Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1834 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ccii. Sáng Tác Văn Học Tại Vienna

❊ ❊ ❊

Người ta không khỏi tự hỏi, với bao nhiêu bận rộn xã giao dồn lên vai, làm sao Clemens có thể tìm đủ thời gian để viết nhiều đến thế trong những ngày ở Vienna ấy. Ông chất đống những bản thảo đủ mọi thể loại. Ông viết cho Twichell rằng:

Thế giới có lẽ có những kẻ nhàn rỗi, nhưng tôi thì không.

Và viết cho Howells rằng:

Bây giờ thì tôi không thể sống thiếu công việc được nữa. Tôi vùi đầu vào nó ngập đến tận mang tai. Làm việc suốt nhiều tiếng đồng hồ — có khi liền tù tì 8 hay 9 tiếng. Tất nhiên không phải tất cả để đem in, bởi phần lớn không làm tôi vừa ý; có tới 50.000 từ như vậy trong năm qua. Ấy là vì sự tê tái đã xâm chiếm tâm hồn tôi khi Susy qua đời.

Ông lên ý tưởng cho các bài báo, truyện ngắn, bài bình luận, tiểu luận, tiểu thuyết, tự truyện, thậm chí cả kịch; ông bao quát toàn bộ địa hạt văn chương. Trong số các tác phẩm ấy có những sáng tác tiêu biểu cho tinh hoa của Mark Twain. “Bàn về người Do Thái”, ra đời tiếp sau ấn phẩm “Những thời khắc sục sôi ở Áo” (thực ra là bắt nguồn từ đó), cho đến nay vẫn là bài diễn giải hay nhất về bản chất người Do Thái và tình hình sắc tộc của họ. Mark Twain vẫn luôn dành sự ngưỡng mộ nồng nhiệt cho người Do Thái, và việc họ bị áp bức dĩ nhiên đã khơi gợi lòng trắc ẩn của ông. Có lần ông viết cho Twichell:

Sự khác biệt giữa bộ não của một tín đồ Thiên Chúa giáo bình thường và một người Do Thái bình thường — chắc chắn là ở châu Âu — cũng giống như sự khác biệt giữa bộ não của một con nòng nọc và của một vị tổng giám mục. Đó là một chủng tộc kỳ diệu; tôi cho rằng đây là chủng tộc kỳ diệu nhất mà thế giới từng sản sinh ra, vượt xa tất cả.

Tuy vậy, ông không hề bỏ qua những khiếm khuyết của họ và đã ghi lại chúng trong bản đúc kết về tính cách người Do Thái. Đó là câu trả lời cho bức thư của một luật sư gửi cho ông, và ông đáp lời như một luật sư thực thụ: súc tích, mạch lạc, rạch ròi và đanh thép. Kết quả làm ông rất đắc ý. Ông viết cho ông Rogers rằng:

Bài viết về người Do Thái chính là “viên ngọc quý giữa đại dương” của tôi. Tôi đã cực kỳ hứng thú khi viết, khi trau chuốt và khi hì hục sửa đổi nó. Cả người Do Thái lẫn tín đồ Thiên Chúa giáo sẽ chẳng ai ưa nó đâu, nhưng những ai không thuộc hai phe đó thì sẽ thích, bởi họ là những người đủ khả năng nhận ra sự thật khi trông thấy nó.

Clemens không phải là người nặng định kiến chủng tộc. Trong bài viết của mình, ông nói:

Tôi hoàn toàn chắc chắn rằng (ngoại trừ một dân tộc) tôi không hề có thành kiến chủng tộc, và tôi nghĩ mình cũng không có định kiến về màu da, giai cấp hay tín ngưỡng. Thậm chí tôi biết rõ điều đó là đằng khác. Tôi có thể giao du với bất kỳ tầng lớp nào. Tất cả những gì tôi quan tâm chỉ là một con người là một con người thực thụ, thế là đủ với tôi rồi; hắn ta chẳng thể nào tệ hơn được nữa.

Qua những dòng tiếp theo, chúng ta hiểu rằng chủng tộc duy nhất mà ông loại trừ chính là người Pháp, và vào thời điểm đó, nguyên nhân chủ yếu là do vụ bê bối Dreyfus.

Ông cũng giãi bày trong bài viết này:

Tôi chẳng có mấy thiện cảm với Satan, nhưng ít ra tôi có thể khẳng định mình không hề có định kiến với hắn. Thậm chí có lẽ tôi còn hơi nghiêng về phía hắn đôi chút vì hắn không được đối xử công bằng.

