Câu lạc bộ New Vagabonds ở London, quy tụ những cây bút trẻ hàng đầu thời bấy giờ, đã tổ chức một bữa tiệc chiêu đãi để vinh danh vợ chồng ông Clemens vào ngày 8 tháng 7 năm 1899.

Tôi vẫn luôn thấy khó — cứ dùng từ khó đi, không phải quá khó đâu, chỉ là khó thôi, chẳng hơn gì thế, không có thêm chút sắc thái nào khác ngoài từ ấy — chỉ là khó thôi, để đáp lời cho phải phép và dùng đúng từ ngữ khi có ai đó ca ngợi tôi; nhưng lại càng khó hơn nữa khi những lời khen ngợi ấy dành cho một người tài giỏi hơn tôi — vợ tôi.

Và dù tôi không có mặt ở đây để tự chống lại chính mình — chẳng ai mong đợi tôi làm thế, một kẻ phạm tội ở xứ sở của quý vị cũng đâu được phép làm thế — về chuyện thành viên nào trong gia đình đã viết nên những cuốn sách của tôi, thì tôi có thể nói chung rằng thực ra chính tôi là người viết sách. Vợ tôi đưa các sự thật vào, và nhờ thế chúng trở nên đứng đắn. Lòng khiêm tốn của tôi sẽ chẳng mảy may tổn hại gì khi văn chương được ca ngợi, và qua văn chương, gia đình tôi cũng được ngợi khen. Tôi chưa bao giờ thấy đủ với những lời ca tụng ấy cả.

Đêm nay, tôi rơi vào một hoàn cảnh thật kỳ lạ. Hiếm khi nào mà tôi lại được giới thiệu bởi một nhà hài hước; tôi thường được giới thiệu bởi một người có dáng đi và phong thái đầy nghiêm nghị. Điều đó tạo nên một thứ nền tảng trang nghiêm thích hợp cho sự rạng rỡ. Tôi định sẽ thay đổi cho phù hợp, và biết đâu tôi có thể nói đôi điều hài hước.

Khi bạn bắt đầu bằng một ánh dương rực rỡ và sự bùng nổ của tiếng cười, khi bạn khởi đầu như thế, vai trò chính đáng của sự hài hước là để suy ngẫm, đưa bạn vào tâm trạng trầm tư sâu lắng, khiến bạn phải suy nghĩ về tội lỗi của mình, nếu bạn muốn nửa giờ đồng hồ trôi qua thật nhanh. Đêm nay, sự hài hước khiến tôi phải suy ngẫm, nó khởi động cỗ máy tư duy trong tôi. Lúc nào cũng vậy, khi tôi đang suy nghĩ, những gợi mở lại xuất hiện về bản thân tôi, về tất cả chúng ta, và về cái đích mà chúng ta đang hướng tới. Một bài giảng đạo luôn tuôn ra từ đôi môi tôi mỗi khi tôi lắng nghe một bài phát biểu hài hước.

Tôi chớp lấy cơ hội này để dẹp bỏ những điều phù phiếm, để nói lên đôi điều gieo mầm hy vọng, khiến mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn so với lúc tôi mới đến. Trong những lời phát biểu của ông Grossmith có một nét ẩn ý tinh tế gợi nhắc đến học thuyết ưa thích của tôi về sự khác biệt giữa đạo đức lý thuyết và đạo đức thực tiễn. Tôi luôn cố gắng vun đắp cho đạo đức thực tiễn thay vì thứ đạo đức mang tính sân khấu — ý tôi là lý thuyết; nhưng với tư cách là một phần bổ sung — một phụ lục — một thứ được gắn thêm vào đạo đức lý thuyết.

Khi ngài chủ tịch nói rằng đây là lần đầu tiên ông đảm nhận cương vị chủ tọa, ông không có ý bảo rằng mình chưa từng vơ vét rất nhiều thứ khác; ông từng tham dự buổi diễn thuyết đầu tiên của tôi và ghi chép lại. Điều này đã bộc lộ bản chất của con người ấy. Chẳng có gì khác bay lơ lửng xung quanh cả, thế là ông ấy liền vơ lấy việc ghi chép; ông ta sẽ hốt sạch bất cứ thứ gì có thể lấy được.

Tại đây, tôi có thể đưa ra một bài học đạo đức để làm nổi bật sự khác biệt giữa đạo đức lý thuyết và đạo đức thực tiễn. Đạo đức lý thuyết là loại đạo đức bạn tiếp nhận khi còn ngồi trên đầu gối mẹ, từ những cuốn sách hay và từ bục giảng của nhà thờ. Bạn thu nạp chúng vào đầu chứ không phải vào tim; chúng chỉ là lý thuyết suông không đi đôi với thực hành. Nếu thiếu đi sự trợ giúp của thực hành để hoàn thiện chúng, thì thật khó mà dạy một đứa trẻ phải “thật thà, chớ trộm cắp”.

Tôi sẽ dạy quý vị cách làm thế nào cho đúng, dẫn dắt quý vị vào cám dỗ, dạy quý vị cách trộm cắp, để rồi quý vị có thể nhận ra khi nào mình đã ăn cắp và cảm nhận được sự dằn vặt thích đáng. Chẳng ích gì khi cứ đi quanh đây và khoe khoang rằng mình chưa từng làm chủ tọa cả.

Cũng giống như việc tôi luyện qua ngọn lửa của kinh nghiệm, bằng cách phạm tội, bạn sẽ học được đạo đức thực tế. Hãy phạm mọi tội ác, làm quen với mọi thói hư tật xấu, trải nghiệm chúng lần lượt theo thứ tự (chỉ có khoảng hai hoặc ba nghìn tội thôi mà), cứ kiên trì như thế, phạm hai hoặc ba tội mỗi ngày, rồi chẳng mấy chốc bạn sẽ trở nên miễn nhiễm với chúng. Khi đã trải qua tất cả, bạn sẽ miễn nhiễm với mọi tội lỗi và trở nên hoàn hảo về mặt đạo đức. Bạn sẽ được tiêm phòng chống lại mọi khả năng phạm tội. Đó là con đường duy nhất.

