Khi tôi bắt đầu viết chương này, ngày 16 tháng Tư năm 1912, tin tức về vụ đắm tàu của chiếc tàu hơi nước vĩ đại hãng White Star Line, con tàu Titanic, ngay trong chuyến hải trình đầu tiên của nó, đã ập đến, cùng với sự mất mát của nhiều hành khách, trong đó có Frank D. Millet, William T. Stead, Isadore Straus, John Jacob Astor và những nhân vật lỗi lạc khác. Họ đã hy sinh như những người anh hùng, ở lại cùng con tàu để phụ nữ và trẻ em có thể được cứu sống.
Đó là kiểu cái chết mà Frank Millet hẳn đã mong muốn. Ông luôn là một người lính - một hiệp sĩ. Ông thỉnh thoảng xuất hiện trong những trang sách này, bởi ông là một người bạn thân thiết của gia đình Clemens. Là một trong những họa sĩ hàng đầu của nước Mỹ; vào thời điểm qua đời, ông đang là người đứng đầu Viện Hàn lâm Mỹ tại Rome.
Vào mùa xuân năm 1908, Mark Twain đã có một loạt các bài diễn văn. Ông phát biểu tại bữa tiệc của các họa sĩ biếm họa, rất nhanh sau khi ông trở về từ Bermuda; ông phát biểu tại tiệc chiêu đãi của các hiệu sách, bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với những người đã xuất bản và bán sách của ông; ông đã có một bài diễn văn tuyệt vời tại buổi tiệc do Câu lạc bộ Trường học và Đại học Anh tổ chức tại Delmonico's vào ngày 25 tháng Năm, để vinh danh ngày sinh của Nữ hoàng Victoria. Trong bài phát biểu đó, ông đã dành sự kính trọng cao quý cho Nữ hoàng vì thái độ của bà đối với nước Mỹ trong cuộc khủng hoảng Nội chiến, và cho người phối ngẫu hoàng gia của bà, Hoàng tử Albert.
Những gì bà đã làm cho chúng ta ở Mỹ trong thời kỳ bão táp và căng thẳng, chúng ta sẽ không bao giờ quên, và bất cứ khi nào nghĩ lại, chúng ta sẽ luôn nhớ ơn sâu sắc trí tuệ thông thái và chính trực đã dẫn dắt bà, ủng hộ và nâng đỡ bà—đó chính là trí tuệ của Hoàng tử Albert. Tối nay, chúng ta không cần phải tán gẫu những lời vô ích về khả năng xảy ra chiến tranh hay không giữa hai quốc gia; sẽ không có chiến tranh chừng nào chúng ta còn tỉnh táo và con trai của Victoria và Albert còn ngự trên ngai vàng. Cuối cùng, tôi tin rằng mình có thể tự hào khẳng định mình đang nói lên tiếng lòng của đất nước tôi khi khẳng định rằng chúng ta dành cho ông sự kính trọng sâu sắc, cũng như chân thành chúc ông có một cuộc sống trường thọ và một triều đại hạnh phúc.
Nhưng có lẽ màn xuất hiện ấn tượng nhất của ông là tại lễ khánh thành City College (ngày 14 tháng Năm, 1908), nơi Chủ tịch John Finley, người đã phải chật vật làm việc trong không gian chật hẹp, cuối cùng đã có được mặt bằng cho các dự án giáo dục rộng mở và đầy đủ hơn của mình. Rất đông các học giả, chính trị gia và nhà ngoại giao được kính trọng đã tập hợp tại khuôn viên trường, một sân trong rộng rãi bao quanh bởi lối kiến trúc trường đại học uy nghiêm theo phong cách thời trung cổ. Những vị khách danh giá này khoác trên mình những bộ lễ phục hàn lâm, và đoàn rước trông không khác mấy so với đoàn rước tại Oxford một năm trước đó. Nhưng cũng có điều gì đó khá đáng sợ về khung cảnh này. Một loại giàn giáo đã được dựng lên ở giữa khuôn viên để phục vụ cho buổi lễ; và khi những người đàn ông nghiêm nghị trong bộ lễ phục quốc gia đứng thành nhóm trên đó, bức tranh gợi liên tưởng một cách kỳ lạ đến một trong những bức vẽ của George Cruikshank về cảnh hành quyết tại Tháp London. Nhiều chiếc áo choàng màu đen - hẳn là của các giáo sĩ - và một vài chiếc màu đỏ tươi có thể là của các hồng y giáo chủ, những người có lẽ đã tập hợp cho một cuộc tử vì đạo hoàng gia nào đó. Ánh nắng tháng Năm rực rỡ chiếu rọi lên tất cả, một trong những thứ ánh sáng tĩnh lặng, mát mẻ càng làm tăng thêm hiệu ứng kỳ quái ấy. Tôi tin chắc rằng những người khác cũng cảm nhận được điều đó giống như tôi, bởi dường như ai cũng lặng thinh và kinh ngạc, ngay cả vào những lúc không cần phải giữ im lặng. Ít nhất thì toàn bộ khung cảnh ấy cũng mang hơi hướng của một thời đại khác.
