Trong những ghi chép tôi thực hiện vào giai đoạn này, tôi đã nắm bắt được đôi chút về tính cách và lời ăn tiếng nói của ông, và tôi không biết cách nào tốt hơn để lưu giữ những điều ấy ngoài việc trình bày chúng ở đây, gần như nguyên vẹn theo trình tự và cách thức mà chúng đã được ghi lại.
Một trong những mục đầu tiên xuất hiện vào tháng Sáu, khi Clemens đang đọc lại cuốn "Khoa học và Thần học" của Andrew D. White với sự thích thú và say mê lớn, một cuốn sách mà ông gọi là "đáng yêu".—['Lịch sử Cuộc chiến giữa Khoa học và Thần học trong Thiên Chúa giáo'.]
Ngày 21 tháng Sáu. Một buổi chiều yên ả, chúng tôi đi bộ xa hơn thường lệ, cuối cùng nghỉ chân dưới bóng cây trên lối đi dẫn tới trang trại của Jean. Tôi ngắt một quả bồ công anh, buông vài lời bình luận rằng đó là một trong những minh chứng cho nguyên lý thông minh trong tự nhiên—những hạt giống có cánh để phát tán rộng hơn.
"Đúng vậy," ông nói, "đó là những minh chứng vĩ đại; không ai biết suy luận mà có thể nghi ngờ chúng được."
Và rồi ông nói thêm:
"Cuốn sách của White thật thú vị. Khi đọc nó, ta thấy những nhà thần học cổ hủ kia chẳng hề biết suy luận chút nào. White kể về một vị giám mục nọ đã tính toán rằng Chúa tạo ra thế giới trong một khoảnh khắc vào một ngày nhất định tháng Mười, chính xác bao nhiêu năm trước Công nguyên, và ông ta đã chứng minh được điều đó. Bản thân tôi cũng từng biết một gã truyền đạo tuyên bố rằng hóa thạch trong các tảng đá chẳng chứng minh được gì về tuổi của thế giới cả. Gã bảo Chúa có thể tạo ra những tảng đá có sẵn hóa thạch bên trong để làm vật trang trí nếu Ngài muốn. Chà, phải mất hai mươi năm để bồi đắp một hòn đảo nhỏ trên sông Mississippi, vậy mà gã đàn ông đó lại thực sự tin rằng Chúa đã tạo ra cả thế giới này và mọi thứ trong đó chỉ trong sáu ngày. White còn kể về một vị giám mục khác đưa ra hai lý do mới cho sấm sét; một là Chúa muốn cho thế giới thấy uy quyền của Ngài, và hai là Ngài muốn dọa những kẻ tội lỗi để họ hối cải. Hãy xét đến quy mô của quan niệm đó, dù theo cách nhỏ nhen nhất mà anh có thể nghĩ tới. Hãy nghĩ đến ý tưởng rằng Chúa lại bận tâm đến tất cả những thứ đó. Hãy thử nghĩ xem, Tổng thống Hoa Kỳ muốn gây ấn tượng với lũ ruồi muỗi, bọ chét, liền leo lên mái vòm tòa nhà Quốc hội, đánh trống cái và đốt pháo sáng."
Ông tiếp tục bàn luận thêm đôi chút về chủ đề này, sau đó chúng tôi chậm rãi đi ngược lên con đồi dài, ông vịn vào tay tôi, nghỉ đôi chốc dọc đường, nhưng khi về đến nhà thì vẻ mặt có vẻ vẫn tươi tỉnh và sẵn sàng cho ván bi-a.
Ngày 23 tháng Sáu. Sáng nay tôi mang lên một giỏ dâu tây. Ông đang đi đi lại lại, trông giống như một người La Mã cổ đại. Ông nói: "Hãy xét đến trường hợp của Elsie Sigel—[Cháu gái của Tướng Franz Sigel. Cô bị sát hại một cách bí ẩn khi đang tham gia công tác xã hội giữa cộng đồng người Hoa.]—thật là một kết cục kinh hoàng cho bất kỳ cuộc đời nào!"
