Vào tháng Sáu, Clemens đưa gia đình đến hồ Saranac, tới Ampersand. Họ thuê một ngôi nhà gỗ nhỏ nằm ở bờ phía nam sát mép nước mà ông gọi là “The Lair” (hang ổ), một nơi hoang vắng và đẹp đẽ đến mức, hệt như những lần trước đây, họ cảm thấy vô cùng thoải mái và hài lòng tới nỗi ao ước được quay lại đây vào một mùa hè nào đó. Ở đây có bơi lội, chèo thuyền và những chuyến đi dạo dài trong rừng; mọi lo âu và tiếng ồn ào của thế giới đều bị đẩy lùi xa lắc. Họ chẳng màng gì đến thư từ. Họ chỉ đặt mua một tờ báo tuần, và thường để mặc nó nằm lì ở bưu điện chẳng buồn ghé lấy. Đặc biệt, Clemens vô cùng yêu quý nơi này, và đã viết thư cho Twichell rằng:
Tôi đang ngồi ngoài hiên trước (boong dưới, coi như boong chính) của căn nhà nhỏ xinh như đồ trang sức của chúng tôi. Mép hồ (Hồ Saranac Hạ) nằm sát ngay dưới chân tôi đến nỗi tôi chẳng thể nhìn thấy bờ, mà chỉ thấy mặt nước, loang lổ những vết mưa rơi — bởi trời đang đổ mưa tầm tã. Cảm giác thật thú vị hệt như đang ngồi cuộn mình trên boong tàu với biển khơi bao la trải dài khắp tứ phía, nhưng lại dễ chịu hơn rất nhiều, vì ở ngoài khơi, một trận mưa giông thường đem lại cảm giác ủ rũ, trong khi ở đây, tất nhiên hiệu ứng mang lại lại chính là một cảm giác ấm áp và mãn nguyện sâu sắc. Khu rừng già bao bọc kín mít chúng tôi ở ba mặt — chẳng có bóng dáng láng giềng nào cả. Xung quanh có những chú sóc màu nâu vàng trơ trẽn nhưng vô cùng đáng yêu. Chúng đến dùng trà lúc 5 giờ chiều (chẳng ai mời) tại chiếc bàn trong rừng nơi Jean đánh máy hộ tôi, và một chú trong số đó thậm chí còn đủ gan dạ để leo lên đùi Jean, uốn cong chiếc đuôi vắt qua lưng và nhấm nháp thức ăn. Chúng lại đến dự bữa tối lúc 7 giờ tối ở hiên trước (cũng chẳng mời mọc gì), nhưng Clara đã đuổi chúng đi. Đó là một công việc đòi hỏi không ít sự chăm chỉ và tập trung cao độ. Tất cả chúng đều chung một cái tên — Blennerhasset, lấy theo tên người bạn của Burr — và chẳng con nào thèm lên tiếng đáp lại trừ khi đang đói.
Clemens vẫn có thể làm việc tại “The Lair”, thường ngồi viết trong những chốn thâm u râm mát ven hồ, và tại đây ông đã hoàn thành tác phẩm dài kỳ gồm hai phần, — [Được đăng trên tạp chí Harper’s số ra tháng Giêng và tháng Hai năm 1902.] — “The Double-Barrelled Detective Story” (Câu chuyện trinh thám hai nòng), vốn ban đầu được định hình là một bản phóng tác trào phúng nhại lại Sherlock Holmes. Tác phẩm ấy đã không hoàn toàn đạt được mục đích ban đầu, và khó lòng được xếp vào hàng những thành công của Mark Twain. Tuy nhiên, nó lại chứa đựng ít nhất một đoạn văn khiến người ta nhớ mãi, một trò lừa bịp — trò lừa cuối cùng của ông — dành cho độc giả. Nó được viết thế này:
Đó là một buổi sáng đầu tháng Mười trời se lạnh và phảng phất hương thơm cay nồng. Những chùm hoa tử đinh hương và hoa đậu chổi, được thắp sáng bởi ngọn lửa rực rỡ của mùa thu, đang treo lủng lẳng và chói ngời trong bầu không khí tầng cao, tựa như một chiếc cầu thần tiên do thiên nhiên nhân hậu ban tặng cho những sinh vật hoang dã không cánh vốn có tổ trên ngọn cây và muốn qua lại thăm nhau; cây thông rạch và cây thạch lựu tung ra những ngọn lửa màu tía và vàng rực rỡ thành những vệt rộng chói lọi dọc theo sườn dốc thoai thoải của khu rừng, hương thơm ngây ngất của vô số loài rác lá mùa thu dâng lên trong bầu không khí ngào ngạt, tận sâu thẳm bầu trời trống trải một con thực quản đơn độc đang ngủ say trên đôi cánh bất động; khắp nơi bao trùm sự tĩnh lặng, thanh bình và sự bình an của Thượng đế.
