Một bức chân dung của ông Clemens, có chữ ký của tất cả các thành viên trong câu lạc bộ tham dự bữa tối, đã được trao tặng cho ông vào ngày 6 tháng 7 năm 1907; và khi nâng ly chúc mừng “Sức khỏe của Mark Twain”, ông J. Scott Stokes đã nhắc lại việc ông từng đọc một số tác phẩm của Tiến sĩ Clemens cho Harold Frederic nghe trong suốt quãng thời gian lâm bệnh nặng cuối đời của Frederic.

THƯA ÔNG CHỦ TỊCH VÀ CÁC BẠN SAVAGE,—Tôi thực sự rất vui mừng khi nhận được bức chân dung đó. Tôi nghĩ đó là bức ảnh đẹp nhất mà tôi từng có, mặc dù trước đây cũng từng có cơ hội để chụp những bức ảnh đẹp. Hôm nay tôi đã ngồi để thợ chụp ảnh chụp tới hai mươi hai lần. Tính những lần chụp đó cộng với những lần trước đây kể từ khi tôi đặt chân đến châu Âu — nếu tính theo mức trung bình đó — chắc phải lên tới một trăm hoặc hai trăm lần. Trong số tất cả những bức ảnh đó, thế nào cũng phải có vài bức đẹp. Đây là bức đẹp nhất mà tôi từng có, và tôi rất vui khi có tên của các vị đáng kính trên đó. Tôi không quen biết cá nhân Harold Frederic, nhưng tôi đã nghe kể rất nhiều về ông ấy, và toàn là những điều tốt đẹp, chẳng có gì ngoài những chuyện khiến người ta phải nể trọng và yêu mến một con người. Tôi coi việc mình chưa bao giờ có dịp gặp mặt ông ấy là một điều bất hạnh, và nếu có cuốn sách nào của tôi được đọc cho ông ấy nghe trong những giờ phút cuối đời khiến cho khoảng thời gian ấy trở nên nhẹ nhàng và thoải mái hơn đối với ông ấy, thì tôi vô cùng vui mừng và tự hào vì điều đó. Tôi chợt nhớ đến một trường hợp tương tự cách đây nhiều năm về một nữ nhà văn người Anh, rất nổi tiếng vào thời của bà, người đã viết những câu chuyện thiếu nhi vô cùng xinh xắn, cảm động và đáng yêu bằng mọi cách. Trong một tiểu sử ngắn về bà, tôi đọc được rằng những giờ phút cuối đời của bà một phần được dành để đọc một cuốn sách của tôi, cho đến khi bà không còn khả năng đọc được nữa. Điều đó vẫn luôn đọng lại trong tâm trí tôi, và tôi luôn trân trọng nó như một trong những điều tốt đẹp nhất trong cuộc đời mình. Tôi đã đọc những gì bà viết, và đã yêu mến bà vì những gì bà đã làm.

Rõ ràng là Stanley đã mang trộm một cuốn sách của tôi sang châu Phi, và tôi không mảy may nghi ngờ gì rằng nó đã mang lại một ảnh hưởng cao cả và nâng cao tinh thần ở nơi chốn hoang dã đó của châu Phi — bởi vì trong những chuyến hành trình trước đây, ông ấy chẳng bao giờ mang theo bất cứ thứ gì để đọc ngoài Kinh Thánh và tác phẩm của Shakespeare. Tôi không hề hay biết gì về hoàn cảnh đó. Tôi không hề biết rằng ông ấy đã mang theo một cuốn sách của tôi. Tôi chỉ nhận thấy rằng khi trở về, ông ấy đã trở thành một con người hoàn lương. Tôi biết rất rõ về Stanley trong những ngày tháng xa xưa ấy. Stanley là người đầu tiên từng đưa tin về một buổi diễn thuyết của tôi, và lần đó diễn ra ở St. Louis. Khi tôi quay lại đó lần sau để thực hiện đúng bài diễn thuyết ấy, người ta bảo tôi hãy chuẩn bị một cái gì đó mới mẻ hơn, vì họ đã đọc bài đó trên báo rồi. Tôi gặp Stanley ở đây khi ông ấy trở về sau chuyến thám hiểm đầu tiên kết thúc bằng việc tìm ra Livingstone. Các bạn hẳn còn nhớ ông ấy thường hay bộc phát như thế nào trong các cuộc họp của Hiệp hội Anh quốc, và hay bắt bẻ những điều người ta nói, bởi vì Stanley có những quan điểm riêng của mình và không thể kìm nén chúng lại được. Chúng phải bùng nổ ra ngoài hoặc làm ông ấy nghẹt thở — và thế là ông ấy cứ đi vòng quanh để diễn thuyết tại các hội địa lý. Thời đó ông ấy lúc nào cũng trong tâm thế ra trận, và mọi người luôn phải chịu cảnh Stanley phủ nhận và cải thiện các kiến thức địa lý của họ. Nhưng rồi ông ấy vẫn luôn quay trở lại, ngồi uống bia với tôi ở khách sạn cho đến tận hai giờ sáng, và khi ấy ông ấy là một trong những con người văn minh nhất từng tồn tại.