Rồi quay sang tôi một cách dữ dội, ông tiếp lời:
"Bất cứ ai hiểu biết đôi chút đều biết rằng chẳng có cuộc đời nào từng sống là đáng sống cả. Chẳng có đứa trẻ nào được sinh ra mà việc tạo ra nó không phải là một tội ác. Hãy thử tưởng tượng một cộng đồng người đang sống trên sườn một ngọn núi lửa, ngay bên dưới miệng núi lửa và trên đường đi của dòng nham thạch; ngọn núi lửa đó đã phun trào suốt bao đời nay và chắc chắn sẽ còn phun trào trở lại. Họ không biết khi nào nó sẽ phun trào, nhưng họ biết chắc chắn nó sẽ xảy ra—điều đó là chắc chắn. Giả sử những người đó đến một cộng đồng ở một vùng xa xôi và nói, 'Chúng tôi muốn đổi chỗ với các bạn. Hãy đến lấy nhà của chúng tôi và nhường lại chỗ của các bạn cho chúng tôi.' Những người kia sẽ nói, 'Thôi khỏi, chúng tôi không hứng thú với vùng đất của các bạn đâu. Chúng tôi biết những gì đã xảy ra ở đó, và những gì sẽ xảy ra lần nữa.' Chúng ta chẳng ai muốn sống dưới đòn giáng có thể ập đến bất cứ lúc nào; vậy mà mỗi lần chúng ta sinh con ra đời là chúng ta đang đưa nó đến một vùng đất, một cộng đồng tập hợp dưới miệng núi lửa, biết rằng sớm muộn gì cái chết cũng sẽ tới, và trước cái chết sẽ là những thảm họa kinh khủng hơn gấp bội. Ngày trước còn tệ hơn bây giờ nhiều, vì trước khi các mục sư xóa bỏ địa ngục, một người đàn ông khi sinh con đã biết rằng mình đang tạo ra một linh hồn chỉ có một phần trăm cơ hội thoát khỏi ngọn lửa đày đọa vĩnh hằng. Anh ta biết rằng theo mọi xác suất thì đứa trẻ đó sẽ bị đày xuống địa ngục—một trong chín mươi chín con cừu đen. Nhưng kể từ khi địa ngục bị xóa bỏ, cái chết đã trở nên đáng chào đón hơn. Tôi từng viết một câu chuyện cổ tích. Nó đã được đăng ở đâu đó. Tôi không nhớ rõ nội dung lắm, nhưng đại ý là một bà tiên cho một người đàn ông những điều ước thông thường. Tôi thấy thú vị khi xem anh ta sẽ chọn gì. Đầu tiên anh ta chọn sự giàu có và bỏ đi với nó, nhưng nó không mang lại hạnh phúc. Sau đó anh ta quay lại cho lựa chọn thứ hai, và chọn sự nổi tiếng, và điều đó cũng chẳng mang lại hạnh phúc. Cuối cùng anh ta đến gặp bà tiên và chọn cái chết, và bà tiên đã nói, đại loại là, 'Nếu ngươi không phải là kẻ ngu ngốc thì ngươi đã chọn điều đó ngay từ đầu rồi.' Báo chí gọi tôi là kẻ bi quan vì viết câu chuyện đó. Bi quan—kẻ nào không bi quan thì mới là thằng khốn ngu ngốc."
Nhưng đây là một trong những cơn giận dữ của ông, bị kích động bởi hoàn cảnh bi thảm. Dưới ngày 5 tháng Bảy, tôi tìm thấy mục ghi chép vui vẻ hơn này:
Chúng tôi đã sáng tạo ra một trò chơi mới, bi-a carom ba bóng, mỗi người chơi tiếp tục cho đến khi đạt được năm điểm, đếm số lần đánh như trong môn gôn, ai kết thúc với số lần đánh ít hơn thì thắng. Đó là trò chơi mà chúng tôi chơi với trình độ ngang ngửa nhau, và ông rất hài lòng với nó. Chiều nay ông nói:
"Chưa bao giờ tôi thấy thích bi-a như bây giờ. Tôi mong chờ nó mỗi buổi chiều như phần thưởng sau một ngày làm việc hiệu quả."—[Công việc của ông lúc này là một bài báo về Marjorie Fleming, "đứa trẻ kỳ diệu", người có những bài viết độc đáo và cuộc đời ngắn ngủi đã được Tiến sĩ John Brown công bố với thế giới. Clemens luôn yêu quý hình ảnh về Marjorie, và trong bài báo này, có thể thấy bà đứng gần như ngay sau Joan of Arc trong lòng ông.]
