Một làn sóng đồng cảm ập đến. Người quý tộc và kẻ thường dân, bạn hữu và người xa lạ—nhân loại thuộc mọi tầng lớp—đều gửi những lời chia buồn đến người bạn của nhân loại. Trước hết là những bức điện tín—hàng xấp từ khắp nơi trên thế giới—rồi đến những bức thư, luồng gửi đến không dứt. Howells, Twichell, Aldrich—những người bạn cố tri, những người cũng từng nếm trải nỗi đau mất mát—đã cất lên những lời ít ỏi và bất lực mà ngôn ngữ có thể cung cấp để xoa dịu tâm hồn tang thương, mỗi người đều hồi tưởng về sự hiếm có và vẻ đẹp của cuộc đời đã rời xa. Twichell và vợ ông viết:
MARK THÂN YÊU, RẤT ĐỖI THÂN YÊU,—Chúng tôi không biết nói gì cả. Còn biết nói gì đây? Nhưng chúng tôi luôn ở đây—bên bạn từng giờ từng phút—tràn ngập những suy tư không sao thốt nên lời; tình cảm vô biên dành cho người đã khuất và cả người còn sống. HARMONY VÀ JOE.
Trong thư, Howells viết:
Bà ấy thánh hóa những gì bà chạm vào, vượt xa cả các linh mục.... Bạn sẽ làm gì đây, linh hồn đáng thương kia?
Có hàng trăm bức thư muốn được nhắc đến ở đây, nhưng đành phải gạt bỏ—ngoại trừ tia hy vọng le lói từ màn đêm được soi sáng của Helen Keller:
Hãy cố gắng chạm qua nỗi đau thương và cảm nhận cái siết tay của bà ấy, như tôi chạm qua bóng tối và cảm nhận nụ cười trên môi bạn bè tôi và ánh sáng trong mắt họ dù đôi mắt tôi đã khép lại.
Họ lại lạc lõng, không kế hoạch cho tương lai. Họ sẽ trở về Mỹ để đưa bà Clemens an nghỉ cạnh Susy và bé Langdon, nhưng ngoài điều đó ra, họ không biết phải làm gì. Rồi họ nhớ đến một nơi yên tĩnh ở Massachusetts, Tyringham, gần Lee, nơi gia đình Gilder sinh sống, và thế là, vào ngày 7 tháng 6, ông viết:
GIA ĐÌNH GILDER THÂN MẾN,—Tôi cứ lo lắng mãi không biết phải làm sao; cuối cùng tôi đến gặp các con gái với một ý định—nhờ gia đình Gilder tìm cho chúng tôi chỗ trú gần nhà nghỉ hè của các bạn. Đây là lần đầu tiên các con không lắc đầu. Vậy nên ngày mai tôi sẽ gửi điện tín cho các bạn và hy vọng vẫn còn kịp.
Một giờ trước, trái tim tuyệt vời nhất từng đập vì tôi và những người thân yêu của tôi đã lặng lẽ rời khỏi ngôi nhà này, và tôi như kẻ lãng du lạc lối. Người đã khuất chính là người dẫn đường, là đôi tay của chúng tôi. Giờ đây chúng tôi đang cố gắng lập kế hoạch—chúng tôi: những người chưa từng phải lập kế hoạch bao giờ, cũng chưa từng cần phải làm thế. Nếu bà ấy có thể nói với chúng tôi, bà ấy sẽ khiến mọi chuyện trở nên giản đơn và dễ dàng chỉ bằng một lời, và những rối bời của chúng tôi sẽ tan biến. Nếu bà ấy biết mình gần đất xa trời, bà ấy đã bảo chúng tôi phải đi đâu và làm gì, nhưng bà ấy không hề hay biết, và chúng tôi cũng vậy. Bà ấy là tất cả gia sản của chúng tôi và giờ bà ấy đã đi xa; bà ấy là hơi thở, là cuộc sống của chúng tôi, và giờ đây chúng tôi chẳng là gì cả.
Chúng tôi gửi đến các bạn tình yêu của chúng tôi—và cùng với đó là tình yêu của bà ấy dành cho các bạn vẫn còn trong tim khi bà qua đời. S. L. CLEMENS.
Họ thu xếp để khởi hành trên con tàu Prince Oscar vào ngày 29 tháng 6. Có một chuyến tàu sớm hơn, nhưng đó lại là chiếc Princess Irene, con tàu đã đưa họ tới đây, và họ cảm thấy không thể thực hiện chuyến trở về trên con tàu đó. Trong thời gian chờ đợi, một chuyện lạ đã xảy ra. Một ngày nọ, Clemens đứng lên ghế trong phòng ở tầng hai để kéo khung cửa sổ cao xuống. Nó không dễ di chuyển và tay ông bị trượt. Chỉ nhờ may mắn hiếm hoi mà ông thoát khỏi việc ngã nhào xuống đất phía dưới. Ông có ghi lại điều này trong sổ tay, và một lần, khi kể với Frederick Duneka, ông nói:
“Nếu tôi ngã, có lẽ tôi đã chết, và trong hoàn cảnh tang tóc của tôi, thế giới sẽ tin rằng đó là tự sát. Đó là một trong những sự trùng hợp kỳ lạ thường xuyên xảy ra và hay bị hiểu lầm.”