Tôi sẽ đọc cho quý vị nghe một tuyên bố bằng văn bản về vấn đề này mà tôi đã viết từ ba năm trước để đọc cho các trường học ngày Chủ nhật. [Đến đây, diễn giả lộn các túi áo của mình ra, nhưng chẳng tìm thấy gì.] Không! Tôi để quên nó ở nhà mất rồi. Dẫu sao, đó cũng chỉ là một bản tường thuật thuần túy về mặt sự thật, minh họa cho giá trị của đạo đức thực tiễn được đúc kết từ việc phạm tội.

Đó chỉ là một câu chuyện có thật thời niên thiếu của tôi, việc đọc lên thì có vẻ trang trọng hơn một chút, nhưng suy cho cùng vẫn chỉ là những sự thật, những sự thật đầy tính bi cảm mà tôi có thể diễn đạt sao cho dễ hiểu. Nó liên quan đến lần đầu tiên trong đời tôi ăn cắp một quả dưa hấu; nghĩa là, tôi nghĩ đó là lần đầu tiên; dẫu sao thì nó cũng diễn ra vào khoảng thời gian đó.

Tôi chôm nó từ trên chiếc xe ngựa của một người nông dân trong lúc ông ta đang bận phục vụ một khách hàng khác. “Trộm” là một từ nghe nặng nề quá. Tôi đã rút lui — tôi đã rút lui quả dưa hấu ấy. Tôi mang nó đến một góc khuất trong bãi chứa gỗ. Tôi đập nó ra. Nó còn sống — quả dưa hấu sống ngắt được trồng trong thung lũng năm đó.

Khoảnh khắc nhìn thấy quả dưa còn xanh, tôi vô cùng hối hận và bắt đầu suy ngẫm — sự suy ngẫm chính là bước khởi đầu của sự cải tà quy chính. Nếu bạn không chịu suy ngẫm khi phạm tội thì tội ác đó trở nên vô nghĩa; thà rằng cứ để kẻ khác phạm tội ấy thì hơn: Bạn buộc phải suy ngẫm, nếu không giá trị sẽ mất sạch; bạn sẽ chẳng được tiêm phòng để mà không tái phạm nữa.

Tôi bắt đầu suy ngẫm. Tôi tự nhủ: “Một đứa trẻ đã trộm một quả dưa hấu xanh thì nên làm gì? George Washington, người cha của đất nước, người Mỹ duy nhất không biết nói dối, ông ấy sẽ làm gì? Ông ấy sẽ hành động ra sao? Chỉ có một hành động duy nhất đúng đắn, cao cả và cao thượng cho bất kỳ đứa trẻ nào đã lỡ trộm một quả dưa hấu loại đó: nó phải bồi thường; nó phải trả lại món đồ trộm cắp ấy cho chủ nhân hợp pháp của nó.” Tôi tự hứa sẽ làm như vậy khi đưa ra quyết định tốt đẹp đó. Tôi cảm thấy đó là một nghĩa vụ cao cả, làm tâm hồn tôi thăng hoa. Tôi đứng dậy với một tinh thần mạnh mẽ hơn và sảng khoái hơn. Tôi mang quả dưa hấu đó trở lại — phần còn lại của nó — và trả lại cho người bác nông dân, rồi buộc ông ấy phải đổi cho tôi một quả chín khác.

Bây giờ quý vị thấy đấy, sự va chạm liên tục của tội ác này nối tiếp tội ác khác sẽ bảo vệ bạn khỏi việc tái phạm những tội ác trong tương lai. Nó bồi đắp con người bạn. Một người không thể trở nên hoàn hảo về mặt đạo đức chỉ bằng cách ăn trộm một hay hàng nghìn quả dưa hấu xanh, nhưng “góp gió thành bão”, chút một chút sẽ thành nhiều.

Hôm qua tôi đã đến thăm một ngôi trường vĩ đại (St. Paul’s), nơi trong suốt bốn trăm năm qua, người ta vẫn luôn miệt mài với trí tuệ và xây dựng nước Anh bằng cách sản sinh ra những con người như Pepys, Miltons và Marlboroughs. Sáu trăm cậu học trò chẳng có gì trong tay ngoài đạo đức học lý thuyết. Tôi rất muốn trở thành giáo sư chuyên ngành đạo đức thực tiễn, ngặt nỗi thầy hiệu trưởng lại đi vắng, thế nên có lẽ tôi vẫn phải tiếp tục kiếm sống theo cái cách muôn thuở của mình — bằng cách bổ sung đạo đức thực tiễn vào đạo đức lý thuyết.

Vẻ huy hoàng từng thuộc về Hy Lạp, sự vĩ đại từng thuộc về Rome, thì thấm tháp gì so với sự huy hoàng, vĩ đại và uy nghi của một nền đạo đức đã được hoàn thiện như những gì quý vị đang thấy trước mắt đây?

Hội New Vagabonds vốn là những kẻ lang thang lâu năm (đang trải qua hình thức cải tạo kiểu cũ). Quý vị đã cạn ly chúc sức khỏe tôi; tôi hy vọng mình đã không trở thành kẻ vô tích sự. Hãy khắc ghi hệ thống đạo đức này vào tim mình. Hãy mang nó về nhà với những người hàng xóm và cả nấm mồ của quý vị nữa, và tôi mong rằng phải còn lâu lắm nữa quý vị mới bước chân tới đó.