Có lẽ đây là dịp để nói đôi chút về thói quen đọc sách nói chung của Mark Twain. Trên chiếc bàn cạnh chỗ ngồi, trên giường, và trên các giá sách trong phòng bi-a, ông luôn để những cuốn sách mình tâm đắc nhất. Chúng không nhiều – chỉ khoảng một tá – nhưng rõ ràng là những cuốn sách được ông thường xuyên giở đọc. Tất cả, hoặc gần như tất cả, đều có những dòng chú thích – những ghi chú bên lề đầy ngẫu hứng, những lời đề tựa, hay những bình luận kết luận được viết ra một cách tức thời. Đó là những cuốn sách ông đã đọc đi đọc lại, và hiếm khi nào ông không có điều gì đó để bàn luận sau mỗi lần đọc lại.
Có thể kể đến bộ ba tập sách đồ sộ của Saint-Simon – 'Hồi ký' – mà ông từng bảo với tôi rằng mình đã đọc không dưới hai mươi lần. Trên trang gác tựa của tập đầu tiên, ông viết:
Cuốn này, cùng với Casanova & Pepys, nếu đặt cạnh nhau trên các cột dọc, có thể mang lại một cái nhìn bao quát về giới thượng lưu Pháp & Anh thời bấy giờ.
Xuyên suốt những tập sách được in ấn chỉn chu ấy là những lời bình luận của ông, đôi khi chỉ vỏn vẹn một từ, đôi khi là cả một lề giấy được viết kín đặc. Ông chẳng tìm thấy mấy điều đáng ngưỡng mộ ở bản chất con người thời Saint-Simon – và cũng chẳng tìm thấy gì để tán đồng ở chính Saint-Simon ngoài sự thẳng thắn không chút kiêng dè, điều mà ông ngưỡng mộ hết mực. Trong một đoạn văn mô tả các chi tiết của thời kỳ sơ khai đó với sự trung thực đáng kinh ngạc, ông đã viết: “Ôi, Saint-Simon vô song!”
Saint-Simon luôn thẳng thắn, và Mark Twain cũng vậy. Ở đoạn tác giả kia kể về những sự cưỡng bách không thể tả xiết của Louis XIV, thì Mark Twain bình luận:
Chúng ta buộc phải thừa nhận rằng Chúa đã tạo ra con heo hoàng gia này; chúng ta cũng có thể được phép tin rằng việc làm đó là một tội ác.
Và ở một trang khác:
Trong những hồi ức về thời kỳ này, Nữ công tước de St. Clair đã đưa ra một nhận xét đầy ấn tượng: “Đôi khi người ta có thể nhận ra một quý ông, nhưng chỉ qua cách họ dùng nĩa mà thôi.”
Những bình luận của ông về tôn giáo chính thống thời Saint-Simon chẳng hề nhẹ nhàng chút nào. Về phần tác giả nhắc đến Chiếu chỉ Nantes, điều mà ông nói đã khiến một nửa vương quốc bị xóa sổ, làm suy sụp thương mại, và “cho phép những hình phạt và sự tra tấn khiến bao nhiêu người vô tội thuộc cả hai giới tính bị giết hại hàng ngàn người”, Clemens viết:
Giáo hội đã làm đổ biết bao nhiêu máu chỉ vì một thiếu sót trong Phúc âm: “Các ngươi hãy dửng dưng với tôn giáo của người lân cận mình.” Không chỉ là bao dung, mà là dửng dưng. Nhiều tôn giáo tự nhận mình là thần thánh; nhưng chẳng có tôn giáo nào đủ cao cả hay đủ thiêng liêng để bổ sung điều luật mới đó vào bộ luật của mình.
Ở đoạn Saint-Simon mô tả cái chết của Monseigneur, con trai nhà vua, và những kẻ đạo đức giả nơi triều đình đang gào khóc giả tạo một cách lố bịch, Clemens viết:
Mọi thứ thật chân thực, thật nhân bản. Chúa đã tạo ra những con vật này. Chắc hẳn Ngài đã để mắt tới cảnh tượng này; tôi ước mình biết nó đã tác động thế nào đến Ngài.
