Giờ đây, những ngày thu bình lặng của vùng Connecticut đã đến. Sự thay đổi sắc màu của cảnh vật là niềm vui bất tận đối với Mark Twain. Trong phòng ông có vài ô cửa sổ lớn, ông gọi chúng là phòng trưng bày tranh của riêng mình. Những ô cửa kính nhỏ, và mỗi ô lại tạo thành một bức tranh riêng biệt thay đổi gần như theo từng giờ. Những tông màu đỏ bắt đầu len lỏi qua tán lá; những bụi cây quả mọng đỏ rực; thảm cỏ úa màu; những vệt sương lấp lánh xuất hiện bất chợt vào buổi sớm mai; cái nền trời thay đổi cùng những ngọn đồi xanh xa xăm—tất cả những điều đó đã mang lại cho phòng tranh của ông vô vàn sự biến hóa mà chẳng bảo tàng nghệ thuật nào có thể sánh được. Ông yêu tất cả những điều ấy, và ông thích dạo bước giữa khung cảnh đó, đi lại trên sân hiên, hoặc dọc theo con đường dài dẫn tới giàn hoa leo ở chân một khu vườn tự nhiên. Nếu có bạn ghé thăm, ông sẵn lòng đi bộ xa hơn nhiều; và chúng tôi thường xuống đồi theo hướng này hay hướng khác, mặc dù thường là đi về phía “hẻm núi”, một nơi thơ mộng, nơi một con suối trong vắt chảy len lỏi qua một khe sâu trông khá nguy hiểm. Có lần ông được thuyết phục đi xuống nơi tựa chốn thần tiên này, vì nó rất đáng để khám phá; nhưng bước chân của ông không còn vững nữa và ông đã không đi xa.
Ông thích ngồi trên vòm đá phủ đầy cỏ phía trên để nhìn xuống dưới hơn, và để câu chuyện của mình trôi theo tâm trạng. Ông thích chiêm nghiệm về địa chất ở những nơi mình đặt chân đến, về hồ sơ của những kỷ nguyên kiến tạo không tuổi cần thiết để xây dựng nên thế giới này. Những kỳ quan của khoa học luôn cuốn hút ông. Ông đắm mình trong suy tưởng về những khoảng thời gian gần như vô tận, hàng triệu triệu năm cần thiết để tạo nên lớp tầng này hay lớp tầng khác—ông thích làm mình kinh ngạc với những con số khổng lồ đó. Tôi nhớ ông từng bày tỏ mong muốn được tận mắt thấy Grand Canyon ở Arizona, nơi câu chuyện dài về sự kiến tạo địa chất được viết nên trên những vách đá thẳng đứng cao sáu ngàn bộ. Tôi đã từng ghé qua đó trong chuyến đi miền Tây năm trước, và tôi đã kể cho ông nghe đôi điều về những kỳ quan nơi ấy. Tôi giục ông hãy tự mình đi xem, và đề nghị được tháp tùng ông. Ông nói:
“Tôi rất muốn đi; nhưng hành trình bằng tàu hỏa xa quá và tôi sẽ chẳng được yên thân. Báo chí sẽ đánh hơi thấy và tôi sẽ phải diễn thuyết, phải trả lời phỏng vấn, mà tôi thì chẳng bao giờ muốn làm những việc đó nữa.”
Tôi gợi ý rằng các công ty đường sắt có lẽ sẽ rất vui lòng bố trí một toa tàu riêng để ông có thể đi lại thoải mái; nhưng ông lắc đầu.
“Làm thế chỉ khiến tôi càng dễ bị chú ý hơn thôi.”
“Vậy còn cải trang thì sao?”
“Ừ,” ông nói, “tôi có thể đội tóc giả đỏ, dán râu giả và đổi tên, nhưng tôi không thể ngụy trang được cái giọng nói chậm rãi đặc trưng của mình, rồi họ cũng sẽ tìm ra tôi thôi.”
Điều đó thật buồn cười, nhưng cũng khá đáng buồn. Sự nổi tiếng đã tước đoạt của ông những đặc quyền quý giá.
