DIỄN VĂN TẠI BUỔI TIỆC TRƯA CỦA CÂU LẠC BỘ PILGRIMS, TỔ CHỨC ĐỂ TÔN VINH ÔNG CLEMENS TẠI KHÁCH SẠN SAVOY, LONDON, NGÀY 25 THÁNG 6 NĂM 1907.

Ông Birrell, Nghị sĩ Quốc hội kiêm Thư ký Thường trực Bộ Các vấn đề Ai-len, khi giới thiệu ông Clemens đã phát biểu: “Tất cả chúng ta đều yêu mến Mark Twain, và chúng ta có mặt ở đây để bày tỏ điều đó với ông ấy. Thêm một điểm nữa—cả thế giới đều biết điều này, và đó là lý do tại sao thật nguy hiểm nếu bỏ qua—khách mời của chúng ta là một công dân lỗi lạc của Đại Cộng hòa bên kia đại dương. Ở châu Mỹ, các tác phẩm ‘Huckleberry Finn’ và ‘Tom Sawyer’ của ông ấy cũng chính là những gì mà ‘Robinson Crusoe’ và ‘Tom Brown’s School Days’ đã mang lại cho chúng ta. Chúng đậm đà hương sắc quê hương. Đó là những cuốn sách trường tồn cùng năm tháng, không bao giờ có điểm dừng. Tôi sẽ không nhắc đến những tác phẩm kinh điển—những hồi ức về bao điều tồi tệ trong thuở thiếu thời của chúng ta. Hôm nay chúng ta không tề tựu nơi đây với tư cách là những nhà phê bình đưa ra những lời khen chê, những lời tựa hay lời bạt vụn vặt tầm thường. Tôi sẽ không tiên đoán xem thế giới một ngàn năm sau sẽ nghĩ gì về Mark Twain. Hậu thế sẽ tự lo cho chính mình, sẽ đọc những gì họ muốn đọc, sẽ quên đi những gì họ chọn để quên, và sẽ chẳng mảy may bận tâm đến những lời lẩm bẩm hay nhảm nhí mang tính phê bình của chúng ta. Vì vậy, chúng ta hãy bằng lòng nói với người bạn kiêm khách quý của mình rằng chúng ta có mặt ở đây để lên tiếng cho chính chúng ta và cho con cháu chúng ta, để giãi bày ông ấy mang ý nghĩa nhường nào đối với chúng ta. Tôi nhớ tại Liverpool, vào năm 1867, lần đầu tiên tôi mua cuốn ‘Con ếch nhảy’ nổi tiếng mà nay tôi vẫn còn giữ gìn cẩn thận. Cuốn sách có dăm dòng tựa đề từng gợi cho tôi nhớ rằng vào những ngày tháng ấy, khách mời của chúng ta được mệnh danh là ‘gây cười hoang dã miền sườn Thái Bình Dương,’ và chỉ vài dòng phía dưới lại là ‘nhà đạo đức học vùng Main.’ Đó là chuyện của khoảng bốn mươi năm về trước. Và giờ đây, ông ấy vẫn ở đây, vẫn là một nhà tấu hài, vẫn là một nhà đạo đức học. Sự hài hước của ông làm sinh động và soi rọi cho đạo đức của ông, và đạo đức của ông càng thêm phần cao đẹp nhờ sự hài hước ấy. Đó là một trong những lý do khiến chúng ta yêu mến ông. Tôi không có mặt ở đây để kể tên bất kỳ cuốn sách nào của ông—đó là một chủ đề tranh cãi trong gia đình tôi, rằng cuốn nào là hay nhất và cuốn nào xếp thứ hai—nhưng tôi phải lên tiếng, kẻo lại tự bội ước với chính mình—một điều tồi tệ—để ca ngợi cuốn ‘Joan of Arc’ của ông, một kiệt tác về lòng hiệp sĩ, sự cao thượng và sự chân thành đầy nam tính, và tôi nhân cơ hội này để gửi lời cảm ơn ông vì tác phẩm ấy. Nhưng tất cả các vị đều có thể cạn ly chúc mừng, mỗi người với một tâm tư riêng. Các vị muốn gửi gắm ý nghĩa nào vào đó cũng được. Mark Twain là một con người mà cả người Anh lẫn người Mỹ đều vinh hạnh khi được tôn phong. Ông ấy là sứ giả chân chính gắn kết các quốc gia. Sự hài hước tuyệt vời của ông có sức mạnh xua tan và phá hủy mọi định kiến quốc gia. Lòng trung thực và danh dự của ông, tình yêu chân lý và ái mộ danh dự của ông, vượt lên trên mọi biên giới. Ông đã làm cho thế giới này tốt đẹp hơn bởi sự hiện diện của mình. Chúng ta vô cùng hoan hỉ được nhìn thấy ông nơi đây. Chúc ông trường thọ để gặt hái trọn vẹn mùa màng bội thu của tình cảm con người chân thành và nồng ấm!”

