Ông Clemens là khách mời danh dự tại một buổi tiếp tân do hội Barnard Union tổ chức tại Cao đẳng Barnard (Đại học Columbia) vào ngày 7 tháng 3 năm 1906. Một trong những nữ sinh đã giới thiệu ông Clemens, đồng thời gửi lời cảm ơn vì lòng tốt của ông khi đã cất công đến đây để phát biểu trước toàn thể hội trường. Cô kết lại bằng bày tỏ niềm hân hoan lớn lao mà các bạn đồng môn của cô cảm nhận được, rằng “tất cả chúng cháu đều yêu mến ông.”

Nếu có ai ở đây yêu mến tôi, xin gửi đến cô ấy lời cảm ơn chân thành nhất của tôi. Thậm chí, nếu có ai ở đây quá đỗi tốt bụng mà đem lòng yêu mến tôi — chà, tôi sẽ coi cô ấy như chị em ruột thịt. Cô ấy sẽ nhận được tình cảm chân thành, nồng nàn và trong sáng nhất từ tôi. Khi tôi đang ngồi trên xe điện cùng một thiếu nữ rất tử tế được giao nhiệm vụ dẫn đường cho tôi, cô ấy hỏi rằng tôi sẽ nói về chủ đề gì. Và tôi đáp rằng mình chưa chắc chắn lắm. Tôi bảo rằng tôi có chuẩn bị một vài câu chuyện minh họa và sẽ đưa chúng vào bài nói. Tôi chắc chắn sẽ kể những câu chuyện ấy, nhưng lại chẳng có nổi một ý niệm mờ nhạt nào về việc chúng sẽ minh họa cho điều gì.

Giờ đây, tôi đã ngẫm nghĩ về điều đó ngay giữa chốn thung lũng rừng thẳm này [chỉ tay về phía cảnh trí khu rừng Arcady trên sân khấu], và tôi quyết định sẽ lồng ghép chúng vào một chủ đề nào đó liên quan đến đạo đức và những ngã rẽ thất thường của trí nhớ. Đối với tôi, đó có vẻ là một đề tài khá hay. Các bạn thấy đấy, ai nấy đều có trí nhớ, và trí nhớ thì chắc chắn luôn có những tròng trọc thất thường của nó. Và tất nhiên, ai cũng có đạo đức cả.

Theo quan điểm của tôi, tất cả những người tôi quen biết đều có đạo đức, dẫu rằng tôi chẳng dám gặng hỏi làm gì. Bản thân tôi cũng có chứ. Nhưng thú thật, thà là đi dạy đạo đức cho kẻ khác còn hơn là phải đem ra thực hành vào bất cứ ngày nào trong tuần. “Hãy trao chúng cho người khác” — đó là châm ngôn sống của tôi. Nhờ thế mà khi chẳng may bị bỏ lại với hai bàn tay trắng, bạn sẽ chẳng bao giờ phải bận tâm dùng đến đạo đức nữa. Giờ thì, nói về những sự tréo ngoe của trí nhớ nói chung, và của riêng cá nhân tôi nói riêng, thật kỳ lạ khi nghĩ đến tất cả những trò quái ác mà tiến trình tinh thần nhỏ bé này thường bày ra với chúng ta. Ở đây, chúng ta được phú cho một năng lực tư duy đáng lẽ phải là thứ phục vụ chúng ta đắc lực hơn bất cứ thứ gì khác trên đời. Thế nhưng chuyện gì đã xảy ra? Trí nhớ của chúng ta lại đi lưu giữ một kho tàng hoàn hảo gồm toàn những sự kiện, giai thoại và trải nghiệm vô tích sự nhất. Còn tất cả những điều mà chúng ta phải biết — những điều chúng ta cần phải biết — những điều mà chúng ta sẽ thuỷ chung hưởng lợi nếu biết đến — thì nó lại vứt xó với sự dửng dưng vô tâm của một thiếu nữ cự tuyệt người tình chân chính của mình. Thật kinh khủng khi nghĩ đến hiện tượng này. Toàn thân tôi run lẩy bẩy khi nghĩ đến tất cả những điều thực sự giá trị mà tôi đã quên bén đi trong suốt bảy mươi năm qua — khi tôi trầm ngâm suy ngẫm về những trò hề của trí nhớ mình.