Ông nói về rất nhiều điều trong những chuyến dạo chơi ngắn ngủi này. Có lần, ông kể về việc mình đã liên tục đưa ra lời khuyên cho cháu trai, Moffett, trong việc tìm kiếm một công việc phù hợp. Moffett muốn trở thành phóng viên. Clemens đã nghĩ ra một kế sách rất đặc trưng. Ông nói:
“Ta sẽ kiếm cho cháu một vị trí ở bất cứ tờ báo nào cháu chọn, nếu cháu hứa thực hiện đúng lời ta dặn.”
Người cháu rất hăm hở đồng ý. Clemens nói:
“Hãy đến tờ báo mà cháu chọn. Hãy nói rằng cháu đang nhàn rỗi và muốn có việc làm, rằng cháu đang khao khát công việc—mong mỏi nó đến cháy lòng, và cháu không đòi hỏi tiền lương, cháu sẽ tự lo liệu cho bản thân. Tất cả những gì cháu xin là công việc. Rằng cháu sẽ làm bất cứ việc gì, quét dọn, châm mực, lau dọn hũ hồ dán, chạy việc vặt, và làm mọi thứ hữu ích cho tòa soạn. Cháu không được bao giờ đòi hỏi tiền lương. Cháu phải đợi cho đến khi lời đề nghị trả lương được đưa ra. Cháu phải làm việc thật tận tụy và hăng hái như thể cháu đang được trả lương vậy. Rồi hãy xem điều gì xảy ra.”
Kế hoạch đã thành công mỹ mãn. Chàng trai trẻ Moffett đã làm theo đúng từng chỉ dẫn. Dần dần, cậu đã thu hút được sự chú ý. Cậu được giao nhiều công việc khác nhau, nhờ đó chiếm được lòng tin và sự cảm kích của tòa soạn. Vâng lời những chỉ dẫn tiếp theo, cậu bắt đầu viết những mẩu tin ngắn, súc tích, không tô vẽ về những sự kiện nhỏ mà cậu quan sát được và đặt chúng trên bàn biên tập viên. Không ai đòi trả tiền; cũng chẳng ai mong đợi điều đó. Thỉnh thoảng, một trong những mẩu tin của cậu lại được sử dụng. Rồi tất nhiên, điều phải đến cũng đã đến, vào một lúc bận rộn nào đó, cậu được giao phụ trách một mẩu tin nhỏ. Kể từ đó, con đường thăng tiến của cậu không còn gặp trở ngại nào nữa. Cậu đã chiếm được lòng tin của ban quản lý và chứng tỏ rằng mình không ngại làm việc.
Clemens cho biết phương kế này đã được thử nghiệm theo nhiều cách kể từ đó, và ông không nhớ có trường hợp nào thất bại. Ý tưởng này có lẽ xuất phát từ thời gian ông còn học nghề lái tàu trên sông, khi những người tập sự không chỉ không được trả lương mà còn phải trả tiền để có được đặc quyền học nghề.
Clemens bàn luận về các vấn đề công cộng ít hơn trước, nhưng chúng vẫn không hoàn toàn rời khỏi tâm trí ông. Ông cho rằng nước cộng hòa của chúng ta đang đi đúng hướng để trở thành một chế độ quân chủ—rằng những dấu hiệu đó đã rõ ràng. Ông nhắc lại bức thư mà ông đã viết từ rất lâu ở Boston, với trí tưởng tượng thú vị về Tổng giám mục Dublin và Đức Ngài Ponkapog, và tuyên bố rằng, suy cho cùng, bức thư đó chứa đựng một điều gì đó mang tính tiên tri.—[Xem chương xcvii; và cả Phụ lục M.]—Ông nói mình sẽ không còn sống để nhìn thấy chế độ quân chủ thực sự, nhưng nó đang đến.