Hỡi các thành viên Pilgrims, trước hết tôi muốn gửi lời cảm ơn đến những sinh viên năm cuối tại Oxford ấy. Khi một người đã già nua như tôi, khi đã chạm ngưỡng bảy mươi hai tuổi, chẳng có gì đưa anh ta trở về với xứ sở mộng mơ của tuổi trẻ, về với thời niên thiếu của mình, bằng sự công nhận từ những trái tim thanh xuân ở cõi trên kia. Và vì vậy, tôi xin cảm ơn họ từ tận đáy lòng. Tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn đến những người bạn Pilgrims ở New York vì thiện chí và thông điệp mà họ đã đánh điện tín qua đây. Ông Birrell nói rằng ông ấy không biết mình đã đến đây bằng cách nào. Nhưng chắc chắn ông ấy sẽ có thể ra về suôn sẻ—ông ấy chưa hề uống một giọt nào kể từ khi đặt chân đến đây. Tôi rất vui khi được biết về những người bạn của ông ấy, Otway và Chatterton—những cái tên mới mẻ đối với tôi. Tôi hoan nghênh tấm lòng mà ông ấy đã thể hiện nhằm cứu vớt họ khỏi cảnh bần hàn, và nếu họ vẫn còn ở London, tôi hy vọng sẽ có dịp trò chuyện với họ. Hồi đầu, tôi cứ ngỡ ông ấy định kể cho chúng ta nghe tác động mà cuốn sách của tôi đã để lại đối với tuổi trưởng thành của ông ấy. Tôi cứ nghĩ ông ấy sẽ cho biết tác động đó lớn đến nhường nào, và liệu nó có thực sự nhào nặn nên con người ông ấy ngày hôm nay hay không; nhưng với sự thận trọng đúc rút từ kinh nghiệm nghị trường, ông đã khéo léo né tránh điều đó, để rồi giờ đây chúng ta chẳng thể biết ông ấy đã đọc cuốn sách ấy hay chưa. Ông ấy đã làm việc đó một cách vô cùng gọn gàng. Ngay cả bản thân tôi cũng chẳng thể làm tốt hơn được.

Những cuốn sách của tôi đã tạo ra những ảnh hưởng, cả tốt đẹp lẫn chưa tốt đẹp, ở nơi này hay nơi khác. Điều đó là không thể chối cãi. Nhưng tôi nhớ đến một minh chứng kinh điển xảy ra từ rất nhiều năm về trước. Giáo sư Norton của đại học Harvard từng ghé qua đây, và khi ông ấy trở về Boston, tôi cùng Howells đã đến thăm ông ấy. Norton có họ hàng thông gia nào đó với Darwin.