Lát sau chúng tôi ra ngoài hiên, Clemens đọc to một cuốn sách mà Giáo sư Zubelin để lại đây vài ngày trước—'Tôn giáo của một người Dân chủ'. Có lẽ điều gì đó trong sách đã gợi cho Clemens nhớ đến môn khoa học yêu thích của ông, vì ngay sau đó ông nói:
"Tôi đang đọc một cuốn sách thiên văn học cũ; nó nói về đường cong hoàn hảo của trái đất bất chấp những núi non và vực thẳm, và tôi đã tưởng tượng ra một người cao ba trăm ngàn dặm nhặt một quả bóng như trái đất lên, nhìn ngắm và cầm nó trong tay. Với ông ta, nó sẽ giống như một quả bi-a, ông ta sẽ xoay nó trong tay và lấy ngón cái xoa lên, và chỗ ông ta xoa qua những dãy núi, ông ta có thể nói, 'Có vẻ hơi gồ ghề ở đây, nhưng mắt ta không phát hiện ra được; nhìn thì có vẻ hoàn toàn nhẵn nhụi.' Đối với ông ta, dãy Himalaya, đỉnh núi cao nhất, chỉ bằng một phần sáu mươi nghìn chiều cao của ông ta, hoặc khoảng một phần nghìn inch nếu so với người thường."
Tôi kể rằng mình từng đọc ở đâu đó về một vài vệ tinh rất nhỏ, có cái nhỏ chỉ chừng sáu dặm đường kính, nhưng lại là một thế giới thực thụ.
"Con người có thể sống trên một thế giới nhỏ bé như thế được không?" Tôi hỏi.
"Ồ có chứ," ông nói. "Lực hấp dẫn giữ nó lại cũng sẽ giữ người đó trên bề mặt, và ông ta sẽ luôn có cảm giác mình đứng thẳng, y như ở đây vậy. Đường chân trời của ông ta sẽ nhỏ hơn, nhưng ngay cả khi ông ta cao sáu feet thì ông ta cũng chỉ có một foot cho mỗi dặm đường kính của thế giới đó, vì vậy anh thấy đấy, ông ta sẽ đủ nhỏ bé, ngay cả đối với một thế giới mà ông ta có thể đi vòng quanh trong nửa ngày."
Ông nói về thiên văn học rất nhiều—một thứ thiên văn học kỳ thú. Ông chẳng có kiến thức thực sự nào về chủ đề này, và tôi cũng vậy, điều đó khiến những sự thật không thể nắm bắt của nó càng trở nên ly kỳ hơn. Ông luôn rơi vào một trạng thái ngất ngây trước những khoảng cách không thể tưởng tượng nổi của không gian—vở kịch vĩ đại của vũ trụ. Thực tế là Alpha Centauri cách xa hai mươi lăm nghìn tỷ dặm—gấp hai trăm năm mươi nghìn lần khoảng cách đến mặt trời xa xôi của chúng ta, và rằng hệ mặt trời của chúng ta đang di chuyển, như một tổng thể, về phía ngôi sao sáng Vega, trong chòm sao Lyra, với tốc độ bốn mươi bốn dặm một giây, nhưng sẽ mất hàng ngàn hàng vạn năm mới đến được đích, thực sự làm ông say mê.
