Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1834 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Cclii. Thần Học Và Tiến Hóa

❊ ❊ ❊

Kể từ chuyến đi Washington, mối quan hệ giữa tôi và Mark Twain ngày càng trở nên khăng khít hơn. Trên đường tới New York, ông gợi ý tôi dọn đến ở nhà ông—một đặc ân mà tôi chẳng hề muốn từ chối. Ông nói rằng nhà còn nhiều phòng bỏ trống, hơn nữa, ở lại đó sẽ tiện cho những buổi chơi bi-a từ sớm đến muộn. Vậy là, kể từ đó, phần lớn ngày đêm tôi đều ở đó.

Nhìn lại khoảng thời gian ấy, trong tâm trí tôi hiện lên ba bức tranh vô cùng sống động. Một là cảnh bên trong phòng bi-a với tông màu đỏ rực rỡ, nổi bật giữa trung tâm là mặt bàn xanh mướt, nơi những quả bóng đầy màu sắc đang lăn lộn, còn phía trên đó, vươn người cúi xuống là dáng hình trắng sáng lấp lánh trong khoảnh khắc tung cú đánh. Tiếp đến là căn phòng khách dài với ánh đèn sáng trưng, vẫn dáng người ấy nằm dài trên chiếc ghế dài ở góc phòng, lơ mơ hút thuốc, trong khi những giai điệu organ trầm hùng lấp đầy không gian, khơi gợi cho ông những cảnh tượng và gương mặt mà người khác không nhìn thấy được. Đó là khoảng thời gian giữa bữa tối và giờ chơi bi-a—khoảng thời gian mà ông thấy thư thái nhất trong ngày. Đôi khi ông đứng dậy, rảo bước dọc theo căn phòng, nhịp chân ăn khớp với âm nhạc và dòng suy tưởng của mình. Với chiều cao trung bình, ông lại tạo ấn tượng là một người cao lớn—đầu ngẩng cao, và trông khá to so với cơ thể, tựa như đầu sư tử. Nhưng thường thì ông nằm giữa những chiếc gối, ánh sáng tràn ngập mái tóc trắng và y phục của ông, làm nổi bật thêm vẻ rạng rỡ của ông.

Bức tranh thứ ba là hình ảnh bàn ăn—luôn được bày biện đẹp đẽ, và luôn là nơi tôn nghiêm của trí tuệ mỗi khi ông hiện diện. Không phải lúc nào ông cũng nói; nhưng đó là thói quen của ông, và ký ức của tôi lưu giữ rõ nét nhất hình ảnh ông khi ấy, với đôi mắt và khuôn mặt bừng sáng vẻ hào hứng, ông đưa ra một góc nhìn mới mẻ với cách diễn đạt đầy hình ảnh. Đây là những bức tranh còn đọng lại trong tôi suốt những ngày tháng sống dưới mái nhà ông, và chúng sẽ chẳng bao giờ phai mờ chừng nào ký ức còn tồn tại.

Về những triết lý trên bàn ăn của Mark Twain, thiết nghĩ cần phải ghi chép lại một cách khá chi tiết. Những triết lý đó thường không được chuẩn bị trước, nhưng chúng thể hiện con người ông như chính bản chất và tư duy của ông vậy. Tôi đã cố gắng bảo tồn nhiều nhất có thể, và xác minh lại câu chữ, ý tưởng, khi có thể, từ những ghi chép của chính ông và các bản thảo chưa in ấn khác.

Những cuộc trò chuyện trên bàn ăn này đương nhiên có tính chất khác hẳn với những gì diễn ra trong phòng bi-a. Ở phòng bi-a, câu chuyện thường mang tính giai thoại và cá nhân; còn ở bàn ăn, câu chuyện thường mang tính triết lý và bình luận hơn, trải rộng trên nhiều chủ đề đa dạng từ khoa học, chính trị, xã hội học đến tôn giáo. Ông thường nói về sự vô tận—những lực lượng của tạo hóa—và thường là những lời châm biếm các quan niệm chính thống, pha trộn với những dị giáo do ông tự nghĩ ra.