Quả thực, Clemens luôn dành một thứ tình cảm thân thiện đối với Satan (ít nhất là theo cách ông hình dung về hắn), và ngay vào thời điểm đó, ông đã gửi một loạt bức thư cho Satan bàn về các vấn đề chung — những bức thư đầy thiện chí, thấu cảm và nhiều thông tin, dù có vẻ không thích hợp để xuất hiện trên mặt báo. Khá nhiều sáng tác trong giai đoạn này đã không được đem in. Một cuộc phỏng vấn với Satan; một giấc mơ về người tình theo chủ nghĩa Plato; và một số bình luận sâu hơn về chính trị Áo, nằm trong số những bản thảo bị gác lại.

Sự quan tâm của Mark Twain đối với Satan sau đó dường như còn mở rộng sang cả họ hàng của hắn, bởi có ít nhất ba tập bản thảo dày cộp ghi lại nỗ lực của ông nhằm phác họa một số tình tiết trong cuộc đời của “Satan Trẻ”, một người cháu, kẻ từng du hành qua các hành tinh và gây ra những cuộc phiêu lưu kinh ngạc ở Áo vài thế kỷ trước. Ý tưởng về một vị khách lạ mặt đầy bí ẩn, trẻ tuổi và khôi ngô đến Trái Đất để thực hiện những phép màu vĩ đại luôn là điều Mark Twain thích thú khám phá, và một người cháu của Satan dường như là nhân vật hoàn hảo để thực hiện ý đồ đó. Ý tưởng của ông là vị khách thiên sứ này không hề độc ác, mà chỉ dửng dưng trước thiện ác và đau khổ, vì chưa từng có trải nghiệm cá nhân nào về những điều đó. Clemens đã thử nghiệm ý tưởng này theo nhiều cách khác nhau, và có những phần bản thảo lôi cuốn đến kỳ lạ, mang tư tưởng cao cả và được trau chuốt tỉ mỉ — trong khi những phần khác lại mang nét kỳ quái đơn thuần, khiến cho ảo ảnh về hiện thực tan biến mất.

Trong số những tác phẩm đã xuất bản của thời kỳ Vienna có một bài viết về vở kịch luân lý mang tên “Bậc thầy xứ Palmyra”, —[Bàn về nghệ thuật diễn kịch, tạp chí Forum, tháng 10 năm 1898.]— của Adolf Wilbrandt, một vở kịch đầy ấn tượng lấy nhân vật chính là Thần Chết toàn năng.

Tạp chí Cosmopolitan số ra tháng Tám đã đăng bài “Trị liệu thói ăn uống”, trong đó Mark Twain, dưới vỏ bọc hài hước, đã trình bày một quan điểm rất đúng đắn và thực tế về phép dưỡng sinh; và đến tháng Mười, cũng tạp chí ấy đã cho đăng bài viết đầu tiên của ông về “Khoa học Cơ Đốc và cuốn sách của bà Eddy”. Như chúng ta đã thấy, Clemens từ lâu đã vô cùng hứng thú với liệu pháp chữa bệnh bằng tâm thần, và khi khép lại bài châm biếm hài hước này, ông đã dành sự ghi nhận xứng đáng cho các thế lực vô hình — nếu được vận dụng đúng cách thông qua trí tưởng tượng — sẽ mang lại những lợi ích về mặt thể chất:

Ông nói: “Trong vòng một phần tư thế kỷ qua, ở châu Mỹ, một vài giáo chữa bệnh đã xuất hiện dưới nhiều tên gọi khác nhau và đạt được những thành tựu đáng chú ý trong việc chữa lành bệnh tật mà không cần dùng đến thuốc men”.

Clemens sẵn sàng thừa nhận rằng bà Eddy và cuốn sách của bà đã mang lại lợi ích cho nhân loại, nhưng ông không thể cưỡng lại việc châm biếm những công thức và cách diễn đạt có phần buồn cười của bà. Sự hài hước duyên dáng trong bài viết trên tạp chí Cosmopolitan đã khơi lên những tràng cười sảng khoái khắp nơi, khiến cả những tín đồ Thiên Chúa giáo sùng đạo nhất cũng muốn tham gia vào. —[Tác phẩm này phổ biến đến mức John Brisben Walker đã tự nguyện cộng thêm một tấm séc trị giá hai trăm đô la vào khoản tiền tám trăm đô la đã trả trước đó.]— Không có tác phẩm nào của ông thể hiện xuất sắc hơn thế năng khiếu văn chương đặc biệt làm nên tên tuổi của ông.