Tối nay tôi thấy trên báo có nhắc đến một bài phỏng vấn xuất hiện trên một tờ báo cách đây vài hôm, trong đó người phỏng vấn nói rằng tôi đã dùng từ “bully” (cừ khôi) để mô tả bài phát biểu của ông Birrell tại Câu lạc bộ Pilgrims cách đây ít lâu. Thưa các vị, nếu các vị thông cảm cho tôi, tôi chưa bao giờ dùng tiếng lóng với người phỏng vấn hay bất kỳ ai khác cả. Điều đó làm tôi phiền lòng. Bất cứ điều gì tôi nói về bài phát biểu của ông Birrell đều được diễn đạt bằng tiếng Anh, thứ tiếng Anh chuẩn mực như bất kỳ ai vẫn dùng. Nếu tôi không thể miêu tả bài phát biểu thú vị của ông Birrell mà phải dùng đến tiếng lóng thì tôi thà không miêu tả nó chút nào còn hơn. Tôi sẽ ngậm miệng lại và giữ cho nó khép chặt, dù điều đó có làm tôi khó chịu đến mấy đi chăng nữa.

Đấy chính là hậu quả của việc phỏng vấn một người bằng ngôi thứ nhất, đó hoàn toàn là một cách phỏng vấn sai lầm. Nó hoàn toàn sai lầm bởi vì không ai trong số các vị, tôi, hay bất kỳ ai khác, có thể phỏng vấn một người — có thể lắng nghe một người nói trong suốt một khoảng thời gian dài rồi sau đó bỏ đi và tái hiện lại bài nói đó bằng ngôi thứ nhất. Không thể làm thế được. Kết quả thu được chỉ đơn thuần là người phỏng vấn túm lấy phần hồn của những gì được nói rồi diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của chính họ và nhét vào miệng bạn. Nó sẽ luôn hoặc là dùng thứ ngôn ngữ hay hơn bạn nói, hoặc là tồi tệ hơn, và trong trường hợp của tôi thì nó luôn tồi tệ hơn. Tôi dành sự tôn trọng lớn lao cho tiếng Anh. Tôi là một trong những người ủng hộ, thúc đẩy và nâng tầm nó. Tôi không hề làm tổn hại đến nó. Một chút lỡ lời có chăng là điều tối đa mà bạn có thể bắt gặp ở tôi. Tôi vẫn luôn nỗ lực hết mình và trung thành trong việc cải thiện tiếng Anh của mình chứ chưa bao giờ làm suy giảm nó. Tôi luôn cố gắng sử dụng thứ tiếng Anh chuẩn xác nhất để diễn tả những gì mình nghĩ và những gì mình cảm nhận, hoặc những gì mình không cảm nhận và những gì mình không nghĩ.