Có lần, sau một khoảng lặng chung, ông nói:

“Không ai biết suy nghĩ lại có thể tưởng tượng rằng vũ trụ được tạo ra bởi sự tình cờ. Nó được sắp đặt và điều chỉnh quá đỗi khéo léo. Tất nhiên, có một Siêu Trí Tuệ vĩ đại, nhưng ngài chẳng mảy may quan tâm đến nỗi đau hay niềm vui của chúng ta.”

Một người có mặt ở đó phản đối rằng, vì Siêu Trí Tuệ ấy gợi lên sự hòa hợp hoàn hảo, nên nỗi buồn và sự đau khổ là những khiếm khuyết mà Trí Tuệ đó phải cảm nhận được và cuối cùng phải điều chỉnh.

“Đúng vậy,” ông nói, “không một con chim sẻ nào rơi xuống mà Người không hay biết, nếu đó là điều anh muốn nói; nhưng quan niệm của con người lại là Chúa đang thức trắng đêm lo lắng cho từng cá thể của cái giống loài nhỏ bé vô cùng tận này.”

Sau đó, ông nhớ lại một ý tưởng mà sau này tôi tìm thấy trong các ghi chú của ông. Trong ghi chú này ông viết:

Những mặt trời & hành tinh hình thành nên các chòm sao của hàng tỷ tỷ hệ mặt trời & tuôn chảy, một dòng thác những quả cầu tỏa sáng, qua những huyết mạch vô hình của không gian chính là những tế bào máu trong tĩnh mạch của Chúa; & các quốc gia là những vi khuẩn lúc nhúc & ngoe nguẩy & khoe khoang trong đó, & tưởng rằng Chúa có thể phân biệt được chúng ở khoảng cách ấy & không có việc gì tốt hơn để làm ngoài việc cố gắng phân biệt. Đây—thú tiêu khiển của một cõi vĩnh hằng. Ai lại nghèo nàn về tham vọng đến mức đồng ý làm Chúa với những điều kiện đó chứ? Báng bổ ư? Không, đó không phải báng bổ. Nếu Chúa vĩ đại đến thế, Người ở trên sự báng bổ; nếu Người nhỏ bé đến thế, Người ở dưới sự báng bổ đó.

“Kinh Thánh,” ông nói, “hé lộ tính cách của Chúa với sự chính xác đến từng chi tiết. Đó là chân dung của một người đàn ông, nếu ai đó có thể tưởng tượng ra một người đàn ông với những xung năng xấu xa vượt xa giới hạn con người. Trong Cựu Ước, Người được khắc họa là kẻ bất công, không rộng lượng, tàn nhẫn và đầy thù hận, trừng phạt những đứa trẻ vô tội vì lỗi lầm của cha mẹ chúng; trừng phạt những người không có tội vì tội lỗi của những kẻ cai trị họ, thậm chí hạ mình xuống thực hiện sự trả thù đẫm máu lên những con bê và con cừu vô hại như là hình phạt cho những sai phạm cỏn con do chủ nhân chúng gây ra. Đó là bản tiểu sử đáng nguyền rủa nhất từng được in ra. Khởi đầu của nó chỉ đơn thuần là trò trẻ con. Adam bị cấm ăn trái cây của một cái cây nhất định, và được thông báo một cách nghiêm trọng rằng nếu không vâng lời, anh ta sẽ phải chết. Điều đó có thể gây ấn tượng gì với Adam chứ? Anh ta không thể có ý niệm gì về việc chết có nghĩa là gì. Anh ta chưa từng thấy một vật gì chết. Anh ta chưa từng nghe nói về nó. Nếu người ta bảo rằng nếu anh ăn những quả táo đó anh sẽ bị biến thành một kinh tuyến địa lý thì lời đe dọa đó cũng có nghĩa lý tương đương với lời đe dọa kia thôi. Cái trí tuệ nông cạn đã phát minh ra khái niệm đó có thể được trông chờ là sẽ tiếp tục ra sắc lệnh rằng tất cả hậu duệ của Adam cho đến tận ngày nay đều phải bị trừng phạt vì cái lỗi lầm trẻ con đó ngay từ ban đầu.”

