Vào thứ Ba, ngày 9 tháng 1 năm 1906, tôi đến cùng với một cô thư ký tốc ký tài năng—cô Josephine Hobby. Cô ấy từng đảm nhiệm thành công các vị trí thư ký cho Charles Dudley Warner và bà Mary Mapes Dodge, nên hoàn toàn đủ năng lực cho công việc lần này.
Trong lúc ấy, Clemens đã nghiền ngẫm các kế hoạch của chúng tôi và bổ sung thêm vài nét riêng. Ông đề xuất tăng gấp đôi giá trị cũng như sự thú vị cho công việc của chúng tôi bằng cách để những bài đọc chép của ông tiếp nối hình thức của các chương tự truyện trước đó—những phần đã khởi đầu cùng Redpath năm 1885 và tiếp tục sau này tại Vienna và Villa Quarto. Ông nói rằng mình không nghĩ có thể tuân theo một trình tự thời gian cụ thể nào; thay vào đó, ông muốn được lang thang đây đó, nhặt nhạnh tình tiết này hay chi tiết kia tùy theo ký ức hoặc trí tưởng tượng mách bảo, chứ chẳng theo trật tự tiểu sử rạch ròi nào cả. Ông tuyên bố rằng mục đích của mình là các bản đọc chép này không được xuất bản cho đến khi ông đã qua đời một trăm năm hoặc hơn—một viễn cảnh dường như mang lại cho ông niềm thỏa mãn đặc biệt.—[Ngay từ tháng 10 năm 1900, ông đã đề nghị Harper & Brothers một hợp đồng xuất bản hồi ký cá nhân của mình sau một trăm năm kể từ ngày ký; và các lá thư trao đổi chi tiết đã được gửi cho ông Rogers. Tuy nhiên, văn bản này không được hoàn tất.]
Ông nói mình muốn tự trả lương cho cô thư ký và giữ quyền sở hữu các bản ghi nhớ này, đồng thời cho phép tôi thoải mái tiếp cận để chọn lọc bất cứ tư liệu nào mà tôi thấy giá trị. Tôi cũng có thể gợi ý các chủ đề để ông đọc chép, và hỏi sâu về bất kỳ sự kiện hay giai đoạn đặc biệt nào. Tôi tin rằng bấy nhiêu đã bao hàm toàn bộ thỏa thuận vốn chẳng tốn quá năm phút đồng hồ, và chúng tôi bắt tay vào việc ngay mà không cần lời dạo đầu nào thêm nữa.
Tôi cũng nên kể rằng khi chúng tôi đến, ông vẫn còn nằm trên giường, và hầu như suốt những buổi đọc chép đầu tiên này, ông đều ở nguyên vị trí đó. Ông mặc chiếc áo choàng bằng lụa tuyệt đẹp với họa tiết Ba Tư rực rỡ, tựa lưng vào những chiếc gối trắng muốt. Ông vốn yêu cái cảm giác thư thái, dễ chịu này và thấy nó rất có lợi cho việc tư duy. Trên chiếc bàn nhỏ bên cạnh, nơi bày biện xì gà, giấy tờ, tẩu thuốc và đủ thứ đồ đạc linh tinh, một chiếc đèn đọc sách tỏa sáng, càng làm tôn thêm vẻ rực rỡ trên nước da và ánh nhìn lấp lánh của mái tóc ông. Tuy có ánh sáng ban ngày hắt vào, nhưng đó là thứ ánh sáng phía bắc, hơn nữa những ngày mùa đông lại rất ảm đạm. Thêm vào đó, các bức tường trong phòng mang màu đỏ thẫm, không phản chiếu ánh sáng, mà mắt ông thì đã dần mờ đi theo tuổi tác. Hình ảnh chiếc giường rộng lớn hòa lẫn vào bối cảnh sang trọng ấy, tất cả tập trung vào nhân vật trung tâm đầy ấn tượng, đến tận hôm nay vẫn còn in đậm trong tâm trí tôi—một bức tranh mang giá trị kinh điển.
