Vào ngày 18 tháng 12 năm 1905, một buổi biểu diễn đã được tổ chức tại Casino để gây quỹ giúp đỡ các nạn nhân người Nga. Sau buổi biểu diễn, ông Clemens đã phát biểu.

THƯA QUÝ ÔNG VÀ QUÝ BÀ,—Thật là một sự tàn nhẫn khi bắt một thính giả thế này phải chịu đựng thứ tiếng Anh thô kệch của chúng tôi, sau khi chúng ta vừa được lắng nghe những lời lẽ thiêng liêng tuôn chảy trong thứ tiếng Gallic trong trẻo ấy.

Tôi vẫn luôn thấy điều kỳ diệu ở ngôn ngữ Pháp ấy; nó vẫn luôn là một câu đố đối với tôi. Ngôn ngữ ấy mới đẹp đẽ làm sao. Nó mới biểu cảm làm sao. Nó mới duyên dáng làm sao.

Và khi nó thốt ra từ những đôi môi như thế, nó mới hùng hồn và uyển chuyển làm sao. Ôi, tôi lúc nào cũng bị đánh lừa—lúc nào tôi cũng tưởng là mình sắp hiểu được nó.

Ồ, thật là một niềm vui lớn lao cho tôi, một niềm vui lớn lao cho tôi, khi được gặp gỡ Madame Bernhardt, và cùng cười với bà từ tay bắt mặt mừng cho đến tận tâm can.

Tôi đã xem bà diễn, như tất cả chúng ta, và ôi, điều đó thật thiêng liêng; nhưng tôi vẫn luôn muốn được quen biết chính bản thân Madame Bernhardt—một con người đầy nhiệt huyết. Tôi đã luôn muốn được hiểu rõ nhân cách tuyệt đẹp ấy.

Chao ôi, bà ấy là người trẻ trung nhất mà tôi từng gặp, ngoại trừ chính tôi—vì tôi luôn cảm thấy mình trẻ trung mỗi khi xuất hiện trước những người trẻ tuổi.

Tôi có một ký ức thú vị về một sự việc từ rất nhiều năm trước—khi Madame Bernhardt đến Hartford, nơi tôi sống, và bà chuẩn bị biểu diễn với giá vé là ba đô-la, lúc đó có hai người phụ nữ đáng yêu—một góa phụ và cô con gái—là hàng xóm của chúng tôi, họ là những phụ nữ vô cùng tao nhã; thị hiếu của họ rất tinh tế và cao cả, nhưng họ lại rất nghèo, và họ đã nói: “Ồ, chúng ta không thể tiêu sáu đô-la cho một niềm vui tinh thần, một niềm vui của trí tuệ được; nếu thực sự phải chi tiền, chúng ta phải dùng nó để mua bánh mì cho ai đó ăn.”

Và thế là họ buồn bã vì phải từ bỏ niềm vui lớn lao là được ngắm nhìn Madame Bernhardt, nhưng lại có hai người hàng xóm cũng tao nhã không kém mà đến tiền mua bánh mì cũng không kham nổi, thế là gia đình nhà Jones tốt bụng ấy đã gửi sáu đô-la đó—tự hy sinh phần mình—rồi gửi cho gia đình nhà Smith nghèo khổ để mua bánh mì. Và nhà Smith đã cầm lấy số tiền đó để mua vé xem Madame Bernhardt.

Ôi vâng, một số người vừa có thị hiếu lại vừa có cả sự thông minh nữa.

Giờ thì, tôi đã định có một bài phát biểu—tôi tưởng là vậy, nhưng hóa ra lại không. Đã muộn lắm rồi; thế nên tôi sẽ kể một câu chuyện; và việc kể chuyện có cái lợi thế này, bất kể bạn đưa vào bài phát biểu một bài học luân lý hay giá trị nào đi nữa, thì chà, nó cứ bị pha loãng trong những câu văn rườm rà đó và rất có thể thính giả của bạn sẽ ra về mà chẳng nhận ra được cái giá trị mà bạn đang cố truyền đạt cho họ là gì; nhưng này Chúa ơi, bạn đặt chính viên ngọc đó vào một câu chuyện thì nó sẽ trở thành hòn đá tảng của câu chuyện ấy, và bạn buộc phải nắm bắt được nó—nó lóe sáng, nó bùng cháy, nó chính là viên ngọc trên đầu con cóc—bạn không thể nào ngó lơ nó được.