Ở tận California có một loài chim tượng trưng hoàn hảo cho trí nhớ của con người. Tôi lại quên bén mất tên con chim ấy rồi (chính xác là vì biết tên nó lúc này sẽ rất có giá trị đối với tôi — để gợi nhắc lại cho tâm trí các bạn chẳng hạn).

Nhưng cái sinh vật ngớ ngẩn ấy cứ bay đi khắp nơi để thu gom những thứ kỳ cục nhất mà bạn có thể tưởng tượng được rồi đem về cất giấu. Nó chẳng bao giờ chọn lấy dù chỉ một món có thể mang lại chút ít sự trợ giúp nào cho nó; trái lại, nó cứ đi lượm lặt nào là nĩa sắt, thìa muỗng, lon thiếc, cho đến những chiếc bẫy chuột hỏng — đủ thứ rác rưởi mà việc mang vác chúng đã là một cực hình, để rồi khi tha về tổ thì chẳng thể xài được tích sự gì. Chà, con chim ấy thà bỏ qua một chiếc đồng hồ vàng khối để tha về một cái khuôn làm bánh tẻ bèn nào đó.

Giờ thì, tâm trí tôi cũng y hệt như thế, và tâm trí các bạn cũng chẳng khác tâm trí tôi là mấy — thế nên tâm trí chúng ta chẳng khác nào loài chim kia. Chúng ta phớt lờ những thứ có giá trị vô lượng đối với bản thân, để rồi nhồi nhét vào ký ức biết bao nhiêu là vụn vặt tầm thường — những thứ mà chẳng đời nào, trong bất kỳ hoàn cảnh quái quỷ nào đi nữa, có thể đem lại dù chỉ một chút ích lợi nhỏ nhoi cho bất kỳ ai.

Giờ thì, những điều tôi đã ghi nhớ cứ liên tục nảy số trong đầu tôi. Và tôi nhiều lần phải giật mình trước sự sống động mà chúng hiện về sau bao năm tháng trôi qua, cùng với sự vô dụng đến cùng cực của việc lưu giữ chúng trong ký ức.

Tôi đã ngẫm nghĩ về một vài câu chuyện trên đường tới đây. Đó chính là những ví dụ minh họa mà tôi đã nhắc đến với cô thiếu nữ khi nãy. Và tôi đã đi đến kết luận, dẫu nghe có vẻ kỳ quặc, rằng tôi có thể sử dụng từng thứ quái gở này của trí nhớ để dạy cho tất cả các bạn một bài học. Tôi tin chắc rằng mỗi câu chuyện đều ẩn chứa một bài học đạo đức. Và tôi nghĩ mình có bổn phận phải truyền lại bài học ấy cho các bạn.

Giờ thì, tôi nhớ lại rằng hồi còn là một cậu bé, tôi là một đứa trẻ ngoan — tôi là một đứa bé rất ngoan. Chà, tôi là đứa trẻ ngoan nhất trường. Tôi là đứa trẻ ngoan nhất trong cái thị trấn nhỏ bé ven sông Mississippi nơi tôi sinh sống. Dân số lúc bấy giờ chỉ độ khoảng hai mươi triệu người. Các bạn có thể không tin đâu, nhưng tôi chính là đứa trẻ ngoan nhất bang đó — và xét cho cùng là cả ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ này nữa.

Nhưng ngặt một nỗi, chẳng hiểu sao tôi chưa từng nghe ai nói điều đó ngoại trừ chính bản thân mình. Lúc nào tôi cũng tự nhận thức được điều ấy. Thế nhưng ngay cả những người thân cận và yêu thương tôi nhất hình như cũng chẳng tài nào nhìn nhận ra sự thật đó. Nhất là mẹ tôi, bà hình như luôn cho rằng có điều gì đó không ổn trong cách đánh giá ấy. Và bà chẳng bao giờ từ bỏ cái thành kiến đó được.

Giờ thì, khi mẹ tôi bước sang tuổi tám, trí nhớ của bà bắt đầu suy giảm. Bà quên đi những sợi chỉ nhỏ xíu nối kết các mảnh ý nghĩa của cuộc đời lại với nhau. Lúc bấy giờ bà đang sống ở miền Tây, và tôi đã đến thăm bà.