Ông Norton bày tỏ ý kiến một cách rất nhã nhặn, gần như tinh tế, và ông nói rằng: “Ông Clemens, tôi đã có khoảng thời gian lưu lại cùng ông Darwin ở Anh, và tôi muốn kể cho ông nghe một câu chuyện liên quan đến chuyến đi ấy. Ông chính là nhân vật chính trong câu chuyện đó, bản thân tôi hẳn sẽ rất tự hào về điều này, nhưng chưa chắc ông đã thấy tự hào. Dù sao đi nữa, tôi vẫn sẽ kể lại để ông tùy nghi định đoạt. Ông Darwin đã dẫn tôi lên phòng ngủ của ông ấy và chỉ cho tôi xem một số vật dụng ở đó—những chiếc bình bắt côn trùng, vân vân—những thứ mà ông ấy vẫn đang đo đạc và quan sát từng ngày—rồi ông ấy bảo: ‘Cô hầu phòng được phép làm bất cứ điều gì cô ấy muốn trong căn phòng này, nhưng tuyệt đối không bao giờ được chạm vào những chậu cây kia và không được chạm vào những cuốn sách trên chiếc bàn cạnh ngọn nến nọ. Nhờ những cuốn sách đó mà tôi đọc để đưa mình vào giấc ngủ mỗi đêm.’” Đó chính là những cuốn sách của anh. Tôi đáp: “Đối với tôi, chẳng có gì phải đắn đo xem có nên coi đó là một lời khen hay không. Tôi thực sự xem đó là một vinh dự vô cùng to lớn và cao quý khi một bộ óc vĩ đại ấy, luôn miệt mài cống hiến cho toàn nhân loại, lại tìm thấy sự thư giãn trong những trang sách của tôi. Tôi lấy làm tự hào vì ông ấy đã dùng chúng để đọc ru mình chìm vào giấc ngủ.”

Giờ thì, tôi không thể giữ kín điều đó cho riêng mình—tôi quá đỗi tự hào. Ngay khi vừa đặt chân về đến Hartford, tôi liền gọi cho người bạn già nhất—đồng thời cũng là kẻ thù đáng yêu nhất vào những dịp thích hợp—Mục sư Joseph Twichell, vị mục sư của tôi, và kể cho ông ấy nghe chuyện đó; và tất nhiên, ông ấy tràn ngập vẻ ghen tỵ lẫn cay đắng. Những kẻ chẳng bao giờ nhận được lời khen ngợi nào như thế thường có tâm lý đó. Ông ấy bỏ đi thẳng. Chẳng có lấy một lời tán dương nào thốt ra, và tôi cũng chẳng còn nghe ngóng gì về chuyện ấy trong một thời gian dài. Nhưng khi ông Darwin qua đời, và một thời gian sau khi cuốn ‘Cuộc đời và Thư tín của Darwin’ được phát hành, Mục sư Twichell đã lùng mua ngay một bản in sớm của tác phẩm đó và tìm thấy một chi tiết mà ông cho là ám chỉ đến tôi. Ông ấy sầm sập chạy đến nhà tôi—lúc đó trời đang mưa tuyết, mịt mù, nhưng điều đó chẳng hề làm Twichell chùn bước. Ông lật giở cuốn sách hết lần này đến lần khác cho đến khi tìm được trang cần tìm, rồi cất lời: “Đây, hãy nhìn bức thư này từ ông Darwin gửi cho Sir Joseph Hooker đi.” Những gì ông Darwin viết—tôi xin tóm lược ý chính chứ không đọc nguyên văn—đại loại là thế này: Tôi không biết mình có nên cống hiến cả cuộc đời cho những công việc tẻ nhạt trong ngành lịch sử tự nhiên và các khoa học khác hay không, bởi vì dẫu có thể tôi đã thu được thành tựu ở lĩnh vực này thì tôi lại đánh mất ở lĩnh vực khác. Từng có lúc tôi sở hữu sự nhạy bén và năng lực thưởng thức văn chương đỉnh cao, nhưng giờ đây phẩm chất ấy trong tôi đã lụi tàn. “Đó chính là lý do,” Mục sư Twichell phán, “ông ấy phải đọc sách của anh đấy.”