Ánh sáng ấm áp và vẻ xa hoa của đoạn văn này chỉ là thứ giả tạo. Độc giả tinh ý sẽ nhận thấy rằng các chi tiết phụ trợ trong đó được kết hợp với nhau một cách ngớ ngẩn đến mức nực cười, và chỉ những độc giả bất cẩn nhất mới chấp nhận coi thực quản là một loài chim. Thế nhưng nó lại làm xáo trộn tâm trí của rất vô số người hâm mộ, và hàng loạt bức thư hỏi thăm đã gửi đến muốn biết rốt cuộc ý nghĩa của nó là gì. Một số người đã hoài nghi về trò đùa và đem nó ra để trêu chọc ông; một độc giả như vậy đã viết:
MARK TWAIN KÍNH MẾN,— Đọc “Câu chuyện trinh thám hai nòng” của ông trên tờ Harper’s số tháng Giêng vào một đêm muộn, tôi đã đọc đến đoạn ông miêu tả thật đẹp đẽ về “một buổi sáng đầu tháng Mười trời se lạnh và phảng phất hương thơm cay nồng.” Tôi cứ thế đọc lướt xuống đoạn văn, hoàn toàn bị mê hoặc bởi âm điệu bồng bềnh của nó, cho đến khi khựng lại đầy kinh ngạc trước con thực quản của ông lơ lửng giữa bầu trời trống trải. Rồi tôi đọc lại đoạn văn ấy một lần nữa. Ôi, Mark Twain! Mark Twain! Sao ông lại có thể làm thế chứ? Lại gài một cái bẫy như vậy vào giữa một câu chuyện bi thương ư? Sự thanh bình và yên ả có ngự trị nổi trên tâm trí ông sau khi ông làm ra một chuyện như thế không?
Ai đã thắp sáng những chùm tử đinh hương thế, và chúng treo ngược đầu nào vậy? Từ bao giờ mà những cây thông rạch bắt đầu bốc cháy, và ai đã đem trồng những cây thạch lựu ở cái hẻm núi đó thế? Hoa rụng lá là hoa gì, và liệu chúng có luôn “nở rộ vào mùa thu, tra la” không?
Tôi đang tự biến mình thành kẻ khó ưa trong mắt nhiều người khi gặng hỏi ý kiến của họ về đoạn văn đó mà không hề hé lộ tên tác giả. Họ bảo: “Viết hay lắm.” “Phép điệp âm nghe hay thật đấy.” “Thực quản là cái gì thế, một loài chim à?” “Rốt cuộc tất cả những thứ này có ý nghĩa gì?” Tôi bảo họ rằng nó có nghĩa là Mark Twain, và thực quản là một loại chim én. Tôi nói thế có đúng không? Hay nó là một con mòng biển? Hay là cái cổ họng?
Từ nay về sau, nếu ông bắt buộc phải viết những thứ như thế này, xin ông vui lòng dán nhãn chú thích cho chúng được không?
