Bài phát biểu của Mark Twain tại bữa tiệc của “Hội Freundschaft”, ngày 9 tháng 3 năm 1906, xuất phát từ lời giới thiệu của người điều phối chương trình Frank, khi ông nhắc đến nhân vật Pudd’nhead Wilson bằng câu: “Khi còn hoài nghi, hãy nói sự thật.”
THƯA ÔNG CHỦ TỊCH, ÔNG PUTZEL, VÀ CÁC THÀNH VIÊN HỘI FREUNDSCHAFT,—Câu châm ngôn đó đúng là do tôi sáng tác, nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ nó lại ứng vào chính mình. Tôi từng nói, “Khi anh hoài nghi,” nhưng khi bản thân tôi hoài nghi điều gì, tôi sẽ dùng nhiều sự khôn ngoan hơn thế.
Ông Grout từng gợi ý rằng nếu tôi có điều gì muốn chống lại ông Putzel, hay có bất kỳ lời chỉ trích nào về sự nghiệp hoặc tính cách của ông ấy, tôi sẽ là kẻ cuối cùng đem câu châm ngôn kia ra để mà nói thật. Hoàn toàn hiểu lầm rồi.
Tôi thực sự nghĩ rằng người khác nên sống đức hạnh để mai sau được hạnh phúc, nhưng nếu tôi biết mọi hành vi bất xứng mà ngay cả ông Putzel từng phạm phải trong đời, tôi cũng chẳng thèm nhắc đến dù chỉ một điều. Khả năng phán đoán của tôi đã được tôi luyện suốt bảy mươi tuổi đời, và tôi đã đủ khôn ngoan để không làm thế.
Ông Putzel có một mối quan hệ hết sức gắn bó với tôi (thông qua cục thuế), và tôi không đời nào lại đi nói những điều có thể gây tổn hại đến tình trạng tốt đẹp ấy.
Chao ôi, cái từ ấy—thuế, thuế, và thuế! Tối nay tôi đã nghe biết bao lần. Tôi nghe suốt cả buổi tối rồi. Ước gì có ai đó đổi chủ đề đi; đó là một đề tài vô cùng nhức nhối đối với tôi.
Tôi vô cùng nhẹ nhõm khi quan tòa Leventritt tìm ra một thứ không phải đóng thuế—khi ông ấy nói rằng ủy viên thuế không thể đánh thuế sự kiên nhẫn của các vị. Điều đó thật an ủi. Chúng ta phải chịu quá nhiều thứ thuế rồi. Tôi chẳng biết còn sản phẩm ngoại nhập nào lọt vào đất nước này mà được miễn thuế hay không, ngoại trừ câu trả lời cho những lời cầu nguyện.
Vào những dịp thế này, phép lịch sự đòi hỏi ta chỉ nên dành những lời ca tụng cho vị khách mời danh dự, và tôi có mặt ở đây chỉ để ca tụng vị khách mời ấy, chứ không phải để chỉ trích ông ấy dưới bất kỳ hình thức nào, và tôi chỉ có thể nói những lời tốt đẹp về ông mà thôi.
Khi tôi ghé qua cục thuế cách đây ít lâu, lần đầu tiên ở New York, tôi thấy ông Putzel ngồi trên cái “Ghế Khai man”. Tôi nhận ra ngay lập tức. Tôi thấy thiện cảm với ông ấy ngay tại chỗ. Dù tôi không nghĩ mình từng gặp ông trước đó, nhưng vừa nhìn thấy là tôi nhận ra ngay. Tôi đã gặp ông ấy từ hai mươi lăm năm trước, và vào thời điểm ấy, tôi đã thấu hiểu tài năng của ông—thậm chí còn hơn thế nữa.
Tôi thầm nghĩ: “Chà, đây chính là người mà ta đã gặp cách đây hai mươi lăm năm.” Nhân dịp ấy, không những tôi được buông tha mà còn vơ vét được thứ gì đó nhiều hơn thế. Tôi cứ hy vọng điều đó sẽ lặp lại.
Đó là chuyện của hai mươi lăm năm trước, khi tôi thấy một nhân viên trẻ tuổi làm việc ở tiệm sách của Putnam. Tôi bước vào đó hỏi tìm George Haven Putnam, rồi đưa danh thiếp của mình cho cậu ta, thế là chàng thanh niên liền bảo ông Putnam đang bận và tôi không gặp được. Chà, tôi chỉ ghé qua chơi thôi nên điều đó chẳng có gì quan trọng.