“Tôi không mong đợi điều đó xảy ra trong thời của tôi hay thời của các con tôi, mặc dù nó có thể đến sớm hơn chúng ta nghĩ. Có hai lý do chính và một điều kiện cho điều này. Lý do thứ nhất là bản tính con người luôn khao khát một điều gì đó cụ thể để yêu thương, kính trọng, ngưỡng mộ và tuân theo; chẳng hạn như một vị Thượng đế và một vị Vua. Lý do thứ hai là trong khi các nước cộng hòa nhỏ đã tồn tại được lâu nhờ sự bảo vệ của chính sự nghèo nàn và nhỏ bé của họ, thì các nước lớn lại không làm được như vậy. Và điều kiện ở đây là, quyền lực và sự giàu có khổng lồ, những thứ nuôi dưỡng sự tham nhũng về thương mại và chính trị, đồng thời kích động những người được công chúng yêu mến nảy sinh những tham vọng nguy hiểm.”
Ông lặp lại điều mà tôi từng nghe ông nói trước đây, rằng theo một nghĩa nào đó, chúng ta đã có một chế độ quân chủ; nghĩa là, một tầng lớp chính trị và công chúng cầm quyền có khả năng tạo ra sự kế vị Tổng thống. Ông không nói những điều này với giọng cay nghiệt nữa, mà với vẻ suy ngẫm và khá thờ ơ.
Ông có xu hướng nói một cách thiếu lạc quan về các kế hoạch quốc tế vì hòa bình toàn cầu, những kế hoạch đang được vận động khá kiên trì.
“Phúc âm của hòa bình,” ông nói, “lúc nào cũng ồn ào, lúc nào cũng reo vui về sự tiến bộ của nó, nhưng lại luôn quên đưa ra các số liệu thống kê. Hiện nay chẳng có quốc gia nào thực sự hòa bình cả. Cả thế giới Cơ Đốc giáo là một trại lính. Ở một số quốc gia, người nghèo đã bị đánh thuế đến mức chết đói để nuôi dưỡng những cỗ máy quân sự khổng lồ mà các chính phủ Cơ Đốc giáo đã dựng lên, mỗi nước để tự bảo vệ mình trước những anh em Cơ Đốc giáo khác, và tiện thể là để vơ vét bất kỳ mảnh đất nào bị bỏ ngỏ bởi một chủ sở hữu yếu thế hơn. Vua Leopold II của Bỉ, vị quân chủ Cơ Đốc giáo nhiệt thành nhất, ngoại trừ Alexander VI, người mà đến nay vẫn chưa xuống địa ngục, đã đánh cắp cả một vương quốc ở châu Phi, và trong mười bốn năm nỗ lực Cơ Đốc hóa, đã làm giảm dân số từ ba mươi triệu xuống còn mười lăm triệu bằng cách giết chóc, cắt xẻo và bắt làm việc quá sức, tịch thu công sức của những người bản địa bất lực, và không cho họ lại gì ngoài sự cứu rỗi cùng một chỗ ở trên thiên đàng, được cung cấp vào phút cuối bởi vị linh mục Cơ Đốc giáo.”
“Trong thế hệ vừa qua, mỗi cường quốc Cơ Đốc giáo đều đã dồn phần lớn sự chú ý vào việc tìm ra những phương cách mới hơn, mới hơn nữa, và hiệu quả hơn để giết hại những người Cơ Đốc giáo, và tiện thể là giết thêm vài người ngoại đạo; và cách chắc chắn nhất để làm giàu nhanh chóng trong vương quốc trần thế của Chúa chính là phát minh ra một loại súng có thể giết được nhiều người Cơ Đốc giáo hơn trong một lần bắn so với bất kỳ loại súng nào hiện có. Tất cả các quốc gia Cơ Đốc giáo đều đang làm như vậy. Họ càng tiên tiến, họ càng tạo ra những cỗ máy chiến tranh lớn hơn và hủy diệt hơn.”
Có lần, khi nói về những trận chiến lớn nhỏ, và tầm quan trọng của một trận chiến nhỏ đối với một người lính chưa từng chiến đấu trong trận nào khác, ông nói:
“Đối với người lính đó, đó là một thành tựu vĩ đại, một Thành tựu với chữ A viết hoa, trong khi với một cựu binh dày dạn trận mạc thì đó chỉ là một sự kiện tình cờ. Ví dụ, đối với người lính của một trận chiến, đồi San Juan là một Thành tựu với chữ A to như Kim tự tháp Cheops; trong khi đó, nếu Napoleon là người chiến đấu, ông ta sẽ chỉ ghi lại trên tay áo vào lúc đó để khỏi quên rằng nó đã xảy ra. Nhưng điều đó cũng thật tự nhiên và nhân văn. Tất cả chúng ta đều như thế cả.”