Năm ánh sáng trong thiên văn học—nghĩa là khoảng cách ánh sáng đi được trong một năm—là một trong những điều ông thích chiêm nghiệm; nhưng ông tuyên bố rằng không có hai học giả nào tính toán giống nhau, và ông sẽ tự mình tính toán. Một buổi sáng nọ tôi bước vào và thấy ông đã phủ đầy vài tờ giấy với những hàng con số gần như bất tận, và với một kết quả, ít nhất là đối với ông, hoàn toàn thỏa đáng. Tôi khá chắc rằng ông tự hào về những con số đó và tổng số khổng lồ của chúng hơn cả khi ông vừa hoàn thành một câu chuyện bất hủ; và khi ông nói thêm rằng ngôi sao cố định gần nhất—Alpha Centauri—cách trái đất từ bốn đến năm năm ánh sáng, và rằng không có cách nào có thể hình dung được khoảng cách đó bằng dặm hay thậm chí bất kỳ phân số nào có thể tính toán được của nó, kính của ông sáng lên và mái tóc ông dựng đứng lên như thể bị kích thích bởi những sự thật phi thường này.</
Lát sau ông nói:
"Tôi đến cùng sao chổi Halley vào năm 1835. Nó sẽ quay lại vào năm tới, và tôi hy vọng sẽ ra đi cùng nó. Sẽ là nỗi thất vọng lớn nhất trong đời tôi nếu tôi không ra đi cùng sao chổi Halley. Đấng Toàn năng chắc hẳn đã nói: 'Này, đây là hai kẻ lập dị không thể giải thích được; chúng đã đến cùng nhau, chúng phải ra đi cùng nhau.' Ồ! Tôi đang mong chờ điều đó." Và một lát sau ông nói thêm:
"Tôi mắc một chứng bệnh tim, và Quintard không chịu nói cho tôi biết đó là loại bệnh khiến người ta chết ngay tức khắc hay là loại bệnh khiến người ta lay lắt chịu đựng đau khổ trong khoảng hai mươi năm. Tôi đã hy vọng Quintard sẽ nói rằng tôi có thể lăn ra chết bất cứ lúc nào; nhưng ông ấy không nói. Ông ấy chỉ bảo huyết áp của tôi quá cao. Ông ấy không đưa cho tôi lịch trình nào cả; nhưng tôi vẫn hy vọng sẽ ra đi cùng sao chổi Halley."
Có vẻ như tôi đã bỏ sót việc ghi chép trong vài ngày; nhưng trong các ghi chú của ông, tôi tìm thấy mục này, dường như đề cập đến một cuộc thảo luận về một triết lý ưa thích, và mang một sự thú vị đặc biệt của riêng nó:
Ngày 14 tháng Bảy, 1909. Cuộc tranh luận hôm qua lại tiếp tục, tôi vẫn giữ quan điểm rằng, mặc dù chúng ta có thể suy nghĩ, nhưng thường thì chúng ta không làm vậy. Không làm vậy, và cũng chẳng cần phải làm vậy: chúng ta là những cỗ máy tự động hành động một cách vô thức. Từ sáng đến lúc ngủ, suốt cả ngày. Suốt cả ngày, bộ máy của chúng ta làm mọi việc theo thói quen và bản năng, mà không cần sự giúp đỡ hay chú ý nào từ bộ máy tư duy nhỏ bé 7-by-9 tội nghiệp của mình. Điều này làm tôi nhớ đến một chuyện: ba mươi năm trước, ở Hartford, phòng bi-a là phòng làm việc của tôi, và việc đầu tiên tôi làm mỗi sáng là viết thư ở đó. Bàn của tôi nằm chệch hai điểm về phía mạn phải của bàn bi-a, và cửa ra vào nằm hướng đông-bắc-đông-nửa-đông từ vị trí đó, do đó anh có thể nhìn thấy cái cửa qua chiều dài bàn bi-a, nhưng không thể nhìn thấy sàn nhà cạnh cái bàn đó. Tôi thấy mình luôn quên nhờ những vị khách không mời mang thư xuống lầu để gửi, nên tôi quyết định đặt chúng trên sàn nhà cạnh cửa; khi đó vị khách sẽ phải bước qua chúng, và điều đó sẽ cho họ biết mục đích của lá thư là gì. Có hiệu quả không? Không. Họ là một cỗ máy, và có thói quen. Thói quen luôn ưu tiên hơn suy nghĩ.