Tôi không phải là kẻ khi bộc lộ quan điểm lại tự giới hạn bản thân trong những sự thật khô khan. Tôi không biết có thứ gì lại bôi nhọ văn chương chân chính một cách triệt để như sự thật quá mức. Sự thật chứa đựng rất nhiều chất thơ, nhưng bạn không thể nhồi nhét quá nhiều sự thật vào mà không làm tổn hại đến văn chương của mình. Tôi yêu tất cả mọi thể loại văn chương, và chừng nào tôi hãy còn là một tiến sĩ văn chương — tôi đã từng gợi ý với các vị suốt hai mươi năm qua rằng tôi vẫn luôn chăm chỉ cố gắng cải thiện nền văn chương của chính mình, và giờ đây, nhờ danh vị từ Đại học Oxford, tôi có ý định làm “tiến sĩ” cho văn chương của tất cả mọi người khác nữa.

Giờ thì tôi nghĩ mình phải cất lời xin lỗi vì bộ trang phục đang mặc. Ở nhà, tôi dám mạo hiểm với những thứ mà gia đình không cho phép tôi mạo hiểm ở những chốn xứ người. Tôi đã được dặn dò trước khi rời nhà và bị ra lệnh phải kiềm chế không mặc đồ trắng ở Anh. Tôi đã định tuân thủ mệnh lệnh đó một cách nghiêm túc và sạch sẽ, và tôi đã làm được nếu như tôi có thói quen vâng lời chỉ dẫn, nhưng tôi không thể ngay lập tức phát minh ra một lề thói sinh động mới trong đời sống được. Kể từ khi vượt đại dương cho đến tận bây giờ, tôi chưa hề mặc đồ trắng lần nào.

Trong ba bốn tuần nay, tôi đã quá mệt mỏi với những sắc màu xám và đen đến nỗi các vị đã mang ơn tôi khi cho phép tôi đến đây với bộ dạng thế này. Tôi vẫn mặc đồ trắng vào giữa mùa đông ở nhà mình, nhưng tôi không bước ra đường với bộ đồ đó. Tôi không ra đường để thu hút quá nhiều sự chú ý. Tôi thích thu hút một chút chú ý, và lúc nào cũng vậy, tôi muốn mình ăn mặc sao cho có thể nổi bật hơn bất kỳ ai khác.

Nếu tôi là một người Briton thời cổ đại, tôi sẽ không hài lòng với lớp sơn màu xanh trên người, mà tôi sẽ làm cho cầu vồng phải phá sản luôn. Tôi vô cùng thích thú với những trang phục sặc sỡ mà phụ nữ hay mặc, đến nỗi mỗi khi đến nhà hát, tôi luôn cảm thấy buồn phiền khi nhận ra rằng, trong khi phụ nữ trông giống như một bồn hoa rực rỡ, thì đàn ông lại chẳng khác nào những khúc gỗ mục màu xám đứng lẫn vào đó trong bộ đồ dạ hội màu đen thui của họ. Đó là hai hay ba lý do tại sao tôi muốn mặc đồ trắng: Khi tôi thấy mình ở những buổi tụ họp thế này, nơi mà mọi người đều diện đồ đen, tôi biết rằng mình đang sở hữu thứ gì đó vượt trội hơn tất cả những người khác. Quần áo thì chẳng bao giờ sạch sẽ cả. Bạn chẳng thể nào biết được chúng có sạch hay không, bởi vì bạn có nhìn thấy gì đâu.

Ở đây hay bất cứ đâu, bạn đều phải gội đầu hai ba ngày một lần nếu không muốn nó đầy những bụi cát. Quần áo của bạn chắc chắn cũng tích tụ lượng bụi bẩn y như mái tóc vậy. Nếu bạn mặc đồ trắng, bạn sẽ giữ được sự sạch sẽ, và hóa đơn giặt ủi của bạn sẽ trở nên nặng đô đến mức bạn buộc phải cẩn trọng. Tôi tự hào mà nói rằng mình có thể mặc một bộ đồ trắng không một vết bẩn suốt ba ngày liền. Nếu các vị cần thêm bất kỳ chỉ dẫn nào trong vấn đề ăn mặc, tôi sẽ rất sẵn lòng truyền đạt cho các vị. Tôi hy vọng mình đã thuyết phục được một số vị rằng mặc đồ trắng cũng tốt chẳng kém gì bất kỳ loại trang phục nào khác. Tôi không hề có ý khoe khoang. Tôi chỉ muốn làm cho các vị hiểu rằng bản thân các vị vốn dĩ chẳng sạch sẽ chút nào.