“Có một sự nghèo nàn đầy tò mò trong các cuốn Kinh Thánh. Hầu hết các chủng tộc lớn đều có một cuốn, và tất cả đều bộc lộ khiếm khuyết nổi bật này. Mỗi cuốn đều tự nhận là độc đáo, mà chẳng hề sở hữu lấy một chút nào. Mỗi cuốn đều vay mượn từ cuốn khác, tịch thu những đạo cụ cũ kỹ, rồi phô trương chúng như những nguồn cảm hứng mới mẻ, tươi mới từ trên cao. Chúng ta đã vay mượn Quy tắc Vàng từ Khổng Tử, sau khi nó đã được sử dụng hàng thế kỷ, và đăng ký bản quyền mà không hề đỏ mặt. Chúng ta quay lại Babylon để lấy câu chuyện Đại hồng thủy, và tự hào cũng như thỏa mãn về nó như thể nó xứng đáng với công sức đó; trong khi chúng ta biết bây giờ rằng trận lụt của Noah chưa bao giờ xảy ra, và không thể xảy ra—không phải theo cách đó. Trận lụt là chủ đề yêu thích của những người viết Kinh Thánh. Một chủ đề yêu thích khác của những người sáng lập tôn giáo là Sự thụ thai tinh khiết. Nó đã bị dùng đến mòn rách; nhưng chúng ta vẫn chấp nhận nó như một ý tưởng mới. Nó đã cũ kỹ ở Ai Cập hàng ngàn năm trước khi Chúa Jesus ra đời. Người Hindu đã trân trọng nó từ thời xa xưa. Người Ai Cập thậm chí còn áp dụng nó cho một số vị vua của họ. Người La Mã vay mượn ý tưởng đó từ Hy Lạp. Chúng ta nhận nó trực tiếp từ thiên đường thông qua Rome. Chúng ta vẫn bị nó mê hoặc.”

Ông tiếp tục mạch suy nghĩ đó, thỉnh thoảng đứng dậy đi lại quanh phòng. Có lần, khi cân nhắc về tính cách của Chúa—Chúa trong Kinh Thánh—ông nói:

“Chúng ta chưa thỏa mãn với tính cách của Chúa như được mô tả trong Cựu Ước; chúng ta đã sửa đổi nó. Chúng ta gọi Người là Chúa của lòng nhân từ, tình yêu và đạo đức. Ngay từ đầu, Người chẳng có lấy một phẩm chất nào trong số đó. Người không hề do dự khi giáng những tai ương xuống Ai Cập, những hình phạt tàn độc nhất có thể nghĩ ra—không phải cho nhà vua, mà cho những thần dân vô tội của ông ta, những người phụ nữ và những đứa trẻ nhỏ, và chỉ để phô trương quyền năng của mình, chỉ để làm màu—và Người cứ làm cho trái tim Pharaoh trở nên chai cứng để Người có thể giáng thêm vài kiểu tra tấn sáng tạo, những dòng sông máu mới, và lũ côn trùng cùng những dịch bệnh mới, chỉ để trưng bày những mẫu vật trong tay nghề của mình. Thỉnh thoảng, trong suốt bốn mươi năm lang thang, Moses đã thuyết phục được Người khoan dung hơn một chút với người Israel, điều đó cho thấy Moses là người có tính cách tốt hơn trong hai người. Chúa của Cựu Ước đó chưa bao giờ có được một ý tưởng truyền cảm hứng nào của riêng mình.”