Giờ hãy cân nhắc điều này: một lá thư đã dán tem và ghi địa chỉ nằm trên sàn—nằm chình ình và dễ thấy trên sàn—là một cảnh tượng bất thường; một cảnh tượng bất thường đến mức anh sẽ nghĩ rằng bất kỳ ai bước vào cũng không thể nhìn thấy nó mà không đoán ngay ra rằng nó không nằm ở đó do tai nạn, mà đã được cố tình đặt ở đó và vì một mục đích rõ ràng. Được rồi—có thể anh sẽ ngạc nhiên khi biết rằng suy nghĩ đơn giản, tự nhiên và hiển nhiên nhất đó sẽ không bao giờ xuất hiện trong đầu bất kỳ kẻ nào trên hành tinh này, dù hắn là kẻ ngu, nửa ngu, hay là nhà tư tưởng lỗi lạc nhất. Vì hắn luôn là một cỗ máy tự động và có những thói quen, và thói quen của hắn sẽ hành động trước khi bộ máy tư duy của hắn kịp có cơ hội phát huy quyền năng của nó. Kế hoạch của tôi thất bại vì con người nào cũng có thói quen nhặt những thứ dường như bị để sai chỗ và đặt nó vào nơi không bị giẫm phải.
Vị khách đầu tiên của tôi là George. Anh ta đến rồi đi mà không nói gì. Lát sau tôi thấy những lá thư được xếp gọn gàng trên bàn bi-a. Tôi kinh ngạc. Tôi lại đặt chúng xuống sàn. Vị khách tiếp theo lại xếp chúng lên bàn bi-a mà không nói một lời. Tôi vô cùng cảm động, vô cùng hứng thú. Vì vậy, tôi lại giăng bẫy lần nữa. Rồi lại lần nữa, và lần nữa, và lần nữa—suốt cả ngày. Tôi đã bẫy được mọi thành viên trong gia đình, và mọi người hầu; tôi còn bẫy được cả ba trí tuệ lỗi lạc nhất thị trấn. Trong mọi trường hợp, thói quen tự động cũ kỹ, mòn vẹt đã thực hiện công việc của nó nhanh chóng đến mức bộ máy tư duy chẳng bao giờ có cơ hội nào cả."
Tôi không nhớ cuộc thảo luận cụ thể này, nhưng tôi nhớ rất rõ mình là một trong những kẻ có trí thông minh không đủ để ngăn bản thân nhặt lá thư ông ném trên sàn trước giường mình, và bị phân loại một cách xứng đáng vì đã làm điều đó.
Clemens không còn giữ sổ tay như thời trước nữa, mà ghi chép vô số các bản ghi nhớ—bình luận, lời nhắc nhở vặt vãnh, và những thứ tương tự—trên những tập giấy nhỏ, và từng xấp những tờ giấy tí hon này chất đống trên bàn và quanh phòng ông. Tôi đã thu thập được nhiều tờ trong số đó vào thời điểm ấy và sau này, và vài mẩu ghi chép đặc trưng này có thể được trình bày ở đây.
ĐẦU GỐI. Chính tại đầu gối mẹ mà chúng ta tiếp thu những lý tưởng cao quý nhất, chân thật nhất và cao cả nhất của mình, nhưng hiếm khi có tiền bạc nào trong đó cả.
JEHOVAH. Ngài toàn thiện. Ngài tạo ra con người cho địa ngục hoặc địa ngục cho con người, một trong hai—hãy chọn đi. Ngài làm cho việc lên thiên đàng thì khó mà vào địa ngục thì dễ. Ngài truyền cho con người phải sinh sôi nảy nở và làm đầy—cái gì? Địa ngục.
SỰ KHIÊM TỐN CÓ TRƯỚC QUẦN ÁO và sẽ được tiếp tục khi quần áo không còn nữa. [Phần sau của câu cách ngôn này bị xóa và bên dưới ông thêm vào:] SỰ KHIÊM TỐN ĐÃ CHẾT khi quần áo ra đời. SỰ KHIÊM TỐN ĐÃ CHẾT khi sự khiêm tốn giả tạo ra đời.
LỊCH SỬ. Một nhà sử học muốn truyền tải sự thật thì phải nói dối. Thường thì ông ta phải phóng đại sự thật lên gấp nhiều lần, nếu không thì độc giả sẽ không thể nhìn thấy được.