Đã khoảng một năm nay tôi chưa gặp lại mẹ. Và khi tôi đến nơi, bà vẫn nhận ra khuôn mặt tôi; biết rằng tôi đã lập gia đình; biết rằng tôi có một tổ ấm và đang chung sống cùng họ. Nhưng dù có chết đi sống lại, bà cũng chẳng tài nào nhớ nổi tên tôi hay tôi là ai. Thế nên tôi đành nói với bà rằng tôi là đứa con trai của mẹ đây.

“Nhưng con có sống cùng mẹ đâu,” bà nói.

“Dạ không,” tôi đáp, “con đang sống ở Rochester cơ mà.”

“Con làm gì ở trển?”

“Đi học ạ.”

“Trường lớn hả con?”

“Dạ rất lớn.”

“Toàn con trai không à?”

“Dạ toàn con trai.”

“Thế học hành ra sao rồi?” mẹ tôi hỏi.

“Con là đứa học sinh ngoan nhất trường đó mẹ,” tôi đáp.

“Ừm,” mẹ tôi nói với một ánh lửa quen thuộc ánh lên trong mắt, “mẹ rất muốn biết đám học sinh còn lại trông ra sao đấy.”

Giờ thì, một điểm đáng chú ý trong câu chuyện này là việc tâm trí mẹ tôi đã quay ngược về những năm tháng đi học của tôi, và nhớ đến cái sự tự kiêu non trẻ của tôi khi bà đã quên sạch sành sanh mọi thứ khác về tôi.

Điểm thứ hai chính là bài học đạo đức. Có một bài học ở đó mà các bạn sẽ tìm thấy nếu chịu khó kiếm tìm.

Giờ thì, đây là một chuyện khác mà tôi còn nhớ. Đó là lần đầu tiên trong đời tôi trộm một quả dưa hấu. “Trộm” là một từ nặng nề. Trộm ư? Trộm á? Không, ý tôi không phải thế. Đó là lần đầu tiên tôi tước đoạt một quả dưa hấu. Đó là lần đầu tiên tôi trích xuất một quả dưa hấu. Đó chính xác là từ mà tôi đang tìm kiếm — “trích xuất”. Nó thật dứt khoát. Nó thật chính xác. Nó diễn tả hoàn hảo ý tưởng của tôi. Việc sử dụng từ này trong nha khoa hàm ý cái sắc thái tinh tế mà tôi đang tìm kiếm. Các bạn biết đấy, chúng ta có bao giờ tự nhổ răng của chính mình đâu.

Và đó không phải là quả dưa hấu của tôi. Tôi đã trích xuất quả dưa hấu ấy từ chiếc xe ngựa của một bác nông dân trong lúc bác ta đang bận giao dịch với một vị khách khác. Tôi mang quả dưa hấu ấy đến một góc khuất trong bãi gỗ, và bổ nó ra ở đó.

Đó là một quả dưa hấu còn sống.

Chà, các bạn có biết khi nhìn thấy điều đó, tôi bắt đầu cảm thấy hối hận — hối hận — vô cùng hối hận. Tôi cứ ngỡ như mình vừa làm một điều sai trái. Tôi suy ngẫm sâu sắc. Tôi ngẫm ra rằng mình còn trẻ — tôi nghĩ lúc đó mình mới chỉ mười một tuổi. Nhưng tôi biết rằng dù chưa chín chắn thì tôi vẫn không hề thiếu sự thăng tiến về mặt đạo đức. Tôi biết một cậu bé nên làm gì khi đã trích xuất một quả dưa hấu — giống như thế.

Tôi nghĩ đến George Washington, và tự hỏi ông sẽ hành động ra sao trong những hoàn cảnh tương tự. Thế rồi tôi biết rằng chỉ có duy nhất một điều mới có thể khiến tâm hồn tôi cảm thấy thanh thản bên trong, và đó chính là — Sự đền bù.

Thế là tôi tự nhủ: “Mình sẽ làm thế. Mình sẽ mang quả dưa hấu sống này trả lại chỗ cũ.” Và ngay khoảnh khắc cất lên lời đó, tôi cảm thấy cái sự thăng hoa đạo đức vĩ đại vốn sẽ đến với bạn khi bạn đưa ra một quyết định cao cả.

