ra rằng chẳng thể bán được thứ gì, cũng chẳng thể mua được thứ gì, và tôi đã hoàn toàn gục ngã; sách của tôi chẳng còn chút giá trị nào nữa, và tôi thậm chí chẳng thể đem cho không bản quyền tác phẩm của mình. Ông Rogers đã có tầm nhìn xa trông rộng để nói rằng: “Sách của anh đã từng nuôi sống anh trước đây, và sau khi cơn hoảng loạn này qua đi, chúng sẽ lại nuôi sống anh lần nữa,” và đó là một nhận định hoàn toàn chính xác. Ông ấy đã cứu lấy bản quyền của tôi, cứu tôi khỏi cảnh phá sản tài chính. Chính ông ấy là người đã thương lượng với các chủ nợ để cho phép tôi được lang thang khắp mặt đất trong suốt bốn năm trời và khủng bố các quốc gia bằng những buổi diễn thuyết, với lời hứa hẹn rằng sau bốn năm tôi sẽ trả đủ từng xu. Thỏa thuận đó đã được thực hiện; nếu không thì giờ đây tôi đã phải sống cảnh màn trời chiếu đất dưới một chiếc ô, mà lại là ô đi mượn nữa chứ.

Quý vị nhìn bộ ria mép trắng và mái tóc đang cố gắng chuyển sang màu trắng của ông ấy kìa (ông ấy lúc nào cũng cố gắng để trông giống tôi—tôi chẳng trách ông ấy vì điều đó đâu). Những điều ấy chỉ là biểu tượng cho tính cách của ông ấy, thế thôi. Tôi xin khẳng định rằng, không ngoại lệ một thứ gì, từ mái tóc trở đi, ông ấy chính là người đàn ông da trắng trọn vẹn nhất mà tôi từng biết trong đời.