Những sự kỳ quặc và phi lý của các mê tín tôn giáo chưa bao giờ thôi cung cấp cho ông những chủ đề ít nhiều thú vị. Tôi nhớ một ngày Chủ nhật, khi ông đi bộ đến nhà tôi để dùng bữa trưa, ông ngồi dưới bóng râm và bắt đầu nói về việc Herod ra lệnh thảm sát các trẻ sơ sinh, điều mà ông cho là không thể xảy ra.
“Tacitus không hề đề cập đến chuyện đó,” ông nói, “và khó có chuyện ông ấy bỏ qua một mệnh lệnh càn quét như vậy, do một kẻ cai trị nhỏ bé như Herod ban ra. Hãy thử nghĩ mà xem, một vị vua nhỏ bé của một góc Đế chế La Mã lại ra lệnh tàn sát những đứa trẻ đầu lòng của biết bao thần dân La Mã. Chà, Hoàng đế hẳn đã vươn cánh tay dài của mình ra và cách chức Herod rồi. Truyền thuyết đó có lẽ cũng chỉ xác thực ngang với những truyền thuyết gắn liền với một số cây cầu cổ ở châu Âu, những cây cầu được cho là do Satan xây dựng. Người dân xưa kia thường tìm đến Satan để xây cầu cho họ, hứa hẹn sẽ dâng cho hắn linh hồn của người đầu tiên bước qua cầu; rồi khi Satan xây xong cầu, họ sẽ lùa qua một con gà trống hoặc một con lừa—một con lừa rẻ tiền; đó là thứ dành cho Satan, và tất nhiên họ có thể lừa hắn theo cách đó mỗi lần. Satan hẳn phải khờ khạo lắm, ngay cả theo Tân Ước, nếu không thì hắn đã chẳng dẫn Chúa lên một ngọn núi cao và hứa trao cho Ngài cả thế giới nếu Ngài phủ phục và thờ lạy hắn. Đó rõ ràng là một lời đề nghị vô lý, bởi vì Chúa, với tư cách là Con của Thiên Chúa, vốn đã sở hữu cả thế giới rồi; và hơn nữa, thứ mà Satan cho Ngài thấy chỉ là vài mẫu đất đá cằn cỗi ở Palestine. Nó cũng giống như việc ai đó cố gắng mua chuộc Rockefeller, chủ sở hữu của toàn bộ Công ty Standard Oil, bằng một gallon dầu hỏa vậy.”
Ông thường nói về những lực lượng vô hình của sự sáng tạo, những quy luật bất biến giữ cho hành tinh đi đúng quỹ đạo và mang lại những năm tháng cũng như các mùa luôn đúng theo lịch trình. “Quy luật Vĩ đại” là một cụm từ thường xuyên xuất hiện trên môi ông. Những tán lá tinh tế, những hình thù của đám mây, những sắc thái màu sắc ở khắp mọi nơi: đối với ông, đó là những biểu hiện bên ngoài của Quy luật Vĩ đại, mà tôi hiểu nguyên lý của nó là sự thống nhất—những mối quan hệ chính xác trong suốt tự nhiên; và trong điều này, tôi không thấy bất kỳ gợi ý nào về chủ nghĩa bi quan, mà chỉ thấy sự công bằng. Một lần, ông viết trên một tấm thẻ để lưu giữ:
Từ đời đời kiếp kiếp, đây là luật: tổng số nỗi đau & bất hạnh sẽ luôn đi song hành chính xác với tổng số phúc lành của nhân loại.
Không một “nền văn minh” nào, không một “sự tiến bộ” nào, có thể thay đổi những tỷ lệ này dù chỉ một chút, cũng chẳng bao giờ có thể, chừng nào chủng tộc chúng ta còn tồn tại.