BÀI PHÁT BIỂU TẠI BỮA TỐI CỦA HỘI MANHATTAN DICKENS, THÀNH PHỐ NEW YORK, NGÀY 7 THÁNG 2 NĂM 1906

Bữa tối này nhằm kỷ niệm sinh nhật lần thứ chín mươi tư của Charles Dickens. Vào một dịp khác, ông Clemens đã kể lại câu chuyện tương tự với một vài chi tiết biến tấu và cái kết khác cho Hiệp hội University Settlement.

Tôi vẫn luôn dành sự quan tâm cho những người trẻ tuổi có mong muốn trở thành nhà thơ. Tôi nhớ bản thân từng đặc biệt chú ý đến một thi sĩ tập sự khi còn làm phóng viên. Tên anh ta là Butter.

Một ngày nọ, anh ta tìm đến tôi và ảo não thông báo rằng mình sắp tự vẫn—anh ta đã chán ngấy cuộc đời vì không thể diễn đạt những suy nghĩ của mình bằng hình thức thơ ca. Butter hỏi tôi nghĩ sao về ý định đó.

Tôi bảo rằng tôi tán thành; đó là một ý hay. “Cậu có thể làm ơn giúp tôi thế này nhé. Cậu hãy tìm một nơi thật kín đáo để hành sự, và tôi sẽ thu thập hết toàn bộ câu chuyện. Cứ làm đi, rồi có dịp tôi cũng sẽ làm điều tương tự cho cậu.”

Ban đầu, anh ta quyết định sẽ nhảy xuống nước tự vẫn. Chết đuối thì vừa đẹp đẽ, sạch sẽ lại vừa lên báo rất kêu.

Nhưng ngặt nỗi mọi chuyện chẳng bao giờ suôn sẻ trong đám cưới, vụ tự tử hay chuyện yêu đương. Ngay tại mép nước, nơi Butter định kết liễu đời mình, lại nằm sẵn một chiếc phao cứu sinh—một chiếc phao bằng bạt hình tròn to lớn, thứ sẽ nổi được sau khi phần sắt vụn bên trong đã ngấm nước cho rã ra.

Butter không chịu tự sát khi chiếc phao cứu sinh cứ lù lù trước mắt, thế là tôi liền nảy ra một ý. Tôi đem nó đến hiệu cầm đồ và đổi lấy một khẩu súng lục: Lão chủ tiệm cầm đồ chẳng mặn mà gì với cuộc đổi chác ấy, nhưng sau khi tôi giải thích rõ ngọn ngành thì lão cũng đồng ý. Chúng tôi cùng leo lên nóc một tòa nhà cao tầng, và đây là những gì đã xảy ra với nhà thơ:

Anh ta chĩa súng vào trán và thổi thẳng một đường hầm xuyên qua đầu mình. Đường hầm ấy to bằng ngón tay của bạn. Bạn có thể nhìn xuyên qua nó một cách dễ dàng. Công việc đã hoàn tất; chẳng còn chút gì ở trọn bên trong nữa.

Chà, sau chuyện đó, anh chàng ấy chẳng bao giờ viết nổi văn xuôi nữa, nhưng lại viết được thơ. Anh ta có thể làm thơ ngay cả sau khi đã tự thổi bay bộ óc của mình. Có rất nhiều thứ tài năng kiểu đó trên khắp đất nước này, ngặt một nỗi là người ta lại chẳng chịu phát triển chúng.

Bản thân tôi giờ đây đang phải chịu đựng một nỗi khổ thế này: dù đã nói sự thật không ít lần trong đời, gần đây tôi lại nhận được nhiều thư từ hơn bất cứ ai khác, giục giã tôi hãy sống một cuộc đời chính trực. Tôi có nhiều bạn bè muốn thấy tôi vươn lên đạt đến những tầm cao mới hơn bất kỳ ai.

Cậu John D. Rockefeller trẻ tuổi, cách đây hai tuần, đã giảng cho lớp học Kinh Thánh của mình toàn bộ về sự thật, và lý do tại sao mỗi người nên luôn giữ sẵn một nguồn dự dồi dào trong tay. Một vài bức thư tôi nhận được gợi ý rằng tôi cũng nên tham dự lớp học của cậu ta để mà học hỏi. Cha chả, tôi thừa biết ông Rockefeller, và cậu ta là một anh chàng tốt tính. Cậu ta đủ năng lực về nhiều mặt để đứng lớp dạy Kinh Thánh, nhưng khi nói đến sự thật thì cậu ta mới chỉ có ba mươi lăm tuổi đầu. Còn tôi đã bảy mươi tuổi rồi. Tôi đã quen thân với sự thật lâu gấp đôi thời gian của cậu ta.

Rồi câu chuyện về George Washington và chiếc rìu nhỏ cũng được gợi ý cho tôi qua những bức thư này—một cách bóng gió vu vơ, như thể trong con người tôi đang thiếu đi một phần chất của George Washington và chiếc rìu vậy. Trời đất ơi, họ đã bỏ sót ý nghĩa thực sự của câu chuyện đó mất rồi. Điểm mấu chốt không phải là điều thường hay được nhắc đến, và bạn có thể dễ dàng nhận ra điều đó.

Trọng tâm không phải việc George đã thưa với cha rằng: “Vâng, thưa cha, con đã đốn hạ cây anh đào; con không thể nói dối,” mà là ở chỗ cậu bé ấy—mới bảy tuổi đầu—lại có thể bộc lộ sự khôn ngoan nhường ấy trong hoàn cảnh ngặt nghèo như vậy. Thằng bé ấy khôn trước tuổi. Hành xử của nó khi ấy chính là điềm báo cho những năm tháng huy hoàng về sau. Vâng, tôi cho rằng đó là con người kỳ diệu nhất mà đất nước từng sản sinh ra—dù sao đi nữa là cho đến thời của tôi.

Này nhé, cậu bé George nhận ra rằng các chứng cứ gián tiếp đang chống lại mình. Nó biết cha nó sẽ nhận ra từ kích thước của những thớ dăm gỗ rằng chẳng có một chiếc rìu của người lớn nào đốn hạ cái cây đó, và cũng chẳng có người trưởng nào lại bằm bổ nó như thế. Nó biết cha nó sẽ sai người đi khắp đồn điền để dò hỏi xem đứa trẻ nào có mang theo một chiếc rìu nhỏ, và nó đủ khôn ngoan để bước ra và nhận tội. Giờ thì, cái ý tưởng cho rằng cha nó vô cùng sung sướng khi bảo rằng ông thà thấy cậu con trai đốn hạ một nghìn cây anh đào còn hơn là nói dối thì thật là nhảm nhí. Ý thực sự của ông là gì chứ? Chà, chính là việc ông vô cùng ngạc nhiên khi mình lại có một đứa con có cơ hội nói dối mà lại không làm thế.

Tôi rất ngưỡng mộ cụ George già—nếu đó thực sự là tên của ông—vì sự sáng suốt ấy. Khi tuyên bố rằng con trai mình không biết nói dối, ông thừa biết là mình đang nói quá lên rất nhiều. Ông chẳng cần phải đến lớp học Kinh Thánh của John D. Rockefeller để mà nhận ra điều đó. Câu chuyện về George Washington cứ được truyền tụng theo cách đó thì chẳng đem lại chút lợi ích gì cho ai cả. Nó chỉ làm nản lòng những người biết nói dối mà thôi.