Ông đề cập đến quan niệm bao quát hơn về Chúa, cái Siêu Trí Tuệ đã phóng chiếu ra vũ trụ. Ông nói:

“Xét về một vài chi tiết thì Chúa trong Kinh Thánh có lẽ là một bức chân dung chính xác hơn so với quan niệm của chúng ta về Đấng Vô Song đã tạo ra vũ trụ và gieo vào đại dương không gian vô tận của nó những mặt trời khổng lồ, những ngọn đèn tín hiệu xa xôi đến mức chúng ta chỉ bắt gặp ánh chớp của chúng khi nó đã trải qua hàng vạn năm trên đường đi. Bởi vì Đấng Tối Cao đó không phải là một vị Chúa của lòng trắc ẩn hay nhân từ—không phải theo cách chúng ta nhận diện những phẩm chất này. Hãy nghĩ về một vị Chúa nhân từ lại tạo ra vi khuẩn thương hàn, hay con ruồi nhà, hay con rết, hay con rắn đuôi chuông, vậy mà tất cả chúng đều là sản phẩm tay nghề của Người. Chúng là một phần của kế hoạch Vô tận. Vị mục sư cẩn thận giải thích rằng tất cả những đau khổ này được gửi đến vì một mục đích tốt đẹp; nhưng ông ta lại thuê bác sĩ để tiêu diệt vi khuẩn gây sốt, và ông ta giết con rắn đuôi chuông khi không chạy trốn khỏi nó, và ông ta đặt giấy dính mật đường để bẫy con ruồi nhà.”

“Hai điều khá chắc chắn: một là Chúa, vị Chúa vô biên, đã tạo ra những thứ đó, vì không con người nào có thể làm được. Chưa bao giờ có người đàn ông nào sống mà có thể tạo ra dù chỉ là sinh vật thấp kém nhất trong các tạo vật của Chúa. Kết luận thứ hai là Chúa không có sự quan tâm đặc biệt nào đến phúc lợi hay sự thoải mái của con người, nếu không Người đã không tạo ra những thứ đó để làm phiền và hủy hoại con người. Quan niệm của con người về lòng trắc ẩn và đạo đức hẳn phải hoàn toàn xa lạ với vị Chúa Vô tận đó, cũng xa lạ như những quan niệm của một vi khuẩn đối với con người, hoặc ít nhất là chẳng được đoái hoài tới.”

“Nếu Chúa có bao giờ suy ngẫm về những phẩm chất đó ở con người thì có lẽ Người ngưỡng mộ chúng, như chúng ta luôn ngưỡng mộ những thứ mà bản thân không có; có lẽ một chút lòng trắc ẩn nhỏ nhoi ở con người hay một nguyên tử nhân từ nhỏ bé sẽ trông to lớn đối với Người như một chòm sao vậy. Người có thể tạo ra một chòm sao chỉ bằng một ý nghĩ; nhưng Người đã trải qua bao thời đại vô biên, và chưa bao giờ có được những phẩm chất mà chúng ta đã gọi tên—lòng trắc ẩn, lòng nhân từ và đạo đức. Người cứ tiếp tục hủy diệt cả một hòn đảo người bằng một trận động đất, hay cả một thành phố bằng dịch bệnh, khi chúng ta trừng phạt một người trên ghế điện chỉ vì giết chết kẻ thấp kém nhất trong giống loài chúng ta. Con người cần phải xem xét lại những ý tưởng của mình về Chúa lần nữa. Hầu hết các nhà khoa học đã làm điều đó rồi; nhưng phần lớn họ không dám nói ra.”