Thân ái,
ALLETTA F. DEAN.
Mark Twain gửi cô Dean:
Cô đừng có đem cái con thực quản ấy đi buôn chuyện nữa đấy, bằng không tôi sẽ chẳng bao giờ dám tin tưởng giao phó cho cô thêm một điều bí mật nào nữa đâu!
Số lượng người viết thư đến quá đông, khiến Clemens cuối cùng cảm thấy mình cần phải lên tiếng thú nhận trước công chúng, và vì có một bức thư gặng hỏi rất sắc sảo được gửi từ Springfield, Massachusetts, ông đã quyết định đáp lời thông qua tờ Republican của thành phố đó. Sau vài lời mở đầu, ông nói:
Gần đây tôi có xuất bản một truyện ngắn & chính trong tác phẩm đó tôi đã nhét con thực quản vào. Tôi xin bật mí rằng tôi vốn mong đợi nó sẽ làm phiền lòng một số người — thực ra, đó chính là dụng ý của tôi — nhưng mùa gặt lần này lại lớn hơn nhiều so với dự tính ban đầu của tôi. Con thực quản đã tóm gọn cả những kẻ có tội lẫn người vô tội, trong khi mục tiêu ban đầu của tôi chỉ là câu những kẻ ngây thơ — những kẻ ngây thơ và dễ tin người.
Ông dẫn lại một bức thư từ một hiệu trưởng trường học ở Philippines, người cho rằng đoạn văn đó rất hay ngoại trừ sinh vật kỳ lạ “ngủ say trên đôi cánh bất động”. Clemens bình luận:
Các bạn có để ý không? Chẳng có gì trong đoạn văn làm phiền lòng ông ấy ngoại trừ đúng từ duy nhất đó. Điều đó cho thấy đoạn văn ấy đã được xây dựng vô cùng tài tình để tạo ra cú lừa gạt mà tôi muốn giáng lên đầu độc giả. Ý định của tôi là làm sao để câu văn đọc lên nghe có vẻ xuôi tai, và giờ thì rõ ràng là nó đã đạt được điều đó; ý định của tôi là làm sao để nó tràn ngập cảm xúc và chạm đến trái tim người đọc, và tự các bạn cũng thấy đấy, nó đã tóm được nhà giáo dục công chúng này rồi. Hỡi ôi! Giá như tôi chịu bỏ xó cái từ phản chủ ấy đi thì tôi đã ghi điểm hoàn toàn, ghi điểm ở mọi mặt trận, và đoạn văn ấy đã có thể luồn lách qua mọi giác quan của người đọc mượt mà như thoa mỡ mà chẳng để lại chút mảy may nghi ngờ nào.
Mẫu thư thắc mắc thứ hai đến từ một giáo sư tại một trường đại học ở New England. Nó chứa một từ ngữ hơi tục tĩu (mà tôi không nỡ lược bỏ), nhưng ngài ấy không thuộc khoa thần học, thế nên chẳng có hại gì đâu:
“KÍNH THƯA ÔNG CLEMENS, — ‘Tận sâu thẳm bầu trời trống trải một con thực quản đơn độc đang ngủ say trên đôi cánh bất động.’
“Hiếm khi tôi có cơ hội đọc nhiều các ấn phẩm định kỳ, nhưng tôi vừa mới đọc xong, ở thời điểm muộn màng này, tác phẩm ‘Câu chuyện trinh thám hai nòng’ của ông với rất nhiều sự hào hứng và thu nhận được không ít điều bổ ích.
“Nhưng quái quỷ thực quản là cái thá gì vậy? Bản thân tôi cũng mang theo một cái, nhưng chưa bao giờ thấy nó ngủ trên không trung hay ở bất cứ xó xỉnh nào khác. Nghề nghiệp của tôi là chuyên nghiên cứu về từ ngữ, và thực quản đã ngay lập tức thu hút sự chú ý của tôi ngay khi tôi vừa chạm mắt tới nó. Nhưng, như một người bạn thuở niên thiếu của tôi hay nói, ‘có chúa mới biết đời đời kiếp kiếp bị nguyền rủa’ nếu tôi có thể hiểu nổi nó. Đó là một trò đùa hay tôi là một kẻ vô tích sự dốt nát đây?”