Không có nhiều ghi chú trong cuốn Suetonius, cũng chẳng có trong cuốn Lịch sử Cách mạng của Carlyle, mặc dù đây là những cuốn nằm trong số những tác phẩm ông đọc thường xuyên nhất. Có lẽ chúng đã truyền tải nội dung của mình một cách quá trọn vẹn và phong phú đến mức không cần ông phải thêm thắt điều gì. Đâu đó vẫn có những đoạn được đánh dấu và những ghi chú chéo dẫn đến các sự kiện lịch sử hoặc hoàn cảnh liên quan.
Chẳng còn nhiều chỗ trống để bình luận trên những lề sách hẹp của bản in cũ cuốn Pepys, cuốn sách mà ông đã đọc đều đặn từ đầu thập niên bảy mươi; nhưng thỉnh thoảng lại xuất hiện vài từ sắc sảo, cùng với những nét gạch chân và các đoạn được đánh dấu dày đặc, đủ để thấy lòng tận tâm của ông đối với ghi chép kỳ lạ đó – thứ mà, có lẽ chỉ đứng sau Suetonius, là cuốn sách ông đọc và trích dẫn nhiều nhất.
Các cuốn Lịch sử Canada của Francis Parkman cũng được ông đọc định kỳ, đặc biệt là câu chuyện về Chế độ Cũ (Old Regime) và về các tu sĩ Dòng Tên ở Bắc Mỹ. Mãi đến tháng 1 năm 1908, ông đã viết trên trang tựa của cuốn Chế độ Cũ:
Rất thú vị. Nó kể lại cách những con người điên rồ về tôn giáo và cả những khía cạnh khác đã từ Pháp sang và thuộc địa hóa Canada.
Ông không phải lúc nào cũng tán dương những kẻ đứng ra truyền đạo cho người bản địa; nhưng ông không quên viết lên sự ngưỡng mộ đối với lòng dũng cảm của họ – chính sự sẵn sàng chịu đựng gian khổ và thậm chí là những màn tra tấn man rợ, tàn độc vì đức tin của mình. “Họ là hạng người gì thế này?” ông viết, khi bàn về tài liệu của Bressani, người đã phải trải qua những hình phạt quái ác nhất mà sự sáng tạo tàn bạo của người man di có thể nghĩ ra, vậy mà mùa xuân năm sau vẫn quay trở lại để “dám đối mặt lần nữa với những con dao và ngọn đuốc rực lửa của người Iroquois.” Clemens có xu hướng đứng về phía người bản địa, nhưng chắc chắn không phải ủng hộ sự man rợ của họ. Ở một chỗ, ông viết:
Việc con người sẵn lòng rời bỏ ngôi nhà hạnh phúc của mình và chịu đựng những gì các nhà truyền giáo đã chịu đựng để dạy cho những người bản địa này con đường xuống địa ngục thì còn có lý, còn hiểu được; nhưng tại sao họ lại muốn dạy họ một con đường lên thiên đàng thì thật là điều mà trí óc không cách nào nắm bắt nổi.
Các cuốn sách lịch sử khác, chủ yếu là lịch sử Anh và Pháp, cho thấy cách ông đã đọc chúng – đọc và nghiền ngẫm từng chữ, từng dòng. Có hai tập sách của Lecky, đã sờn rách; cuốn 'Khoa học và Thần học' của Andrew D. White – mối quan tâm chính trong ít nhất một mùa hè – và trong bộ sưu tập đó còn có một bản sao cũ nát cuốn 'Văn học Anh hiện đại – Những vết nhơ và Khuyết điểm' của Henry H. Breen. Trên trang tựa của cuốn sách này, Clemens đã viết:
HARTFORD, 1876. Hãy dùng cẩn thận, vì đây là cuốn sách hiếm. Phải lục tung cả nước Anh mới kiếm được nó – hoặc kẻ bán sách đã nói dối.