Còn về tuổi tác, việc tôi đã gần bảy mươi hai tuổi không thể chỉ ra một cách rõ ràng tôi thực sự bao nhiêu tuổi, bởi vì có những khoảnh khắc trong mỗi ngày — tôi cũng giống như các vị thôi, khi các vị cố gắng miêu tả tuổi tác của mình, và các vị chẳng thể làm nổi. Đôi khi bạn mới chỉ mười lăm tuổi; đôi khi bạn lại là thanh niên hai lăm. Rất hiếm khi trong một ngày mà tôi thấy mình đúng là một ông già bảy mươi hai tuổi. Đôi khi bây giờ tôi còn già hơn cả hồi tôi còn hay đi ăn trộm quả trong vườn — một việc mà ngày nay tôi sẽ chẳng đời nào làm nữa — nếu như những khu vườn có người canh gác. Tôi vô cùng vui mừng khi có mặt ở đây tối nay. Tôi rất đỗi vui mừng được tái ngộ cùng những người anh em Savage gợi nhắc lại thời kỳ xa xưa ấy, khi tôi lần đầu tiên ngồi chung với một nhóm thành viên của câu lạc bộ này ở London vào năm 1872. Đó là một khoảng thời gian rất lâu về trước rồi. Nhưng quả thực tôi đã ở lại với những người bạn Savage trong một đêm ở London từ rất lâu trước kia, và vì tôi đã đặt chân đến một vùng đất vô cùng xa lạ, nhưng lại ở bên cạnh những người bạn, như tôi có thể nhận thấy, nên buổi tối đó vẫn luôn đọng lại trong tâm trí tôi như một buổi tối được ban phước lành đặc biệt, bởi nó đã đưa tôi đến với những con người cùng chí hướng và cùng cảm xúc với tôi.

Tôi rất vui được có mặt ở đây, và được gặp lại tất cả các vị, bởi vì rất có thể tôi sẽ không còn gặp lại các vị lần nữa đâu. Việc vượt Đại Tây Dương hóa ra lại dễ dàng hơn tôi tưởng. Như các vị đã biết, tôi đã được đón tiếp theo cách tuyệt vời và hào phóng nhất ở Anh kể từ khi tôi đặt chân đến đây. Nó cứ làm tôi nghẹn ngào mãi không thôi. Ai nấy đều vô cùng hào phóng, và họ dường như thực sự dành cho bạn một sự chào đón nồng nhiệt xiết bao. Không một ai trên thế giới này có thể trân trọng điều đó hơn tôi. Sự chào đón ấy không đợi đến khi tôi tới London, mà ngay lúc tôi cập bờ ở Tilbury, những công nhân bốc vác trên bến cảng đã cất lên lời chào đón đầu tiên — một lời chào đón chân thành và nồng hậu từ những con người đang gánh vác những công việc nặng nhọc trên thế giới này, và cứu cho tôi với các vị khỏi phải nhúng tay làm những việc đó. Họ chính là những người bằng đôi bàn tay của mình đã xây dựng nên các đế chế và làm cho chúng trở nên thịnh vượng. Chính nhờ có họ mà những kẻ khác mới giàu có và được sống trong cảnh nhung lụa. Họ đã chào đón tôi bằng một tiếng “Hoan hô!” đi thẳng vào trái tim tôi. Họ chính là những người xây dựng nên nền văn minh, và nếu không có họ thì chẳng có nền văn minh nào được dựng nên cả. Thế nên, trước tiên tôi đến gặp những tác giả và nhà kiến tạo của nền văn minh, và tôi khép lại buổi gặp gỡ hạnh phúc này một cách đầy hồng phúc bên những con người Savage – những kẻ phá hủy nó.