Ông chỉ ra rằng quan niệm đạo đức đang trải qua sự thay đổi không ngừng; rằng điều gì được coi là chính đáng trong thời đại trước đây thì nay bị coi là vô đạo đức cao độ. Ông chỉ ra rằng ngay cả Mười Điều Răn cũng không hề đề cập đến việc nói dối, ngoại trừ vấn đề làm chứng gian chống lại người lân cận. Ngoài ra, còn có một điều răn chống lại lòng tham, mặc dù lòng tham ngày nay là nền tảng của mọi hoạt động thương mại: Kết luận chung là đạo đức của Chúa vẫn là đạo đức của thuở sơ khai; đạo đức của người được tạo ra đầu tiên, đạo đức của người tiền sử, đạo đức của sự cần thiết; và rằng đạo đức của nhân loại đã tiến cùng nhịp với sự cần thiết, trong khi đạo đức của Chúa thì vẫn không thay đổi. Chẳng cần phải nói rằng không ai từng cố gắng phản bác bất kỳ tuyên bố nào kiểu như vậy từ ông. Thứ nhất, chẳng ai có ý muốn làm thế; và thứ hai, bất cứ ai cố gắng làm vậy cũng sẽ trở nên nhỏ bé trước những lập luận kém sắc bén hơn và cách diễn đạt thiếu mạnh mẽ hơn của họ. Đó là lẽ khôn ngoan và là phần hạnh phúc vô biên khi được im lặng và lắng nghe.

Vào một buổi tối khác, ông bắt đầu:

“Sự tiến hóa tinh thần của các loài dường như diễn ra theo một tiến trình đều đặn song song với sự phát triển thể chất cho đến khi đến loài người, rồi xuất hiện một khoảng trống dài, không thể giải thích. Đâu đó, con người đã có được một tài sản khiến họ khác biệt vô cùng với các loài động vật khác—trí tưởng tượng. Từ đó, con người tự tạo ra cho mình lương tâm, quần áo, sự khiêm tốn, thế giới bên kia, và linh hồn. Tôi tự hỏi con người có được tài sản đó ở đâu. Điều đó gần như khiến người ta đồng ý với Alfred Russel Wallace rằng thế giới và vũ trụ được tạo ra chỉ vì lợi ích của loài người, rằng con người là tình yêu và niềm vui lớn nhất của Chúa. Wallace nói rằng toàn bộ vũ trụ được tạo ra để chăm sóc và giữ vững hạt bụi nhỏ bé trôi nổi ở trung tâm của nó, cái mà chúng ta gọi là thế giới. Có vẻ là quá nhiều rắc rối cho một kết quả nhỏ bé như vậy; nhưng thật nguy hiểm khi tranh luận với một nhà thiên văn học uyên bác như Wallace. Tuy nhiên, tôi không nghĩ chúng ta nên quyết định quá sớm về điều đó—không phải cho đến khi tất cả các kết quả đều được trả về. Ví dụ như bằng chứng địa chất chẳng hạn. Ngay cả sau khi vũ trụ được tạo ra, phải mất rất nhiều thời gian để chuẩn bị thế giới cho con người. Một số nhà khoa học, khi tính toán các bằng chứng do địa chất cung cấp, đã đi đến niềm tin rằng thế giới này cổ xưa một cách khủng khiếp. Lord Kelvin không đồng ý với họ. Ông ấy nói rằng nó không quá một trăm triệu năm tuổi, và ông ấy nghĩ giống người đã cư ngụ ở đó khoảng ba mươi ngàn năm trong khoảng thời gian đó. Dù vậy, nó cũng đã mất 99.970.000 năm để chuẩn bị, bất chấp việc Đấng Tạo Hóa chắc chắn đã rất nóng lòng được nhìn thấy con người và ngưỡng mộ họ. Đó là vì Chúa trước tiên phải tạo ra con hàu. Bạn không thể tạo ra một con hàu từ hư vô, cũng chẳng thể làm điều đó trong một ngày. Bạn phải bắt đầu với vô số loại động vật không xương sống, các loài belemnite, trilobite, jebusite, amalekite, và những thứ tôm cá loại đó, rồi ngâm chúng vào một vùng biển sơ khai và quan sát xem điều gì sẽ xảy ra. Một số trong đó sẽ thành một nỗi thất vọng; bọn belemnite và amalekite và những loại tương tự sẽ là những kẻ thất bại, và chúng sẽ chết đi và tuyệt chủng trong suốt mười chín triệu năm diễn ra thí nghiệm; nhưng tất cả không phải là mất hết, vì lũ amalekite sẽ dần tiến hóa thành encrinite và stalactite và blatherskite, và thứ này thứ kia, khi những kỷ nguyên hùng vĩ trôi qua và các thời kỳ chồng chất những vách đá cao ngất trong các đại dương nguyên thủy, và cuối cùng giai đoạn lớn đầu tiên trong việc chuẩn bị thế giới cho con người cũng hoàn tất; con hàu đã xong. Bây giờ một con hàu hầu như không có khả năng tư duy gì hơn con người, nên rất có thể con hàu này đã nhảy tới kết luận rằng mười chín triệu năm đó là sự chuẩn bị cho nó. Điều đó nghe thật giống một con hàu, và dù sao đi nữa, con hàu này cũng không thể biết vào thời điểm sớm sủa đó rằng nó chỉ là một sự kiện tình cờ trong một kế hoạch, và rằng vẫn còn một vài phần nữa trong kế hoạch đó.”