Thế là tôi gom nhặt những mảnh vỡ lớn nhất, mang chúng trở lại chiếc xe ngựa của bác nông dân, và trao trả lại quả dưa hấu — những gì còn sót lại của nó. Chưa hết, tôi còn bắt bác ta phải đổi cho tôi một quả dưa ngon lành khác để bù vào đấy chứ.

Và tôi đã bảo bác ta rằng bác ta phải thấy xấu hổ về bản thân khi cứ đi lừa gạt những khách hàng cả tin — những người phải đặt niềm tin vào bác ta — bằng những quả dưa hấu già cỗi mà non xanh vô tích sự như vậy. Làm sao họ có thể nhận biết được quả dưa ngon hay dở chỉ bằng cách nhìn bề ngoài chứ? Đó là việc của bác ta cơ mà. Và nếu bác ta không chịu cải tà, tôi bảo tôi sẽ bảo đảm rằng bác ta sẽ chẳng bao giờ còn buôn bán gì được với tôi nữa — hay với bất kỳ ai quen biết tôi mà tôi có thể ngăn cản.

Các bạn biết đấy, người đàn ông đó tỏ ra hối hận chẳng kém gì tín đồ cải đạo muộn màng nhất trong một buổi lễ phục hưng tôn giáo. Bác ta nói rằng bác ta vô cùng suy sụp khi biết tôi phải vớ lấy một quả dưa hấu sống. Bác ta hứa rằng dù có phải chết đói thì bác ta cũng sẽ không bao giờ chở theo một quả dưa hấu non nào nữa. Và bác ta đánh xe rời đi — trở thành một con người tốt hơn.

Giờ thì, các bạn có thấy tôi đã làm được gì cho người đàn ông đó không? Bác ta đang bước đi trên con đường lầm lạc, và chính tôi là người đã cứu vớt bác ta. Nhưng tất cả những gì tôi thu lại được chỉ là một quả dưa hấu.

Mặc dù vậy, tôi thà giữ ký ức đó — chỉ riêng ký ức về việc tốt mà tôi đã làm cho người nông dân đồi bại ấy — còn hơn là mọi thứ lợi ích vật chất mà các bạn có thể tưởng tượng nổi. Hãy nhìn bài học mà ông ta nhận được kìa! Tôi chưa từng thu được thứ gì giống như thế từ vụ đó cả. Nhưng tôi phải thấy mãn nguyện thôi: lúc ấy tôi mới chỉ mười một tuổi, thế mà tôi đã đem lại lợi ích vĩnh cửu cho những người khác.

Bài học đạo đức trong chuyện này hoàn toàn rõ mồn một, và tôi nghĩ cũng có một bài học như thế trong ký ức tiếp theo mà tôi sắp kể cho các bạn nghe đây.

Quay trở lại thời thơ ấu của tôi, có một sự cố nhỏ nữa hiện về trong tâm trí mà từ đó các bạn có thể rút ra thêm một bài học đạo đức khác. Đó là về một trong những lần tôi đi câu cá. Chơi chữ thế nào chứ, trong gia đình chúng tôi có một thứ thành kiến gia phong chống lại việc đi câu cá nếu bạn chưa xin phép. Nhưng việc xin phép đôi khi lại là một quyết định kém khôn ngoan. Thế nên tôi bèn đi câu một cách lén lút, có thể nói là thế — ngược lên tận thượng nguồn sông Mississippi. Đó là một chuyến đi hạnh phúc tuyệt vời, tôi nhớ lại với một cảm giác vô cùng dễ chịu.

Chà, trong lúc tôi vắng nhà thì ở thị trấn xảy ra một vụ án mạng. Một kẻ lạ mặt, dừng chân trên đường từ California trở về miền Đông, đã bị đâm chết trong một vụ ẩu đả khó coi.

Lúc bấy giờ, cha tôi là thẩm phán hòa bình, và bởi vì ông là thẩm phán hòa bình nên kiêm luôn chức pháp quan điều tra; và vì là pháp quan điều tra nên ông cũng đồng thời là cảnh sát trưởng; rồi nhân kiêm nhiệm chức cảnh sát trưởng nên ông nghiễm nhiên thành ra thư ký tòa án quận cùng một tá các chức vụ khác mà tôi nhất thời không tài nào nhớ hết nổi ngay lúc này.