Sáng hôm đó, ông đọc chép về vài chuyện liên quan đến lịch sử mỏ Comstock; đoạn ông lại trôi về thời thơ ấu, rồi quay lại thời kỳ hiện đại hơn, và tôi nghĩ, ông đã kết thúc bằng vài lời bình luận về thời cuộc. Thật vô cùng lôi cuốn; cái phong cách nói chuyện kỳ lạ, thong thả của ông, những cử động vô thức của đôi tay, nét biểu cảm trên khuôn mặt mỗi khi những ý tưởng và câu chữ lướt qua tâm trí ông, rồi được đón nhận hoặc gạt đi. Chúng tôi đang được chứng kiến một trong những nhà sáng tạo văn chương vĩ đại nhất thời bấy giờ ngay trong chính quá trình kiến tạo của ông. Chúng tôi, những khán giả thuộc hàng tinh tuyển nhất trên thế giới, đang thưởng thức thứ có lẽ là loại hình giải trí đáng kinh ngạc nhất. Khi cuối cùng ông quay sang hỏi giờ, tất cả chúng tôi đều kinh ngạc nhận ra hơn hai tiếng đồng hồ đã trôi qua tự lúc nào.
"Và tôi đã tận hưởng nó biết bao!" ông nói. "Đây là kế hoạch lý tưởng cho công việc kiểu này. Viết tự sự luôn gây thất vọng. Khoảnh khắc bạn cầm bút lên, bạn bắt đầu đánh mất đi sự tự nhiên trong mối tương tác cá nhân, thứ vốn chứa đựng cốt lõi của sự thú vị. Với lối đọc chép tốc ký, người ta có thể trò chuyện như đang ngồi bên bàn ăn nhà mình—nơi luôn truyền cảm hứng nhất. Tôi mong được đọc chép suốt quãng đời còn lại, nếu các bạn đây sẵn lòng đến và lắng nghe."
Những buổi đọc chép bắt đầu như vậy, kéo dài đều đặn hết tuần này qua tuần khác, và luôn mang theo sức hút ngày càng lớn. Chúng tôi chẳng bao giờ biết trước ông sẽ nói về điều gì, và hiếm khi chính ông cũng biết cho đến tận khoảnh khắc bắt đầu; rồi ông cứ thế phiêu lãng giữa các tình tiết, sự kiện và những thời kỳ theo lối tùy hứng của mình; cái lối trò chuyện bên bàn ăn như chính ông từng nói, một phương pháp không phương pháp của tâm trí con người. Điều đó luôn thú vị, luôn mang tính giải trí, bi kịch hoặc đầy tính giáo huấn, và rất có thể ngay khoảnh khắc này là thế này, thì khoảnh khắc sau đã là thế khác. Tôi cảm thấy mình là người viết tiểu sử may mắn nhất thế giới—quả thực là vậy, dẫu không hoàn toàn theo cách mà tôi đã mường tượng ban đầu.
Phải vài tuần sau, tôi mới bắt đầu nhận ra rằng những hồi ức kỳ diệu này chỉ mang mối liên hệ mang tính chất "không khí" với lịch sử; chúng thiên về các khía cạnh tiểu sử hơn là một bản tự sự đích thực, và được xây dựng phần lớn—đôi khi là hoàn toàn—từ một trí tưởng tượng vốn đã lấn át ký ức theo thời gian. Trí tưởng tượng ấy tạo ra các chi tiết, thậm chí đảo lộn cả sự thật, mặc dù người kể vẫn luôn chân thành với mục đích ghi lại những sự thật trần trụi, nguyên bản. Ông luôn cố gắng thành thật và trung thành với sự kiện, luôn muốn ghi lại, thú nhận và lên án mà không chút ngần ngại. Nếu muốn biết điều tồi tệ nhất về Mark Twain, bạn chỉ cần hỏi ông. Ông sẽ kể ra, đến tận âm tiết cuối cùng—thậm chí còn tệ hơn cả cái tệ nhất, bởi trí tưởng tượng của ông sẽ phóng đại nó lên và tô điểm bằng những tình tiết sai lệch mới; và nếu kể lại lần nữa, hoặc cả chục lần nữa, thì mỗi lần ông lại làm cho nó "tốt hơn", đến mức sợi chỉ lịch sử gần như không thể lần theo được trong mớ vải kỳ diệu ấy; và ông cũng sẵn sàng làm điều tương tự với bất kỳ ai khác. Những nhân vật sống động mà ông phô bày ra trước mắt chúng tôi quả là những tạo vật thuyết phục nhất trên đời; vừa mang tính giải trí, vừa hài hước đến mức đau đớn, hoặc độc ác, hoặc bi kịch; nhưng than ôi, không phải lúc nào cũng an toàn khi đưa họ vào một bản ghi chép cần mang vẻ xác thực của lịch sử. Họ thường bất nhất trong hành động, và thậm chí cả trong tính cách, so với những tài liệu lưu trữ ở căn phòng bên cạnh—điều mà tôi đã dần nhận ra khi những hồ sơ ấy, sau khi được sắp xếp lại, bắt đầu phục dựng nên cấu trúc của những năm tháng đã qua.