Nói nhỏ với các bạn nhé, tôi suýt thì cảm thấy xấu hổ vì đã lừa gạt con người đó, nhưng vì sĩ diện nên tôi không đời nào thốt lên điều ấy. Tôi đã viết thư bảo với ông ta rằng đó chỉ là một trò đùa — và đó cũng chính là điều tôi đang nói với người hỏi thăm tôi ở Springfield đây. Và tôi đã dặn ông ta hãy đọc thật kỹ lại toàn bộ đoạn văn để thấy rằng chẳng có lấy một chút xíu nghĩa lý nào trong bất kỳ chi tiết nào của nó cả. Tôi cũng xin khuyến nghị điều tương tự này với người thắc mắc ở Springfield của tôi.
Tôi đã thú nhận rồi đấy. Tôi xin lỗi — một phần thôi. Tôi sẽ không làm thế nữa đâu — ít nhất là ở thời điểm hiện tại. Đừng hỏi tôi thêm câu hỏi nào nữa nhé; hãy để cho con thực quản được nghỉ ngơi — trên chính cái đôi cánh bất động quen thuộc của nó đi.
Ông viết thư cho Twichell kể rằng câu chuyện đó là một kỳ tích được hoàn thành chỉ trong sáu ngày, dài tới hai mươi lăm nghìn từ, và ông nói thêm rằng:
Đôi khi một hạt giống văn học mất nhiều thời gian để nảy mầm làm sao! Hạt giống này đã được gieo xuống nhà anh từ nhiều năm trước khi anh đưa cho tôi đọc một cuốn sách mà trước đó tôi chưa từng hề nghe tới — Sherlock Holmes...
I've done a grist of writing here this summer, but not for publication soon, if ever. Tôi đã viết được một đống bản thảo ở đây vào mùa hè này, nhưng sẽ chẳng sớm đem xuất bản đâu, hoặc có khi chẳng bao giờ. Tôi quả thực đã viết được hai bài viết khá ưng ý có thể in ấn ngay, nhưng tôi đã đốt xừ một bài và đem chôn bài kia vào cái hộp đựng đồ hậu sự to tướng của mình. Tôi chất đống những di sản văn học ở trỏng cả đống kìa.
Vào đầu tháng Tám, Clemens cùng với H. H. Rogers trên chiếc du thuyền Kanawha của ông ấy đã có một chuyến hải trình đến New Brunswick và Nova Scotia. Rogers đã quy tụ được một nhóm bạn, bao gồm cựu Chủ tịch Hạ viện Reed, Tiến sĩ Rice, và Đại tá A. G. Paine. Cậu thanh niên Harry Rogers cũng tham gia vào nhóm này. Clemens giữ một cuốn nhật ký hành trình, trong đó có một số ghi chép bộc lộ phần nào tinh thần của chuyến đi. Vào ngày 11, tại Yarmouth, ông viết:
Bị kẹt giữa sương mù. Đoàn tùy tùng lên bờ. Các sĩ quan đến thăm du thuyền vào buổi tối và thông báo rằng một chiếc đe rèn đã bị mất tích. Ông Rogers đã trả tiền đền cho chiếc đe đó.
Ngày 13 tháng Tám. Ở đây có một phòng trưng bày tranh rất đẹp; ngài cảnh sát trưởng đã chụp ảnh kỷ niệm đoàn tùy tùng, ngoại trừ Harry (Rogers) và ông Clemens.
Ngày 14 tháng Tám. Theo đơn khiếu nại của ông Reed, một con chó khác đã được tậu thêm. Ông ấy nói rằng bản thân đã làm thủy thủ suốt cả cuộc đời, và cho rằng thật nguy hiểm nếu phó mặc một con tàu cho phiên trực canh gác mà chỉ có vỏn vẹn một con chó.