Tôi cứ ngỡ ông nắm trong tay quyền sinh quyền sát, chỉ có điều ông không đem quyền đó ra áp dụng với những đứa trẻ khác mà thôi. Ông là một người có phần khắc khổ. Chẳng hiểu sao tôi chẳng thích bén mảng lại gần ông mỗi khi tôi vừa làm điều gì đó bị ông chê trách. Và đó chính là lý do tại sao tôi chẳng mấy khi xuất hiện quanh ông.

Thế rồi, khi người đàn ông xấu số này bị đâm chết, người ta liền liên lạc với cơ quan có thẩm quyền phù hợp là vị pháp quan điều tra, và họ quàn thi hài vị khách ấy tại văn phòng của pháp quan — chính là phòng khách phía trước nhà chúng tôi — để chuẩn bị cho cuộc khám nghiệm tử thi diễn ra vào sáng hôm sau.

Khoảng 9 hay 10 giờ gì đó thì tôi đi câu về. Đã hơi muộn để tôi có thể đường hoàng ra mắt gia đình, thế nên tôi cởi giày ra và lặng lẽ lẻn theo lối cửa sau vào phòng khách. Tôi rất mệt và không muốn làm phiền người nhà. Vì vậy tôi cứ thế mò mẫm trong bóng tối tiến về phía chiếc ghế sô-bha và nằm xuống.

Giờ thì, tôi chẳng hề hay biết gì về những chuyện đã xảy ra trong lúc mình vắng nhà. Nhưng bản thân tôi lúc ấy cũng đang có chút hồi hộp vì sợ bị bắt quả tang, lại thêm phần lo lắng về cái buổi sáng ngày mai. Và khi tôi vừa nằm xuống đó được vài phút, mắt tôi dần quen với bóng tối, tôi bỗng nhận ra có vật gì đó ở phía bên kia căn phòng.

Đó là một vật lạ lùng không thuộc về căn phòng này. Trông nó có vẻ kỳ quái làm sao. Và tôi ngồi bật dậy, trân trân nhìn thật kỹ, tự hỏi không biết thứ đồ vật dài ngoằng, hình thù kỳ dị và trông đến là gớm ghiếc này ở đâu chui ra cơ chứ.

Ban đầu tôi định bụng sẽ lại gần để xem xét cho rõ. Nhưng rồi tôi lại nghĩ, “Thôi dẹp chuyện đó đi.”

Phải nói cho các bạn rõ là tôi chẳng hề có chút cảm giác hèn nhát nào sất, chỉ là bén mảng lại gần để nghiên cứu lúc này xem chừng không được khôn ngoan cho lắm. Nhưng ngặt một nỗi tôi cứ không tài nào rời mắt khỏi thứ đó được. Càng nhìn thì nó lại càng khiến tôi sinh ra cảm giác khó chịu. Thế nhưng tôi đã tự nhủ phải ra dáng một đấng nam nhi. Vì vậy tôi quyết định quay người lại, đếm đến một trăm, và mặc cho vệt trăng sáng nhích dần lên để cho tôi thấy rốt cuộc thứ quỷ quái đó là cái thá gì.

Tôi xoay người lại và cố gắng đếm, nhưng tâm trí tôi cứ lơ đễnh chẳng tài nào tập trung nổi. Tôi cứ mãi nghĩ về cái đống gớm ghiếc ấy. Tôi liên tục đếm nhầm rồi lại phải quay lại từ đầu. Ồ không; tôi không hề sợ hãi đâu — chỉ là thấy bực mình thôi. Nhưng đến khi đếm đếm được đến con số tròn trĩnh của thế kỷ, tôi cẩn trọng xoay người lại và can đảm mở to mắt nhìn.

Ánh trăng soi tỏ cho tôi thấy một bàn tay người trắng bệch như cẩm thạch. Chà, lúc đó có lẽ tôi ngượng chín cả người ấy chứ! Nhưng rồi cảm giác ấy lại biến thành một sự rợn ngáy sống lưng, và tôi tự nhủ phải thử đếm lại lần nữa. Tôi chẳng biết mình đã nằm đó đếm miệt mài trong bao nhiêu tiếng hay bao nhiêu tuần lễ nữa. Thế nhưng ánh trăng cứ nhích dần lên cánh tay trắng bệch ấy, và nó phơi bày trước mắt tôi một khuôn mặt xám xịt cùng một vết thương khủng khiếp ngay trên ngực.