Tài năng kịch tính hóa của ông đã được vận dụng quá lâu để giờ đây có thể từ bỏ. Những điều ông kể về bà Clemens và về Susy đều là sự thật—một sự thật kỳ diệu và đẹp đẽ, xét về mặt tinh thần và khía cạnh—và chi tiết thực tế trong trường hợp này chẳng còn mấy quan trọng đối với một bản ghi chép như vậy nữa. Phần còn lại chỉ là lịch sử theo cái cách mà 'Roughing It' (Sống giữa hoang dã) hay 'Tramp Abroad' (Gã lang thang ngoại quốc) được gọi là lịch sử; nghĩa là, đó là lịch sử hư cấu, lấy sự thật làm điểm khởi đầu. Trong lời tựa của các tập sách này, chúng tôi đã trích dẫn lời thú nhận đầy duyên dáng và kỳ quặc của chính Mark Twain, được ông thốt ra một lần khi nhận ra những sai lệch của mình:
“Thời còn trẻ, tôi có thể nhớ bất cứ điều gì, dù nó có thực sự xảy ra hay không; nhưng giờ tôi đã già, và sớm thôi, tôi sẽ chỉ nhớ những chuyện không có thực mà thôi.”
Một lần khác, ông diễn giải lại câu nói của Josh Billings bằng nhận xét: “Điều đáng kinh ngạc không phải là số lượng những thứ tôi có thể nhớ được, mà là số lượng những thứ tôi có thể nhớ được nhưng lại chẳng hề có thật.”
Tuy nhiên, tôi hoàn toàn không có ý nói rằng tập tự truyện kia chỉ là một câu chuyện cổ tích đơn thuần. Nó khác xa điều đó. Nó vô cùng chân thực trong việc khắc họa chân dung của chính con người ông. Nó chỉ thiếu độ tin cậy—và đôi khi thậm chí bất công—nếu xét như một cuốn lịch sử chi tiết. Thế nhưng, thật kỳ lạ, thỉnh thoảng lại có những chương chính xác đến từng chi tiết ảnh chụp, khớp hoàn toàn với những nguồn tài liệu xác thực hơn, dù kém phần màu mè. Cũng phải nói rằng, những chương kiểu đó thường là những tình tiết vốn đã hoàn hảo đến mức không cần đến bàn tay nhào nặn của nghệ thuật.
Trong những buổi trò chuyện thường nhật sau khi các phần đọc chép kết thúc và cô Hobby đã ra về, tôi còn thu thập được nhiều điều có giá trị lớn hơn nữa. Khi ấy, trí tưởng tượng dường như tạm thời lắng xuống, và dù đang giảng giải một học thuyết hay tóm tắt một sự kiện nào đó, ông chẳng màng đến hiệu ứng văn chương mà chỉ tập trung vào tư tưởng và khoảnh khắc hiện tại.