Chúng tôi rời nơi đó bằng xe hơi, theo sau là một đám đông nam sinh. Khi Clemens bước lên xe, chúng quây quanh chiếc xe và đồng thanh hô vang khẩu hiệu của trường, kết thúc bằng “Twain! Twain! Twain!” rồi reo hò ba lần cho Tom Sawyer, Huck Finn và Pudd'nhead Wilson. Chúng yêu cầu ông có một bài phát biểu, nhưng ông chỉ nói vài lời xin lỗi vì không thể đáp ứng yêu cầu của chúng. Tối hôm đó, ông đã có một bài phát biểu với họ tại khách sạn Waldorf—nơi ông đề xuất thành lập một khoa công dân học cho City College, một ý tưởng đã nhận được sự tán thưởng nhiệt liệt.
Trong cùng bài diễn văn đó, ông đã đề cập đến phương châm “Tin vào Chúa” trên các đồng tiền và tỏ ý tán thành lệnh của Tổng thống về việc loại bỏ nó.
Trong những vấn đề quan trọng của cuộc sống, chúng ta không thực sự đặt niềm tin vào Chúa, và thậm chí ngay cả một mục sư cũng sẽ không nhận bất kỳ đồng tiền nào với giá trị thấp hơn giá trị thực của nó chỉ vì phương châm đó. Nếu bệnh dịch tả có bao giờ ập đến những bờ cõi này, chúng ta có lẽ sẽ cầu nguyện để được giải thoát khỏi dịch bệnh, nhưng niềm tin chính của chúng ta vẫn sẽ đặt vào Ủy ban Y tế.
Sáng hôm sau, khi bình luận về bản tin tường thuật bài diễn văn này, ông nói:
“Giá mà các phóng viên đừng cố cải thiện những gì tôi nói. Họ dường như bỏ lỡ thực tế rằng nghệ thuật của việc diễn đạt hiệu quả nằm ở sự tinh tế, và vì họ không thể tái hiện phong thái và ngữ điệu trên mặt chữ, họ làm cho nó trở nên nhấn mạnh và vụng về khi cố truyền đạt lại cho độc giả.”
Tôi biện hộ rằng các phóng viên thường là những thanh niên, nhiệt huyết nhưng chưa đủ chín chắn trong tư duy nghệ thuật văn chương.
“Phải,” ông tán thành, “họ quá sợ độc giả không nhận ra những điểm hay của tôi nên họ dựng lên những lá cờ đỏ để đánh dấu và đánh cồng báo hiệu. Họ có ý tốt, nhưng tôi ước họ đừng làm thế.”
Ông nhắc lại đoạn bài diễn văn đề cập đến phương châm trên đồng tiền. Ông đã thoải mái bày tỏ những quan điểm tương tự trong các dịp công khai khác, và ông từng nhận được một lá thư chỉ trích vì đã nói rằng chúng ta không thực sự tin vào Chúa trong bất kỳ vấn đề tài chính nào.
“Tôi đã định hồi âm,” ông nói; “nhưng tôi đã hủy nó đi. Nó chẳng đáng để bận tâm.”
Tôi hỏi xem phương châm đó bắt nguồn từ đâu.
“Khoảng năm 1853, một kẻ ngốc nào đó trong Quốc hội muốn tuyên bố với thế giới rằng đây là một quốc gia tôn giáo, và đề xuất đặt dòng chữ đó lên, và tất nhiên là chẳng có nghị sĩ nào đủ can đảm để phản đối. Thời đó, phải cần đến sự can đảm mới dám làm một việc như thế; nhưng tôi nghĩ điều tương tự cũng sẽ xảy ra vào ngày hôm nay.”
“Dẫu vậy, đất nước đã trở nên cởi mở hơn. Trước Nội chiến, phải là một người dũng cảm lắm mới dám thú nhận mình từng đọc 'Age of Reason'.”
“Đúng vậy, nhưng giờ đây cuốn sách đó lại có vẻ nhẹ nhàng. Tôi đọc nó lần đầu khi còn là một người tập lái tàu, đọc trong sự sợ hãi và do dự, nhưng rồi kinh ngạc trước sự táo bạo và sức mạnh tuyệt vời của nó. Cách đây một hoặc hai năm, vì một lý do nào đó, tôi đọc lại nó và ngạc nhiên khi thấy nó đã trở nên thuần phục đến thế nào. Dường như Paine đang phải xin lỗi khắp nơi vì đã làm tổn thương cảm xúc của độc giả.”
Câu chuyện tự nhiên chuyển sang vụ đình chỉ hoạt động của Công ty Tín thác Knickerbocker, nơi đã khiến khoảng năm mươi lăm nghìn đô la vốn của ông bị phong tỏa, và ông tự hỏi có bao nhiêu người đang đặt niềm tin vào Chúa cho việc hoàn trả những khoản tiền đang bị đe dọa này. Bản thân Clemens, vào thời điểm đó, không hy vọng sẽ thu hồi trọn vẹn số tiền từ thảm họa đó. Ông đã nói rất ít khi tin tức truyền đến, mặc dù điều đó có nghĩa là tài sản hiện thời của ông bị khóa chặt, và nó suýt nữa đã khiến các hoạt động xây dựng tại Redding phải đình trệ. Chỉ những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống mới làm ông bực bội. Ông thường đối mặt với những tai họa lớn bằng một sự thanh thản gần như là thờ ơ. Trong tình cảnh Knickerbocker, khi thời gian trôi qua, ông thậm chí còn tìm thấy sự hài hước và đã viết một số bức thư vui vẻ, một vài trong số đó đã được in ấn.
Cần nói thêm rằng cuối cùng thì không một người gửi tiền nào tại Knickerbocker phải chịu mất mát gì.