Tôi khó mà nói rằng lúc đó mình đang hoảng loạn tột độ hay gì đại loại thế. Nhưng ngặt một nỗi ánh mắt của cái xác ấy cứ hút hồn tôi đến mức tôi phi thẳng ra ngoài cửa sổ luôn. Thật ra tôi chẳng cần phải chui qua khung kính làm gì cho rách việc. Chỉ là hình như việc mang theo luôn cả cái khung cửa sổ lại có vẻ dễ dàng hơn là bỏ lại nó phía sau.

Giờ thì, hãy để điều đó dạy cho các bạn một bài học — tôi cũng chưa rõ chính xác nó là bài học gì. Nhưng ở tuổi bảy mươi, tôi nhận thấy ký ức đó mang một giá trị kỳ lạ đối với bản thân. Tôi đã vô thức được nó dẫn đường chỉ lối trong suốt bao nhiêu năm qua. Những thứ tưởng chừng như đã bị xếp xó và lùi vào dĩ vãng hóa ra lại là một ảnh hưởng trường tồn. Phải, các bạn được dạy dỗ bằng rất nhiều cách. Và các bạn được dạy một cách thật tuyệt vời ngay cả khi bản thân chẳng hề hay biết.

Đây là một điều khác đã dạy cho tôi rất nhiều điều.

Hồi mười bảy tuổi, tôi cực kỳ rụt rè, và có một cô thiếu nữ mười sáu tuổi đến ở chơi nhà chúng tôi trong một tuần. Cô bé xinh đẹp tuyệt trần như một trái đào chín mọng, và tôi bị ngập chìm trong một niềm hạnh phúc không thuộc về thế giới này.

Một buổi tối nọ, mẹ tôi gợi ý rằng để giải trí cho cô bé, tôi nên đưa cô ấy đi xem kịch. Thú thật là tôi chẳng thích thú gì cho cam, bởi vì lúc đó tôi đã mười bảy tuổi và rất nhạy cảm về việc xuất hiện trên phố cùng một cô gái. Tôi chẳng tài nào tìm ra cách nào để tận hưởng niềm vui của mình trước thanh thiên bạch nhật cả. Nhưng rồi chúng tôi vẫn đi.

Tôi chẳng cảm thấy vui vẻ gì cho lắm. Tâm trí tôi cứ phảng phất đi đâu chứ không tài nào tập trung nổi vào vở kịch. Sau một hồi, tôi nhận ra rằng nguyên nhân ít là do bầu bạn tuyệt vời của tôi mà phần nhiều là do đôi bốt tôi đang mang. Trông chúng thật ngọt ngào làm sao, mịn màng như da thuộc, nhưng ngặt nỗi lại bó sát gấp mười lần. Tôi trở nên lơ đễnh với vở kịch, với cô gái, với những người xung quanh và với mọi thứ trên đời ngoại trừ đôi bốt của mình — cho đến khi — tôi lơi lỏng cởi bớt một bên ra. Cảm giác lúc ấy thật sướng rơn vô bờ bến: tôi không sao cưỡng lại được. Tôi buộc phải cởi luôn bên kia ra một chút. Thế rồi tôi lại bị bắt buộc phải cởi hẳn chúng ra luôn, chỉ có điều tôi vẫn giữ bàn chân mình nằm trong phần ống bốt để chúng không thể chuồn đi đâu được.

Kể từ phút đó trở đi, tôi mới thực sự thưởng thức trọn vẹn vở kịch. Thế nhưng điều ngạc nhiên là tấm màn nhung bỗng hạ xuống, cứ thế đó, hoàn toàn nằm ngoài tầm chú ý của tôi, và — tôi chẳng còn mang đôi bốt nào trên chân nữa. Hơn thế nữa, chúng lại chẳng tài nào xỏ vào lại được. Tôi hì hục kéo lấy kéo để. Và những khán giả ngồi chung hàng ghế với chúng tôi bắt đầu đứng dậy lúi húi càu nhàu và lẩm bẩm đủ điều cho đến khi tôi và quả đào ngọt ngào của tôi buộc lòng phải dắt díu nhau đứng lên chuồn thẳng.