Ông từng viết một bài cho Câu lạc bộ Sáng thứ Bảy, lấy làm dẫn chứng những ví dụ về cách viết tiếng Anh cẩu thả mà Breen đã ghi lại.
Clemens có niềm đam mê với tiểu sử, đặc biệt là tự truyện, nhật ký, thư từ, và những loại lịch sử đời thường đầy thân mật như vậy. Cuốn 'Nhật ký về các triều đại George IV và William IV' của Greville đã được ông đọc rất nhiều và chú thích thoải mái. Greville, trong khi ngưỡng mộ tài năng của Byron, lại ghê tởm tính cách của nhà thơ này, và ở một đoạn đã lên án Byron là một kẻ đồi bại và phóng đãng. Ông ta viết thêm:
Sau đó, ông ta khinh miệt những kẻ giả danh và phường bịp bợm đủ loại, trong khi chính bản thân ông ta cũng là một kẻ giả danh, như tất cả những người khoác lên mình một nhân cách không thuộc về mình và ra vẻ là một thứ gì đó mà họ luôn tự biết trong thâm tâm rằng mình không hề có.
Clemens viết bên lề:
Nhưng này ông bạn thân mến, ông quên rằng những gì một người nhìn thấy ở nhân loại chỉ đơn thuần là chính bản thân họ trong sự riêng tư sâu thẳm và trung thực của trái tim mình. Byron khinh miệt nhân loại vì ông ta khinh miệt chính mình. Tôi cũng cảm thấy như Byron, và vì cùng lý do đó. Ông có ngưỡng mộ nhân loại (và theo đó là chính bản thân mình) không?
Xa hơn một chút – nơi Greville than phiền rằng Byron không thể rút ra lợi lộc gì cho mình từ những nhân vật tội lỗi mà ông khắc họa một cách trung thực – Clemens bình luận:
Nếu Byron – hay bất kỳ ai – vẽ ra 50 nhân vật, thì tất cả đều là chính ông ta – 50 sắc thái, 50 tâm trạng trong chính tính cách của ông ta. Và khi một người vẽ nên chúng một cách xuất sắc, tại sao chúng lại làm tôi ngưỡng mộ? Vì chúng là tôi – tôi nhận ra chính mình.
Một tập sách của Plutarch nằm trong số những cuốn tiểu sử cho thấy dấu vết sử dụng nhiều, cùng với cuốn Cuộc đời P. T. Barnum, do chính ông tự viết. Ông yêu cuốn Hai năm trên cột buồm và không bao giờ chán nó. Tôi nhớ cả hai tập Hồi ký gần đây của Andrew D. White và Moncure D. Conway đều mang lại cho ông niềm vui, cũng như Những lá thư của Lowell. Một tập Những lá thư của Madame de Sevigne có vài dòng chú thích bên lề không mấy thiện cảm với dịch giả, hoặc thậm chí là với chính Sevigne, người mà ông từng gọi là một nhân vật “gây buồn nôn”, mà nhiều lá thư của bà đã được dịch một cách vô ích, cũng như được sắp xếp kém để đọc. Nhưng ông sẵn sàng đọc bất kỳ tập thư từ hay hồi ký cá nhân nào; không có cuốn nào là quá tồi tệ nếu nó còn đập nhịp sống, dù chỉ là yếu ớt.
Đó là những loại sách mà Mark Twain yêu thích nhất, và đó là đôi lời của ông về chúng. Một vài cuốn thuộc về thời kỳ đọc sách trước đây của ông, trong đó có cuốn 'Nguồn gốc loài người' của Darwin, một cuốn sách mà tầm ảnh hưởng của nó luôn hiện hữu, mặc dù tôi tin là trong những năm sau này ông không đọc nó nữa. Trong những ngày tôi biết ông, ông đọc đều đặn không gì khác ngoài Suetonius, Pepys và Carlyle. Những cuốn sách này, cùng với những cuốn sách cơ bản về thiên văn học, địa chất học, cuốn Morte Arthure và những bài thơ của Kipling là những thứ hiếm khi rời khỏi tầm tay ông.