Tôi đang định bước ra thì thấy một cuốn sách vừa to, vừa dày, trông rất thú vị nằm ở đó, thế là tôi cầm lên. Đó là một cuốn sách kể về cuộc xâm lược nước Anh vào thế kỷ thứ mười bốn bởi các Thầy tu Thuyết giáo, và nó đã thu hút tôi.
Tôi hỏi giá cuốn sách, và cậu ta đáp là bốn đô-la.
“Ồ,” tôi nói, “cậu chiết khấu bao nhiêu phần trăm cho nhà xuất bản?”
Cậu ta đáp: “Giảm bốn mươi phần trăm.”
Tôi bảo: “Được rồi, tôi là nhà xuất bản đây.”
Cậu ta liền ghi con số giảm bốn mươi phần trăm lên một tấm danh thiếp.
Rồi tôi lại hỏi: “Thế cậu chiết khấu bao nhiêu phần trăm cho tác giả?”
Cậu ta đáp: “Giảm bốn mươi phần trăm.”
“Ồ,” tôi nói, “vậy hãy ghi tên tôi là tác giả đi.”
“Này,” tôi lại hỏi, “cậu chiết khấu bao nhiêu phần trăm cho giới tăng lữ?”
Cậu ta đáp: “Giảm bốn mươi phần trăm.”
Tôi liền bảo cậu ta rằng tôi chỉ là kẻ lữ hành trên vạn dặm, và tôi đang theo học để làm mục sư. Tôi hỏi liệu cậu ta có thể bớt thêm hai mươi phần trăm vì lý do đó không. Cậu ta liền ghi con số ấy xuống mà nét mặt không hề nhúc nhích một chút nào.
Tôi cứ mang những lời bông đùa dí dỏm ấy ra trêu cậu ta mà chẳng thu lại được gì—không một tia sáng nào trong mắt, không một chút biểu lộ nhận thức nào về những gì tôi đang làm ở đó. Tôi suýt thì tuyệt vọng.
Tôi nghĩ mình nên thử thêm một lần nữa, thế là tôi nói: “Này, tôi cũng là một thành viên của loài người đây. Cậu có thể cho tôi giảm mười phần trăm vì lý do đó không?” Cậu ta liền ghi xuống và vẫn chẳng buồn cười.
Thôi, tôi đành chịu thua. Tôi bảo: “Đây là danh thiếp có ghi địa chỉ của tôi, nhưng tôi không mang theo tiền. Xin vui lòng gửi hóa đơn về Hartford nhé.” Tôi cầm cuốn sách lên và định bước đi.
Cậu ta liền nói: “Đợi một phút. Vẫn còn thối lại cho anh bốn mươi xu đấy.”
Khi gặp lại cậu ta ở cục thuế, tôi cứ ngỡ mình lại có thể kiếm chác được chút gì đó, nhưng không thể được nữa rồi. Dù lúc đến tôi chẳng hề nghĩ mình sẽ kiếm được gì, nhưng kết quả là tôi đã được miễn thuế hoàn toàn.
Tôi giơ tay lên và đưa ra một bản khai báo. Làm điều đó khiến tôi đau đớn vô cùng. Tôi vốn không quen với việc ấy. Tôi sinh ra và lớn lên ở những tầng lớp thượng lưu của bang Missouri, và ở đó chúng tôi không làm những chuyện như thế—thời của tôi là vậy, nhưng dẫu sao chúng tôi cũng đã giải quyết xong xuôi chuyện nhỏ nhặt ấy—họ đã áp cho tôi một thứ thuế nho nhỏ.
Rồi cậu ta đã làm tôi cảm động. Phải, lần này cậu ta đã làm tôi cảm động thật, bởi vì cậu ta đã khóc—khóc đấy! Cậu ta đã vô cùng xúc động đến mức rơi lệ khi thấy tôi, một con người chỉ mới năm ngoái thôi còn vô cùng đức hạnh, sau khi chịu đựng sự tẩy rửa suốt một năm—suốt một năm đắm mình trong nền đạo đức của New York—nay lại chẳng còn chút lương tâm nào hơn một tên đại gia triệu phú.