Chúng tôi rời đi — tay trái dắt cô gái còn tay phải kẹp đôi bốt dưới nách.

Chúng tôi cứ thế đi bộ về nhà suốt mười sáu dãy phố, kéo theo một đoàn tùy tùng dài dằng dặc cả dặm đường: Cứ mỗi lần đi ngang qua một cột đèn đường là Thần Chết lại như bóp nghẹt lấy cổ họng tôi. Nhưng cuối cùng chúng tôi cũng về đến nhà — và tôi thì đang đi một đôi tất màu trắng.

Nếu tôi sống đến chín trăm chín mươi chín tuổi đi chăng nữa thì chắc tôi cũng chẳng thể nào quên được buổi đi bộ đó. Tôi nhớ nó rành rọt chẳng kém gì nỗi cay đắng mà tôi từng phải gánh chịu trong một dịp khác.

Có một dạo trong lịch sử gia đình chúng tôi, nhà tôi có thuê một người quản gia da màu mắc phải một thói xấu. Anh ta chẳng bao giờ nhớ nổi việc phải yêu cầu những vị khách đến cửa nhà xưng danh tính và mục đích ghé thăm. Thế nên tôi thường xuyên phải chịu đựng vô số những cú ghé thăm hoàn toàn vô tích sự.

Vào một buổi sáng nọ, khi tôi đang cực kỳ bận rộn, anh ta mang lên cho tôi một tấm danh thiếp được khắc in một cái tên mà tôi hoàn toàn xa lạ. Thế nên tôi liền hỏi, “Ông ta muốn gặp ta có việc gì?” và Sylvester đáp, “Dạ thưa ngài, em không dám hỏi; ngài ấy là một quý ông cơ mà.” “Quay lại ngay lập tức,” tôi quát lên như sấm rền, “và hỏi rõ mục đích của hắn. Hỏi xem trò đời gì thế này.” Chà, Sylvester quay lại với bản thông báo rằng vị khách đó có bán cột thu lôi. “Quái lạ thật,” tôi lẩm bẩm, “thời buổi nào rồi mà mấy tên đại lý cột thu lôi lại còn dám sai người mang cả danh thiếp khắc nổi lên cơ chứ.” “Ngài ấy có mang theo tranh ảnh,” Sylvester bổ sung. “Tranh ảnh cơ à! Chắc hắn ta đang đi bán tranh khắc axit đây mà. Hắn có mang theo cặp da thuộc xứ Nga không?” Nhưng Sylvester quá sợ hãi nên chẳng tài nào nhớ nổi. Tôi bỗng nổi trận lôi đình: “Ta phải xuống đó để dạy cho cái tên mới phất này một bài học mới được!”

Tôi hầm hầm bước xuống cầu thang, cơn giận cứ thế sùng sục dâng trào suốt dọc đường đi. Khi bước xuống đến phòng khách, tôi đã chìm trong một cơn cuồng nộ tột độ nhưng lại được che đậy khéo léo bên dưới một lớp vỏ bọc lịch sự lạnh lùng. Và khi tôi ngó đầu vào cửa phòng, quả nhiên đúng là hắn đang cầm trên tay một chiếc cặp da thuộc xứ Nga. Chỉ có điều là tôi không tình cờ nhận ra rằng đó chính là chiếc cặp da thuộc xứ Nga của nhà mình.

Và nếu các bạn có tin tôi đi nữa, thì vị quý ông đó đang ngồi đó với cả một phòng trưng bày tranh khắc axit được bày biện la liệt ngay trước mặt. Chỉ có điều là tôi đã không tình cờ nhận ra rằng đó chính là những bức tranh khắc của nhà chúng tôi, được bày ra bởi một thành viên nào đó trong gia đình vì một mục đích mà tôi không sao đoán nổi.