Ông Birrell đã chạm đến—một cách rất nhẹ nhàng, nhưng không kém phần trân trọng—vị thế của tôi trên thế giới này với tư cách là một nhà đạo đức học. Tôi cũng rất vui khi nhận được sự công nhận đó, bởi vì tôi đã phải chịu đựng không ít nỗi truân chuyên kể từ khi đặt chân đến thị trấn này; ngay từ phút ban đầu, vừa mới đến đây, tôi đã đụng phải một cậu bán báo mang trước ngực một tấm biển đỏ rực, chữ viết to tướng thay cho chiếc tạp dề. Cậu ta đang rao bán báo, và trên tấm biển ấy có hai câu văn lẽ ra sẽ hoàn toàn ổn nếu chúng được chấm câu đàng hoàng; ngặt một nỗi họ lại viết liền tù tì hai câu ấy chẳng có lấy một dấu phẩy hay dấu hiệu gì, và điều đó dĩ nhiên đã gây ra một ấn tượng sai lệch hết sức tai hại, bởi vì nó đề rằng: “Mark Twain đến, Cúp Ascot bị trộm.” Chắc hẳn không ít người đã bị đánh lừa bởi những câu văn dính chùm theo cái cách cay nghiệt ấy. Tôi dám cá là danh tiếng của mình đã bị tổn hại vì nó. Thiết nghĩ tôi phải đứng lên bảo vệ thanh danh của mình chứ bộ, nhưng ngặt nỗi bảo vệ kiểu gì đây? Tôi có thể tuyên bố ngay tại đây—và bất kỳ ai nhìn vào gương mặt tôi cũng có thể thấy tôi vô cùng chân thành, rằng tôi đang nói sự thật—trên đời này tôi chưa từng nhìn thấy chiếc Cúp đó. Tôi không hề giữ chiếc Cúp—mà ngặt nỗi tôi cũng có cơ hội nào để lấy nó đâu. Xưa nay tôi luôn có một nhân phẩm tốt đẹp trong chuyện đó. Tôi hầu như chưa từng ăn trộm bất cứ thứ gì, và nếu có lỡ tay chôm chỉa vật gì đi chăng nữa, tôi cũng đủ sự khôn ngoan để lượng giá trị của nó trước đã. Tôi không đi thắp lửa rước họa vào thân bằng cách trộm những món đồ dễ khiến mình gặp rắc rối. Tôi không nghĩ có ai trong chúng ta lại làm thế. Tôi biết tất cả chúng ta đôi khi vẫn táy máy lấy nhầm thứ này thứ nọ—đó là điều dễ hiểu thôi—nhưng thực lòng mà nói, tôi chưa từng lấy bất cứ thứ gì, đặc biệt là khi ở Anh, lại có giá trị lớn lao cho cam. Tôi chỉ xin thú nhận rằng hồi ở đây bảy năm về trước, tôi có lỡ tay cầm nhầm một chiếc mũ, nhưng điều đó chẳng đáng bận tâm làm gì. Nó chẳng phải là một chiếc mũ đẹp đẽ gì cho cam, mà dù sao đi nữa, đó cũng chỉ là chiếc mũ của một vị mục sư mà thôi.