Nhưng còn có một câu chuyện khác thuộc giai đoạn này sẽ sống mãi với thời gian khi phần lớn những tác phẩm vừa nêu trên chỉ còn lại trong ký ức lu mờ. Đó là câu chuyện “Kẻ đã làm vấy bẩn Hadleyburg”. Đây là một tác phẩm mang vị thế riêng sánh ngang với nửa tá truyện ngắn vĩ đại nhất thế giới bằng tiếng Anh — bên cạnh những kiệt tác như “Sự sụp đổ của dòng họ Usher” của Poe; “Vận may ở trại Roaring” của Harte; “Kẻ muốn làm vua” của Kipling; và “Con người không tổ quốc” của Hale. Xét dưới góc độ nghiên cứu tâm hồn con người, với những vẻ bề ngoài phù phiếm và sự yếu đuối đáng thương của nó, tác phẩm này vượt trội hơn tất cả. Nơi đây, triết lý bi quan của Mark Twain về “con người” đã tìm được một lối thoát tự do và đầy tính đạo đức. Dù khinh bỉ một điều gì đó đến đâu chăng nữa, ông vẫn luôn cảm thấy buồn cười trước nó; và trong câu chuyện này, ta có thể hình dung ông như một tên khổng lồ Pantagruel đang đung đưa một hình nhân lố bịch, ngửa cổ cười lớn những tràng cười sảng khoái vang dội trước những điệu bộ thảm hại của nó. Cạm bẫy và sự sụp đổ của cả một thị trấn là một ý tưởng đồ sộ, mang màu sắc châm biếm cay độc, và nó đã được triển khai một cách vô cùng hoành tráng và sâu cay.

Sự yếu đuối của con người và nền tảng đạo đức mục ruỗng chưa từng bị phơi bày trần trụi hay bị chế giễu không thương tiếc đến thế giữa chốn thị thành. Có lẽ chỉ lần này Mark Twain mới có thể ôm lấy sự hoan hỉ đầy đắc thắng để nhạo báng tính tự đắc đạo đức giả, bởi ông biết rằng thế giới sẽ cười cùng ông, và sẽ chẳng có ai đủ táo bạo để phản bác lại những lời giễu cợt ấy. Chắc hẳn không ai ngoài Mark Twain từng nảy ra ý định làm suy đồi cả một cộng đồng — biến “mười chín công dân ưu tú” của nơi đó thành trò hề bằng cách dụ dỗ họ rơi vào một cái bẫy rẻ tiền nhưng lấp lánh, để rồi chính họ phải cúi đầu khuất phục và công khai thốt ra lời thề gian dối vào đúng khoảnh khắc mà sự liêm khiết từng được họ cao ngạo ca tụng lẽ ra phải khiến thế giới kinh ngạc. Và tất cả những điều đó được thể hiện một cách kỳ diệu làm sao. Cấu trúc của câu chuyện thật hoàn hảo, kịch tính của nó thật trọn vẹn. Màn vạch trần mười chín con người ấy ngay trong chốn linh thiêng của nhà thờ, thực hiện bởi chính kẻ mà họ từng hạ uy tín, nhằm hoàn tất sự trả thù được chuẩn bị vô cùng kỹ lưỡng của người lữ khách bị tổn thương, chính là đỉnh cao của nghệ thuật trác tuyệt. “Kẻ đã làm vấy bẩn Hadleyburg” là một trong những bài giảng hùng hồn nhất chống lại căn bệnh tự đắc đạo đức giả từng được cất lên. Triết lý của nó — rằng bất kỳ ai cũng kiên cường cho đến khi cái giá của họ được định lượng; sự vô ích của lời cầu nguyện xin chớ để sa vào chước cám dỗ, trong khi con người ta chỉ thực sự mạnh mẽ lên nhờ việc chống lại cám dỗ — những chân lý ấy rực sáng theo cách khiến chúng ta phải chớp mắt trước sự thật hiển nhiên của chúng.

Đây là truyện ngắn vĩ đại nhất của Mark Twain. Thật tuyệt vời khi nó giữ được vị trí đó, cũng như mang lại nhiều giá trị hơn thế; bởi ông vốn dĩ không còn thuần túy là một người kể chuyện nữa. Ông đã trở thành một nhà đạo đức học và một bậc hiền triết hơn bao giờ hết. Đã trải nghiệm khắp trần gian, từng nếm trải dư vị ngọt ngào lẫn nỗi đau sâu sắc từ cuộc đời, giờ đây ông ngồi như trên một chiếc ghế phán xử, ngắm nhìn dòng đời trôi qua và ghi chép lại những chiêm nghiệm của mình.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.