“Con hàu đã xong, bước tiếp theo trong việc chuẩn bị thế giới cho con người là loài cá. Vì vậy, những vùng biển Silurian cổ đại đã được mở ra để nuôi cá. Phải mất hai mươi triệu năm để tạo ra loài cá và hóa thạch nó để chúng ta có bằng chứng sau này.”

“Sau đó, khi giới hạn kỷ Cổ sinh đã đạt tới, cần phải bắt đầu một kỷ nguyên mới để tạo ra các loài bò sát. Con người sẽ phải có một vài loài bò sát—không phải để ăn, mà để tiến hóa từ đó. Ba mươi triệu năm là cần thiết cho các loài bò sát, và từ những nguyên liệu còn lại, người ta đã tạo ra những loài saurians khổng lồ từng lang thang trong thế giới ẩm ướt trong những thời đại xa xưa, với cái đầu rắn của chúng cao tới bốn mươi bộ trong không trung và cái thân cùng cái đuôi dài sáu mươi bộ chạy đua và quất tới quất lui phía sau. Giờ đây tất cả chúng đều đã biến mất, không còn một con nào; chỉ còn sót lại một vài tàn tích hóa thạch trên rìa thời gian xa xôi này.”

“Phải mất tất cả những năm tháng đó để có được một sinh vật được xây dựng đúng cách để chuyển sang bước tiếp theo. Rồi loài thằn lằn bay xuất hiện, nó nghĩ rằng tất cả sự chuẩn bị đó, tất cả hàng triệu năm đó, đều dành để tạo ra nó, vì không có gì là quá ngu ngốc để một con thằn lằn bay tưởng tượng ra. Tôi cho rằng nó đã thu hút được khá nhiều sự chú ý, vì ngay cả kẻ ít quan sát nhất cũng có thể thấy rằng có mầm mống của một loài chim trong nó, cũng như mầm mống của một loài thú, theo thời gian. Bạn không thể nói quá lời về vẻ đẹp đầy hình ảnh của loài thằn lằn bay—nó là đỉnh cao của thời kỳ đó. Nó mang đôi cánh và có răng, và là một sinh vật trông khá cứng cáp. Nhưng sự tiến triển vẫn cứ tiếp tục.”