Với giọng điệu vô cùng cụt lủn, tôi hách dịch hỏi vị quý ông ấy về mục đích công chuyện. Với vẻ mặt ngạc nhiên và rụt rè, ông ta ấp úng đáp rằng ông từng gặp vợ và con gái tôi ở Onteora, và họ đã ngỏ lời mời ông ghé thăm. Một lời nói dối trơ trẽn hết chỗ nói, tôi thầm nghĩ, và thế là tôi bắt đầu đối xử với ông ta một cách lạnh nhạt bằng một thái độ khinh khỉnh.

Ông ta có vẻ hơi bối rối, cứ ngồi thừ ra đó và lướt tay nghịch những bức tranh khắc trong cặp cho đến khi tôi bảo ông ta rằng không phải bận tâm làm gì, bởi vì nhà chúng tôi đã có sẵn những thứ đó rồi. Điều đó làm ông ta vui mừng đến mức cúi người xuống với vẻ lúng túng để nhặt một bức tranh khác dưới sàn lên. Nhưng tôi đã ngăn ông ta lại. Tôi phán ngay: “Chúng tôi cũng có cái đó luôn rồi.” Ông ta tỏ ra ngạc nhiên đến đáng thương hại, còn tôi thì đang thầm tự đắc về chiến công vĩ đại của mình.

Cuối cùng vị quý ông đó hỏi xem ngài Winton hiện đang sống ở đâu; ông ta cũng từng gặp ông ấy trên vùng núi. Thế nên tôi liền bảo rằng tôi sẽ rất sẵn lòng chỉ đường cho ông ta. Và tôi đã làm điều đó ngay tại chỗ. Thế rồi khi ông ta vừa bước chân ra về, tôi bỗng cảm thấy vô cùng kỳ quặc, bởi vì toàn bộ những bức tranh khắc của ông ta lại đang được bày tung tóe khắp trên sàn nhà.

Chà, vợ tôi bước vào phòng và hỏi tôi xem ai vừa mới đến chơi. Tôi liền chìa tấm danh thiếp ra và hân hoan kể lại mọi chuyện cho vợ nghe. Đến sự hoảng hốt của tôi, nàng suýt thì ngất xỉu tại chỗ. Nàng bảo tôi rằng vị khách đó từng là một ân nhân vô cùng tử tế đối với họ ở vùng quê, và nàng đã quên béng mất không báo cho tôi biết rằng ông ấy có ghé qua vùng chúng tôi. Và nàng đẩy phắt tôi ra khỏi cửa, ra lệnh cho tôi phải chạyn ngay sang nhà Winton thật khẩn trương để rước vị khách ấy quay trở lại.

Tôi lầm lũi bước vào phòng khách, nơi bà Winton đang ngồi thẳng lưng cứng ngắc trên ghế, sẵn sàng đánh bại tôi ngay trên sân nhà của chính mình. Chà, tôi bắt đầu lật ngược tình thế và nhìn nhận mọi việc dưới một ánh sáng khác. Chỉ chưa đầy vài giây sau, bà Winton đã nhận ra rằng đây là thời điểm thích hợp để thay đổi thái độ của mình. Chỉ trong vòng năm phút, tôi đã mời người đàn ông ấy ở lại ăn trưa, còn bà ấy mời ở lại ăn tối, cứ thế tiếp diễn.

Chúng tôi đã khiến gã đồng hương đó phải thay đổi lịch trình chuyến đi để ở lại chơi trọn một tuần lễ, và chúng tôi đã đãi ngộ ông ta một quãng thời gian tuyệt vời nhất trong đời. Chà, tôi dám cá là chúng tôi đã chẳng thèm để cho ông ta có lấy một phút tỉnh táo nào trong suốt khoảng thời gian đó cả.

Tôi hy vọng rằng các bạn sẽ thu lượm được một vài tư tưởng tốt đẹp từ những bài học mà tôi vừa chia sẻ, và ký ức về chúng sẽ truyền cảm hứng cho các bạn vươn tới những tầng cao mới, đồng thời nâng tầm các bạn lên những dự định vượt xa khỏi những khuôn mẫu cũ — và — và —

Và tôi xin nói với các bạn một điều thế này, các nữ sinh thân mến: Ngày hôm nay tôi đã có một khoảng thời gian vui vẻ bên các bạn hơn hẳn so với lần đi chơi cùng cô thiếu nữ trái đào năm mươi ba năm về trước.