Chính vào những lúc ấy, ông cho phép tôi đặt ra những câu hỏi mà chúng tôi đã lên kế hoạch từ đầu—những điều dường như không mấy phù hợp để đưa vào các phần đọc chép. Đôi khi tôi dẫn dắt để ông nói về nguồn gốc các cuốn sách của mình, cơ duyên nào đã khiến ông viết chúng, và tôi nghĩ hiếm có trường hợp nào mà sau này tôi lại thấy ký ức của ông về những vấn đề này không khớp gần như hoàn toàn với những lá thư viết vào thời điểm đó gửi cho Howells, Twichell hoặc một thành viên nào trong gia đình. Những hồi ức như vậy thường được tiếp nối bởi một tràng triết lý nhân sinh mạnh mẽ, đôi khi quá mạnh mẽ để có thể in ra, quá "con người", nhưng lại rực rỡ như ánh đèn pha chiếu rọi sự thật.
Chính trong khoảng thời gian gắn kết ban đầu này, một ngày nọ, ông đã đề xuất thuyết hoàn cảnh của mình—thứ mà tôi đã ghi lại—chuỗi nguyên nhân và hệ quả tất yếu đó, bắt đầu từ hành động đầu tiên của nguyên tử sơ khai. Sáng hôm đó, ông vừa đọc chép câu chuyện về giấc mơ tiên tri trước khi anh trai ông qua đời, và cuộc trò chuyện về khả năng biết trước tương lai vẫn tiếp diễn. Tôi nói rằng, từ hoàn cảnh đó, người ta có thể kết luận một cách logic rằng tương lai là một đại lượng đã được định sẵn.
“Cố định tuyệt đối như quá khứ vậy,” ông nói; rồi thêm vào nhận xét đã được trích dẫn ở trên.—[Chương LXXV] Một lát sau, ông tiếp tục:
“Ngay cả Đấng Toàn Năng cũng không thể ngăn chặn hay thay đổi chuỗi sự kiện đó một khi nó đã khởi phát. Đó là một đại lượng cố định, và một phần của kế hoạch chính là trạng thái tinh thần trong những khoảnh khắc nhất định—thường là lúc ngủ—khi tâm trí có thể vươn tới và nắm bắt được vài hành động vẫn còn ở thì tương lai.”
Đó là một góc nhìn mới mẻ đối với tôi—một lập luận logic giản đơn mà hoàn toàn thuyết phục đến mức cho tận ngày nay, tôi vẫn giữ vững niềm tin đó. Tôi chưa bao giờ tìm thấy lời giải đáp nào phản bác được nó, cũng như chưa có ai chứng minh được rằng hành động đầu tiên của nguyên tử sơ khai ấy không phải là tiếng chuông điểm nhịp cho sự vĩnh hằng.
Một lần khác, khi nói về ý tưởng cho rằng Chúa tác động thông qua con người, ông thốt lên:
“Đúng, tất nhiên rồi, cũng giống như cách con người tác động thông qua lũ vi khuẩn trong cơ thể mình vậy!”
Ông có cách diễn đạt những điều như thế thật đáng kinh ngạc, khiến người ta chẳng còn gì để nói thêm nữa.
Vào thời kỳ đó, tôi khá quan tâm đến liệu pháp chữa bệnh bằng tinh thần và đã từng được điều trị chứng suy nhược thần kinh với kết quả rất khả quan. Cũng như phần lớn mọi người, từ những bài viết đã xuất bản của ông, tôi cứ đinh ninh rằng ông cực lực phản đối Khoa học Thiên chúa giáo (Christian Science) và các phương pháp thực hành liên quan. Một ngày nọ, khi tôi miễn cưỡng thú nhận về những lợi ích mà mình nhận được, ông đã khiến tôi ngạc nhiên khi trả lời:
“Tất nhiên là bạn đã được hưởng lợi rồi. Khoa học Thiên chúa giáo là món quà dành cho nhân loại. Mẹ Eddy xứng đáng có một vị trí trong Chúa Ba Ngôi chẳng kém gì bất kỳ thành viên nào khác. Bà ấy đã tổ chức và hiện thực hóa một nguyên lý chữa bệnh mà suốt hai ngàn năm qua chưa bao giờ được áp dụng, ngoại trừ những kiểu phỏng đoán đơn thuần nhất. Bà ấy chính là ân nhân của thời đại này.”
Vào lúc đó, thật lạ lùng khi nghe ông nói như vậy về một phương pháp mà mọi người vẫn thường coi ông là đối thủ công khai số một. Đó chỉ là một khía cạnh khác trong tính cách đa diện của ông mà thôi.