“Trong suốt ba mươi triệu năm tiếp theo, loài chim xuất hiện, rồi đến chuột túi, và dần dần là voi ma mút, lười khổng lồ, nai sừng tấm Ireland, và loài lừa Silurian cổ đại, và một số người nghĩ rằng con người sắp xuất hiện đến nơi rồi. Nhưng đó là một sai lầm, vì điều tiếp theo họ biết là một lớp băng lớn ập đến, và tất cả những sinh vật đó đều trốn thoát qua eo biển Bering và lang thang khắp châu Á rồi chết, ngoại trừ một vài con để tiếp tục công cuộc chuẩn bị. Có sáu thời kỳ băng hà như vậy, với khoảng hai triệu năm giữa mỗi thời kỳ. Chúng đuổi lũ trẻ mồ côi tội nghiệp đó chạy ngược chạy xuôi khắp trái đất, từ thời tiết này sang thời tiết khác, từ nhiệt độ nhiệt đới đến năm mươi độ dưới không. Chúng không bao giờ biết thời tiết kiểu gì sẽ ập đến tiếp theo, và nếu chúng định cư ở bất cứ nơi nào, cả lục địa bỗng chốc sụt xuống dưới chân chúng, và chúng phải cố gắng chạy thoát lên đất liền. Đôi khi một ngọn núi lửa sẽ tự phun trào ngay khi chúng vừa ổn định chỗ ở. Chúng đã trải qua cuộc sống bấp bênh, vất vả đó trong khoảng hai mươi lăm triệu năm, luôn tự hỏi điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, không bao giờ nghi ngờ rằng đó chỉ là sự chuẩn bị cho con người, người mà phải được thực hiện thật chính xác nếu không sẽ chẳng có nơi nào phù hợp hay hài hòa cho người đó khi xuất hiện, và rồi cuối cùng con khỉ đã tới, và ai cũng có thể thấy ngay rằng con người không còn xa nữa, và điều đó hoàn toàn đúng. Con khỉ tiếp tục phát triển trong gần năm triệu năm, và rồi nó biến thành người—về mọi mặt.”

“Trông có vẻ như là rất nhiều sự ồn ào và rắc rối phải trải qua để tạo ra bất cứ thứ gì, đặc biệt là một con người, và không có chỗ nào dọc đường đi có bằng chứng về việc anh ta đã nhặt được cái tài sản cuối cùng đó—trí tưởng tượng—từ đâu. Nó làm cho anh ta khác biệt với những loài khác—không tốt hơn, nhưng chắc chắn là khác biệt. Những loài động vật trước đó không có nó, và con khỉ cũng không có nó, nếu không nó đã chẳng vui vẻ đến thế.”

[Paine ghi lại những suy nghĩ của Twain trong bài tiểu luận tráng lệ đó: “Thế giới được tạo ra vì con người” được xuất bản rất lâu sau khi ông qua đời trong tập các bài tiểu luận với tiêu đề “Những lá thư từ Trái Đất.” Có những bổ sung nhỏ trong phiên bản được xuất bản: “than để chiên cá”; và tàn dư của sự sống bị đuổi từ cực này sang cực kia “mà không còn lấy một mảnh vải khô trên người,”; và “lớp sơn” trên đỉnh bóng đèn trên đỉnh tháp Eiffel tượng trưng cho “phần của con người trong lịch sử thế giới này.” - Biên tập viên]

Ông thường thuyết giảng về những thiếu sót của loài người—luôn là một chủ đề yêu thích—những sự bất tài và khiếm khuyết của tạo vật cuối cùng này, bất chấp, hoặc chính vì, đặc điểm vĩ đại của nó—trí tưởng tượng. Một lần (lúc này đang ở trong phòng bi-a) tôi đã khơi mào bằng cách nói rằng dù điều kiện ở các hành tinh khác như thế nào, thì dường như không có lý do gì mà sự sống không thể phát triển ở mỗi hành tinh, thích nghi hoàn hảo với các điều kiện phổ biến như cách con người thích nghi với điều kiện ở đây. Ông nói:

“Vậy ý của anh là, con người thích nghi hoàn hảo với các điều kiện của hành tinh này sao?”