Hôm ấy tôi dự một bữa tiệc trưa, và Phó tế Wilberforce cũng có mặt ở đó. Tôi dám cá giờ này ông ấy đã lên chức Giám mục rồi—hồi đó ông chỉ là một kinh sĩ—và ông đang phục vụ trong cái gọi là pháo đài Westminster, nếu đó là thuật ngữ chính xác—tôi cũng chẳng rõ nữa, vì các vị cứ hay trộn lẫn các vấn đề quân sự và tôn giáo vào với nhau quá nhiều. Ông ấy rời bàn tiệc trước tôi. Chính ông ấy là kẻ khơi mào chuyện này trước. Quả thực tôi đã lấy chiếc mũ của ông ấy, nhưng ông ấy đã mở màn bằng việc cầm nhầm mũ của tôi trước. Tôi phải đính chính ngay điều này vì tôi không muốn quy chụp Phó tế Wilberforce là kẻ ăn cắp mũ của mình—tôi không đời nào lại nghĩ thế. Tôi xin thu hẹp cụm từ đó cho riêng bản thân mình. Ông ấy chỉ đơn thuần là cầm nhầm chiếc mũ của tôi thôi. Mà lại cầm rất có gu nữa chứ—đó là một chiếc mũ đẹp hơn hẳn mũ của ông ta. Ông ấy bước ra ngoài khi bữa tiệc chưa tẻ tản, bèn bới tung đống mũ ngoài sảnh và chọn ngay một chiếc vừa vặn nhất. Hơi xui xẻo cho tôi là nó lại đúng là mũ của tôi. Thế là ông ấy cứ thế mang đi mất. Lúc chốc sau tôi bước ra thì chẳng còn chiếc mũ nào có thể nhét vừa cái đầu của mình ngoại trừ chiếc mũ của ông ta bị bỏ lại phía sau. Đầu óc tôi lúc bấy giờ phình to hơn bình thường một chút. Tôi vừa nhận được quá nhiều sự quan tâm vô cùng nhã nhặn và đầy ngưỡng mộ, thế nên cái đầu của tôi lúc ấy to hơn bình thường phải đến hai cỡ, và chiếc mũ của ông ta vừa khít với tôi một cách hoàn hảo. Mọi góc cạnh và u bướu đều vô cùng vừa vặn về mặt trí tuệ. Kết quả mang lại khiến tôi vô cùng mãn nguyện—và có lẽ ông ta cũng vậy. Ông ta sau đó đã dò la ra được chiếc mũ ấy thuộc về ai, bèn viết thư cho tôi kể rằng thật thú vị làm sao khi suốt dọc đường về nhà, cứ hễ gặp bất kỳ ai là mọi vẻ uy nghiêm, sự thâm trầm, những suy nghĩ sâu sắc cùng lời lẽ hùng biện của ông đều bị những người đi đường chộp lấy và nhầm tưởng đó là những lời tấu hài vô cùng thông minh.

Tôi còn có một trải nghiệm khác. Và nó cũng chẳng có gì là khó chịu cả. Tôi được đón tiếp bằng một sự kính trọng vốn xa lạ với mọi trải nghiệm trước nay của tôi từ bất cứ ai tôi gặp, đến mức trước khi về đến nhà, tôi đã tự đánh giá bản thân cao hơn rất nhiều so với bất kỳ thời điểm nào trước hay sau đó. Và nhân câu chuyện đó, tôi chợt nhớ đến một kỷ niệm từ dạo ấy khiến tôi cảm thấy khá chạnh lòng, bởi nó cho thấy con người ta có thể sa sút nhường nào chỉ trong vỏn vẹn bảy năm trời. Đã bảy năm trôi qua rồi. Giờ thì tôi chẳng còn giữ chiếc mũ đó nữa. Hôm ấy tôi đang đi xuống phố Pall-Mall, hoặc một con phố lớn nào đó của các vị, và tôi nhận ra rằng chiếc mũ đó đã cần phải được là lại cho phẳng phiu. Tôi bước vào một cửa hàng lớn, đưa chiếc mũ của mình ra và nhờ họ ủi giùm. Họ vô cùng nhã nhặn, hết sức lịch thiệp, thậm chí còn ra dáng quý tộc nữa. Chẳng mấy chốc họ mang chiếc mũ trả lại cho tôi với vẻ ngoài vô cùng bóng bẩy và đẹp đẽ, tôi liền hỏi hết bao nhiêu tiền. Họ đáp rằng họ không bao giờ tính phí đối với các vị tu hành. Tôi đã gìn giữ niềm vui sướng của khoảnh khắc đó từ ngày ấy cho đến tận bây giờ. Và việc đầu tiên tôi làm vào hôm qua chính là đi lùng sục cho bằng được cửa hàng đó để mang chiếc mũ của mình ra nhờ họ ủi lại. Khi họ đem chiếc mũ ra, tôi cất lời: “Hết bao nhiêu tiền thế?” Họ trả lời: “Chín xu.” Chỉ trong vòng bảy năm mà tôi đã vướng bận biết bao sự đời trần tục nhường này, và tôi lấy làm tiếc vì phải quay trở lại cái máng lợn xưa của bảy năm về trước.