ĐẠO ĐỨC. không phải là điều quan trọng—cũng không phải là sự khai sáng—hay văn minh. Một người có thể sống hoàn toàn tốt mà không cần chúng, nhưng không thể sống thiếu cái gì đó để ăn. Điều tối thượng là những nhu cầu của cơ thể, không phải của tâm trí và tinh thần.
GỢI Ý. Có gợi ý hữu thức và có gợi ý vô thức—cả hai đều đến từ bên ngoài—nơi mà mọi ý tưởng đều bắt nguồn.
ĐẤU TAY ĐÔI. Tôi nghĩ mình có thể xóa bỏ một nỗi nhục nhã bằng cách làm đối phương tàn phế, nhưng tôi không thấy mình có thể làm điều đó bằng cách để hắn làm tôi tàn phế.
Tôi không có cảm giác thù địch đối với những người không tin như tôi; tôi chỉ đơn giản là không tôn trọng họ. Trong một số vấn đề nghiêm trọng (tôn giáo), tôi muốn thiêu sống họ.
Tôi giờ đã già và từng là một kẻ tội lỗi. Tôi thường nghĩ về điều đó với một nỗi hối tiếc nhẹ nhàng. Tôi tin rằng ngày tháng của mình đã được đếm. Tôi không muốn chi tiết đó bị bỏ qua.
Cô ấy luôn là một cô gái, cô ấy luôn trẻ trung vì trái tim cô ấy trẻ trung; và tôi đã trẻ trung vì cô ấy sống trong tim tôi và bảo vệ sự trẻ trung của nó khỏi bị tàn úa.
Ông thường bận rộn phát triển kỹ hơn một số ý tưởng nảy ra trong đầu—những ý tưởng đạo đức, như ông gọi. Một ý tưởng lạ mà ông theo đuổi dưới nhiều hình thức (một số trong đó không được phép in ấn) là về một cô bé tò mò, Bessie, người luôn truy đuổi mẹ mình bằng những câu hỏi khó.—[Trong Phụ lục w, ở cuối tập sách này, độc giả sẽ tìm thấy một trong những đoạn đối thoại "Bessie".]—Ông đọc to những đoạn này ngay khi viết xong, và chắc chắn rằng chúng không thiếu cả logic lẫn sự hài hước.
Đôi khi ông đi đến ngăn kéo lớn trong tủ quần áo, nơi ông cất giữ các bản thảo đã hoàn thành, rồi lấy chúng ra, xem xét, đọc to một số phần, và kể về những kế hoạch ông từng có cho chúng, và làm thế nào ý tưởng này nối tiếp ý tưởng khác được theo đuổi trong một thời gian rồi cuối cùng không làm ông thỏa mãn.
Hai kế hoạch hư cấu luôn ám ảnh ông mà ông không thể đi đến kết luận nào. Cả hai điều này đã được đề cập trong các chương trước; một là ý tưởng về một khoảng thời gian dài tồn tại trong mơ trong một khoảnh khắc ngủ ngắn, và điều kia là câu chuyện về một vị khách bí ẩn đến từ cõi khác. Ông đã thử nghiệm với mỗi ý tưởng này dưới không dưới ba hình thức, và tất cả đều có những đoạn viết hay và lối kể chuyện kịch tính; nhưng kiến trúc văn học của ông bằng cách nào đó đã không đạt được như ý tưởng ban đầu. "Người lạ Bí ẩn" trong một trong những hình thức của nó, tôi nghĩ có thể được kết thúc một cách thỏa đáng, và ông thừa nhận rằng mình có lẽ có thể kết thúc nó mà không tốn nhiều công sức. Ông thảo luận một chút về các kế hoạch của mình, và sau đó tôi tìm thấy các ghi chú cho phần kết của nó. Nhưng tôi cho rằng ông đã vượt quá giai đoạn mà ông có thể nhặt lại những sợi chỉ cũ đó, mặc dù ông đã suy nghĩ, khá trìu mến, về khả năng đó, và nhớ lại việc mình đã đọc ít nhất một dạng của câu chuyện giấc mơ đó cho Howells nghe, người đã thúc giục ông hoàn thành nó.