Chuyến hải hành trở về và kết cục đau buồn được thể hiện đầy xót xa trong những dòng ghi chú của ông:
Ngày 29 tháng 6 năm 1904. Khởi hành đêm qua lúc 10 giờ. Tiếng kèn báo thức cho bữa sáng. Tôi nhận ra những nốt nhạc đó và thấy đau lòng. Lần cuối tôi nghe thấy chúng, Livy đã nghe cùng tôi; giờ đây chúng rơi vào tai nàng mà không hề lay động.
Trong đời tôi đã có 68 tháng Sáu—nhưng 67 tháng Sáu kia mới mờ nhạt và vô sắc làm sao khi đối lập với màu đen sâu thẳm của tháng Sáu này!
Ngày 1 tháng 7 năm 1904. Tôi không thể hình dung lại khuôn mặt của Livy trong tâm trí—suốt đời tôi chưa bao giờ có thể hình dung lại một khuôn mặt nào. Đó là một sự khiếm khuyết kỳ lạ—và giờ cuối cùng tôi cũng nhận ra đó là một tai ương.
Ngày 2 tháng 7 năm 1904. Trong 34 năm qua chúng ta đã thực hiện nhiều chuyến hải hành cùng nhau, Livy thân yêu—và giờ chúng ta đang thực hiện chuyến cuối cùng; nàng ở dưới kia và cô đơn; tôi ở trên này cùng đám đông và cũng cô đơn.
Ngày 3 tháng 7 năm 1904. Giờ tàu, 8 giờ sáng. Trong 13 tiếng rưỡi nữa, sẽ tròn 4 tuần kể từ khi Livy qua đời.
Ba mươi mốt năm trước chúng ta đã thực hiện chuyến hải hành đầu tiên cùng nhau—và đây là chuyến cuối cùng chúng ta có nhau. Khi đó Susy mới một tuổi. Con bé mất năm 24 tuổi và đã nằm dưới mộ được 8 năm rồi.
Ngày 10 tháng 7 năm 1904. Tối nay sẽ tròn 5 tuần. Nhưng với tôi, mọi thứ vẫn như ngày hôm qua—vẫn thế ngay từ đầu. Nhưng khúc nhạc tang lễ này—sao mà buồn và dài đằng đẵng!
Hai ngày nữa sẽ kết thúc giai đoạn thứ hai của nó.
Ngày 14 tháng 7 năm 1904 (ELMIRA). Tang lễ riêng tư tại ngôi nhà nơi Livy trải qua thời thiếu nữ. Nơi nàng đứng làm cô dâu 34 năm trước, giờ đây quan tài của nàng nằm đó; và trên đó, cùng một giọng nói đã tác thành vợ chồng cho nàng khi ấy, giờ đây đang phó thác linh hồn đã khuất của nàng cho Chúa.
Chính Joseph Twichell là người đã thực hiện nghĩa cử cuối cùng đó. Mục sư Beecher đã qua đời từ lâu. Đó là một lời phát biểu giản dị, cảm động, khép lại bằng lời từ biệt dịu dàng này:
Robert Browning, khi những ngày tháng nơi trần thế của ông sắp đi đến hồi kết, đã nói rằng cái chết là điều chúng ta không tin vào. Và chúng ta cũng không tin vào nó. Những người chúng ta, những kẻ đã hành trình qua những năm tháng đã qua, đồng hành cùng linh hồn rực rỡ nay đã rời xa, đang dần già đi. Con đường phía sau đã dài; con đường phía trước thì ngắn. Hồi kết hẳn không còn xa. Nhưng thì đã sao? Chẳng lẽ mỗi người chúng ta không thể nói rằng:
“Sức mạnh ấy đã ban phước cho tôi bấy lâu, chắc hẳn nó vẫn
Sẽ dẫn lối cho tôi;
Qua đầm lầy và bãi hoang; qua vách đá và dòng thác, cho đến khi
Đêm tàn;
Và cùng với bình minh, gương mặt thiên thần của họ mỉm cười,
Những người tôi đã yêu thương từ lâu, và đánh mất trong chốc lát!”
Và thế là vĩnh biệt. Vĩnh biệt, trái tim thân yêu! Mạnh mẽ, dịu dàng và chân thật. Vĩnh biệt cho đến khi bình minh rạng rỡ với chúng ta và những bóng tối này tan biến.
Tiến sĩ Eastman, người kế nhiệm Mục sư Beecher, đã kết thúc buổi lễ bằng một lời cầu nguyện, và thế là nghĩa vụ cuối cùng chúng ta có thể thực hiện trong cuộc đời này cho những người ta yêu thương đã hoàn tất.
Clemens yêu cầu đặt một tấm bia đơn giản tại ngôi mộ, ngoài tên tuổi, ghi chú ngày sinh và ngày mất, kèm theo dòng chữ tiếng Đức:
'Gott sei dir gnadig, O meine Wonne'!