Giờ đây, nếu tôi định bàn về một đề tài như, chẳng hạn như, cơ hội bị bỏ lỡ—ôi, cơ hội bị bỏ lỡ. Bất kỳ ai trong căn phòng này đã bước sang sườn dốc của cuộc đời—sáu mươi, hay bảy mươi, hoặc thậm chí năm mươi tuổi, hay tầm tuổi đó—khi nhìn lại quá khứ của mình, họ sẽ thấy nó được đánh dấu bằng những cột mốc mang tên cơ hội bị bỏ lỡ, và bạn thừa biết điều đó bi thảm đến nhường nào.

Những người trẻ tuổi các bạn không thể nào thấu hiểu hết nỗi bi ai ẩn chứa trong những từ ngữ đó—cơ hội bị bỏ lỡ; nhưng bất kỳ ai đã già, những người đã thực sự sống và trải nghiệm cuộc đời này, họ đều biết rõ sự bi thảm của một cơ hội đã vụt mất.

Giờ đây, tôi sẽ kể cho các bạn nghe một câu chuyện mang bài học ấy, mang thông điệp ấy, mang nỗi tiếc nuối ấy.

Tôi đã ở một ngôi làng vốn là vùng ngoại ô của New Bedford từ vài năm trước—ừ thì, New Bedford là ngoại ô của Fair Haven, hoặc có lẽ ngược lại; dù thế nào đi nữa, người ta phải cần đến cả hai thị trấn đó để tạo nên một trung tâm lớn của ngành công nghiệp săn cá voi vĩ đại trong nửa đầu thế kỷ XIX, và tôi đã ở Fair Haven vào một vài năm trước cùng với một người bạn của tôi.

Hôm đó có lễ khánh thành một tòa thị chính lớn, một công trình công cộng, và chúng tôi có mặt ở đó vào buổi chiều. Tòa nhà lớn này chật ních, giống như nhà hát lớn này vậy, những người dân làng đang vui mừng khôn xiết, và tôi cùng người bạn của mình bắt đầu bước xuống lối đi chính giữa. Anh ấy thấy một người đàn ông đang đứng ở lối đi đó, và anh ấy bảo: “Nào, hãy nhìn lão cự chiến binh sạm nắng kia—nhìn gã có bộ mặt bằng gỗ gụ kìa. Nào, nói cho tôi biết, anh có thấy trên nét mặt của gã có điều gì biểu cảm không? Anh có thấy điều gì gợi lên ý rằng sâu thẳm bên trong con người gã có những ngọn lửa có thể bùng cháy không? Anh có bao giờ tưởng tượng rằng đó là một ngọn núi lửa bằng xương bằng thịt không?”

“Chà, không,” tôi đáp, “Tôi không thấy thế. Trông gã chẳng khác gì một bức tượng da đỏ bằng gỗ dựng trước cửa hàng bán xì gà.”

“Rất tốt,” người bạn của tôi nói, “Tôi sẽ cho anh thấy ngay cả ở một nơi không có triển vọng đó thì vẫn tồn tại cảm xúc. Tôi sẽ đến gặp gã đó và chỉ nhắc một cách vô tình nhất đến một biến cố trong cuộc đời gã. Gã đó sắp bước sang tuổi chín ngừơi. Gã đã qua tuổi tám mươi. Tôi sẽ nhắc đến một sự việc từ năm mươi hoặc sáu mươi năm trước. Nào, hãy chú ý xem hiệu ứng của nó, và nó sẽ tự nhiên đến mức nếu anh không chú ý thì anh sẽ chẳng biết lúc nào tôi nói điều đó đâu—nhưng anh cứ việc quan sát hiệu ứng đi.”

Anh ấy tiến lại chỗ đó, bắt chuyện với vị lão làng này, và thốt ra một vài câu. Tôi không thể theo kịp. Mọi thứ diễn ra quá bâng quơ đến mức tôi chẳng thể nhận ra câu nào đã chạm đúng mạch ngầm đó, bởi vì chỉ trong tích tắc, ông lão ấy thực sự bùng nổ và ngập tràn khắp chốn bằng những lời chửi rủa tinh tế nhất. Các bạn chưa từng nghe thấy những lời nguyền rủa nào nghệ thuật đến thế. Tôi cũng chưa từng thấy chúng được thốt ra với sự hùng hồn nhường ấy.

Tôi chưa từng tận hưởng những lời chửi rủa nào đã đời như lúc đó—thậm chí còn sướng hơn cả khi chính tôi đang thốt ra chúng. Chẳng có gì sánh bằng việc lắng nghe một bậc thầy—toàn bộ cơn thịnh nộ của ông ta tuôn trào qua dung nham, khói bụi, sấm chớp và động đất.