Nhưng giờ thì tôi cứ đùa cợt mãi thôi, và tôi hy vọng các vị sẽ lượng thứ cho sự ba hoa này; thế nhưng khi một người đã đứng bên sườn dốc của tuổi bảy mươi hai, các vị thừa hiểu rằng anh ta chẳng thể chạm đến cột mốc ấy nếu chưa từng nếm trải tận cùng những đau thương xé lòng trong cuộc đời này. Và do đó, lòng thành kính của chúng ta là dành cho những người đã khuất. Chúng ta không hề lãng quên họ; nhưng bổn phận của chúng ta là hướng về phía những người đang sống; và nếu chúng ta có thể giữ cho tâm hồn mình tươi vui, lời ăn tiếng nói cùng niềm hy vọng luôn tràn ngập sự lạc quan, thì đó chính là phúc trạch cho những người xung quanh.

Cuộc đời của chính tôi cũng bao gồm một biến cố sẽ mãi mãi gắn kết tôi với nước Anh bằng một nỗi niềm đau đáu, bởi khi tôi đặt chân đến đây bảy năm về trước cùng người vợ và cô con gái yêu quý của mình—chúng tôi đã đi vòng quanh thế giới để diễn thuyết kiếm tiền trả nợ—vợ tôi và một trong hai cô con gái đã lên đường vượt đại dương để đón cô con gái cả sang Anh hội ngộ. Con bé lúc ấy tròn hai tuổi và đang ở độ xuân thì phơi phới, còn chúng tôi thì chẳng mảy hay biết gì về giông bão sắp tới. Khi vợ tôi và con gái tôi—và vợ tôi giờ đây cũng đã qua đời—khi họ vừa ra đến giữa đại dương thì một bức điện tín—một trong những bức điện tín xé lòng mà tất cả chúng ta trong đời đều phải trải qua—được nhét vào tay tôi. Bức điện thông báo rằng đứa con gái của chúng tôi đã chìm vào giấc ngủ ngàn thu. Và thế đấy, như tôi đã nói, tôi không thể lúc nào cũng vui tươi, và tôi chẳng thể mãi giỡn cợt được; đôi khi tôi phải gạt chiếc mũ chú hề sang một bên, và thừa nhận rằng bản thân mình cũng chỉ là một con người bình thường giống như bao kẻ khác, cũng phải mang trong mình những bận lòng và tang tóc. Và đó là lý do tôi chú ý đến những gì ông Birrell vừa chia sẻ—tôi vô cùng vui mừng khi nghe ông ấy đọc lên những vần thơ tựa như thế này ở phần đầu:

Người thắp sáng đời ta tia nắng ấm,

Xua tan mọi đớn đau.

Hai dân tộc lớn giờ chung một nhịp,

Tôn vinh Twain tự hào.

Tôi vô cùng hạnh phúc khi nhận được những vần thơ ấy. Tôi rất đỗi vui mừng và biết ơn trước những lời mà ông Birrell đã phát biểu có liên quan đến điều đó. Kể từ khi đặt chân đến đây, chỉ trong vỏn vẹn một tuần này, tôi đã nhận được hàng trăm bức thư từ mọi tầng lớp nhân dân ở nước Anh—từ đàn ông, phụ nữ cho đến trẻ em—và ẩn chứa trong những bức thư đó là những lời khen ngợi, tán dương, và trên hết, tuyệt vời hơn tất thảy, chính là một nốt trầm dạt dào tình cảm. Lời ca tụng là điều tốt đẹp, những lời tán dương cũng chẳng có gì để chê, nhưng tình cảm—đó mới là phần thưởng cuối cùng, tối thượng và quý giá nhất mà bất kỳ ai có thể giành được, dù là qua nhân cách hay thành tựu, và tôi vô cùng biết ơn khi đã đạt được phần thưởng ấy. Tất cả những bức thư này khiến tôi cảm thấy rằng ở nơi đất nước Anh quốc này—cũng giống như ở nước Mỹ—khi tôi đứng dưới bóng cờ Anh, tôi không hề là một kẻ xa lạ. Tôi không phải là kẻ tha hương, mà đang ở chính ngôi nhà của mình.