Đánh bài đổi gió.
Ngày 15 tháng Tám. Ghé Rockland, Maine vào buổi chiều, đến nơi vào khoảng 6 giờ tối. Trong đêm, Tiến sĩ Rice đã dùng số tiền thắng bài của mình làm mồi nhử neo và câu được một con cá voi dài tới 90 feet. Chính miệng ông ấy nói thế đấy. Người ta cho rằng nếu có thêm một nhân chứng nữa giống như Tiến sĩ Rice thì con cá voi chắc còn dài hơn nữa.
Ngày 16 tháng Tám. Lẽ ra chúng tôi đã có những giây phút vui vẻ ở Bath nếu không có những vị khách phá đám cứ nằng nặc đòi ông Reed giải thích về những lá phiếu từ thời xửa thời xưa hoặc đòi trả lại tiền. Ông Rogers đã đứng ra bù tiền cho họ.
Lại một chiếc đe rèn nữa không cánh mà bay. Hậu duệ của Thuyền trưởng Kidd là kẻ duy nhất không cảm thấy đỏ mặt vì những sự cố này. Cả Harry lẫn ông Clemens thì cứ đỏ mặt liên hồi. Người ta tin rằng nếu những thành viên còn lại trong đoàn cũng giống như hai người này thì chiếc du thuyền hẳn đã được chào đón nồng nhiệt ở khắp mọi nơi thay vì bị cảnh sát áp tải cách ly ở tất cả các cảng biển. Ông Clemens & Harry đã thu hút sự chú ý rất lớn, và nhiều người đàn ông đã bày tỏ quyết tâm sẽ hướng thiện, sang trang cuộc đời và học tập theo họ từ nay về sau.
Buổi tối. Thẩm phán Cohen từ một chiếc du thuyền khác ghé sang để bày tỏ sự kính trọng với Harry và ông Clemens, sau khi ông ta nghe đồn về danh tiếng của họ từ giới tu sĩ vùng ven biển này. Ông ta được đám đông mời chơi bài xì phé có vẻ như một cử chỉ lịch sự và tinh thần hiếu khách bề ngoài, trong khi ông ta chẳng hề biết gì về họ và cứ thế tin sái cổ. Ông Rogers đã phải cho ông ta mượn quần áo để mặc đi về.
Ngày 17 tháng Tám. Lão Chính khách Cải đạo lại lầm bầm cằn nhằn và phàn nàn — không phải theo kiểu thẳng thắn, bộc trực, mà là vừa lầm bầm cạnh khóe vị Thiếu tướng Tư lệnh, vừa ra vẻ như đang tự nói một mình. Lần này lão ta tỏ ra bất mãn về ca trực canh neo; bảo rằng nó đã lỗi thời, không đáng tin cậy, và về mặt hiệu quả thực tế thì chẳng thấm tháp gì so với đồng hồ Waterbury, rồi lại lặp đi lặp lại điệp khúc quen thuộc rằng lão đã làm hoa tiêu suốt cả cuộc đời và nếu lão từng chứng kiến cảnh... v.v., v.v., v.v.
Nhưng lão ta không được phép nói hết câu. Chúng tôi tống cổ lão lên bờ ở Portland.
Nói cách khác, Reed đã lên bờ ở Portland, phần còn lại của đoàn tiếp tục quay về trên du thuyền.
“Chúng tôi đã có một khoảng thời gian tuyệt vời trên du thuyền,” Clemens viết cho Twichell ngay sau khi họ trở về. “Chúng tôi đã bắt được một nhà truyền giáo người Trung Hoa và dìm chết ngã tư.”
Twichell từng được mời tham gia chuyến đi này, và bức thư này cốt để làm cho ông ấy cảm thấy tiếc nuối vì đã từ chối lời mời.