Khi ấy người bạn này mới bảo tôi: “Giờ tôi sẽ kể cho anh nghe chuyện này. Khoảng sáu mươi năm trước, gã đó là một thanh niên mới tròn đôi mươi, vừa trở về sau chuyến hải trình săn cá voi kéo dài ba năm. Gã bước vào ngôi làng của mình, tràn ngập niềm vui và sự tự hào bởi vì giờ đây, thay vì chỉ làm đại phó, gã sẽ được làm thuyền trưởng của một con tàu săn cá voi, và gã vô cùng tự hào và hạnh phúc vì điều đó.”

“Rồi gã nhận ra rằng có một thứ băng giá kỳ lạ đã bao trùm lấy thị trấn đó và toàn bộ vùng lân cận; bởi vì trong lúc gã vắng nhà, phong trào vận động cai rượu của Father Mathew đã tràn đến khắp vùng. Thế là, tất cả mọi người đều đã ký cam kết; chẳng còn ai ở vùng này xa dặm mà lại chưa ký vào bản cam kết cả.”

“Cho nên anh có thể thấy gã thanh niên vốn mê thứ nước cay nồng ấy đã phải chịu đựng cảnh cô độc nhường nào. Và gã bỗng biến thành một kẻ bị hắt hủi, bởi vì khi họ phát hiện ra gã không chịu gia nhập Hội của Father Mathew, họ đã tẩy chay gã, và gã lang thang khắp thị trấn đó suốt ba tuần liền, ngày lẫn đêm, trong sự cô đơn tột cùng—là con người duy nhất trên khắp vùng đất đó còn dám uống rượu mạnh, và gã buộc phải uống nó một cách lén lút.”

“Nếu anh chưa từng biết cảm giác bị tẩy chay, bị đồng loại xa lánh là gì, thì mong rằng anh sẽ không bao giờ phải nếm trải nó. Lúc đó gã mới nhận ra rằng trên đời này còn có một thứ quý giá hơn cả rượu mạnh, đó chính là sự gắn kết với đồng loại. Và cuối cùng gã đã chịu khuất phục, vào lúc chín giờ tối nọ, gã đi thẳng đến trụ sở Hội Cai rượu Father Mathew, và với một trái tim tan nát, gã nói: ‘Hãy ghi tên tôi vào danh sách hội viên của hội này.’”

“Và rồi gã bỏ đi trong nước mắt, để rồi vào sáng sớm tinh mơ hôm sau, họ đã đến tìm và lôi gã dậy, họ thông báo rằng con tàu mới của gã đã sẵn sàng ra khơi cho chuyến hải trình ba năm. Chỉ trong chớp mắt, gã đã có mặt trên con tàu ấy và rời đi.”

“Và gã kể—chà, gã vừa khuất tầm mắt khỏi thị trấn đó là đã bắt đầu hối hận, nhưng gã đã tự nhủ rằng mình sẽ không thèm chạm một giọt rượu nào nữa, và thế là toàn bộ chuyến hải trình ba năm trời ấy trở thành một quãng thời gian dằn vặt suốt ba năm đối với con người đó vì lúc nào gã cũng nhận ra sai lầm mà mình đã mắc phải.”

“Gã cảm nhận điều đó trong suốt chặng đường; gã liên tục bị nhắc nhở về nó, bởi vì các thủy thủ cứ đi ngang qua gã với ly rượu mạnh của họ, họ ra boong tàu thưởng thức nó, và mùi hương của thứ đồ uống ấy cứ tra tấn gã.”

“Gã đã trải qua trọn vẹn ba năm trời chịu đựng khổ sở như thế, và cuối cùng khi tàu cập cảng, trời đổ tuyết lạnh buốt, gã phải giậm chân bì bõm qua lớp tuyết dày hai gang tay trên boong tàu với nỗi khát khao được về nhà, và đám thủy thủ vẫn tiếp tục tra tấn gã cho đến phút chót bằng thứ rượu mạnh nóng hổi, nhưng cuối cùng gã cũng được đền đáp xứng đáng. Cuối cùng gã thực sự đặt chân lên bờ, nhảy cẫng lên, chạy đi mua một cái bình rồi cắm cổ lao đến văn phòng hội, và nói với viên thư ký rằng:”

“‘Hãy xóa tên tôi khỏi sổ hội viên đi, và làm ngay lập tức nhé! Tôi đã nhịn thèm suốt ba năm nay rồi đấy.’”

“Và viên thư ký liền đáp: ‘Không cần thiết đâu. Anh đã bị bỏ phiếu loại từ lâu rồi!’”