Tôi bắt đầu giải thích, khá yếu ớt; nhưng những gì tôi nói chẳng quan trọng. Ông đã bắt đầu chủ đề yêu thích của mình rồi.

“Con người thích nghi với trái đất ư?” ông nói. “Tại sao, con người không thể ngủ ngoài trời mà không bị chết cóng hay mắc bệnh thấp khớp hoặc sốt rét; anh ta không thể giữ mũi dưới nước quá một phút mà không bị chết đuối; anh ta không thể leo cây mà không bị ngã và gãy cổ. Tại sao, anh ta là cái cớ tồi tệ nhất, vụng về nhất trong tất cả các sinh vật sống trên trái đất này. Anh ta phải được nuông chiều, che chở, quấn chặt, băng bó và bọc lót mới có thể sống nổi. Anh ta là một thứ gì đó ọp ẹp, dù anh có nhìn nhận thế nào đi nữa, một Bảo tàng Anh thực sự của những ốm yếu và thấp kém. Anh ta luôn luôn phải trải qua việc sửa chữa. Một cái máy không đáng tin cậy như anh ta sẽ chẳng có thị trường. Các loài động vật bậc cao mọc răng mà không đau đớn hay bất tiện. Người hang động nguyên thủy, người tiền sử, có lẽ đã có răng theo cách đó. Nhưng bây giờ chúng mọc qua hàng tháng trời đau đớn khủng khiếp, và vào thời điểm trong cuộc đời khi anh ta ít có khả năng chịu đựng nhất. Ngay khi anh ta có răng thì chúng lại phải bị nhổ bỏ hết, vì ngay từ đầu chúng chẳng có giá trị gì, không đáng để mất một đêm ngủ ngon. Bộ thứ hai sẽ dùng được một thời gian; nhưng anh ta sẽ không bao giờ có được một bộ răng có thể tin cậy được cho đến khi nha sĩ làm cho một bộ. Động vật không bị rắc rối nhiều theo cách đó. Ở trạng thái hoang dã, một trạng thái tự nhiên, chúng có ít bệnh tật; bệnh chính của chúng là tuổi già. Nhưng con người bắt đầu từ khi còn nhỏ và sống bằng bệnh tật cho đến cuối đời như một chế độ ăn uống thường xuyên. Anh ta mắc bệnh quai bị, sởi, ho gà, viêm thanh quản, viêm amidan, bạch hầu, sốt phát ban, như một lẽ đương nhiên. Sau đó, khi lớn lên, cuộc sống của anh ta tiếp tục bị đe dọa ở mỗi ngã rẽ bởi cảm lạnh, ho, hen suyễn, viêm phế quản, viêm họng, lao, sốt vàng da, mù lòa, cúm, nhọt độc, viêm phổi, mềm não, các bệnh về tim và xương, và hàng ngàn căn bệnh khác loại này loại kia. Anh ta chỉ là một giỏ đầy sự thối rữa, dịch bệnh, được cung cấp để nuôi dưỡng và giải trí cho vi khuẩn. Hãy nhìn vào tay nghề tạo ra anh ta trong một vài chi tiết. Amidan của anh ta để làm gì? Chúng không thực hiện chức năng hữu ích nào; chúng không có giá trị. Chúng chỉ là cái bẫy cho bệnh viêm amidan và viêm họng. Và ruột thừa để làm gì? Nó không có giá trị gì. Sự quan tâm duy nhất của nó là nằm chờ những hạt nho lạc lõng và gây rắc rối. Râu của anh ta để làm gì? Nó chỉ là một sự phiền toái. Tất cả các quốc gia đều ngược đãi nó bằng dao cạo. Tuy nhiên, Thiên nhiên luôn cung cấp cho anh ta thứ đó, thay vì đặt nó trên đầu anh ta, nơi nó nên ở. Bạn hiếm khi thấy một người đàn ông bị hói trên cằm, nhưng lại hói trên đầu. Một người đàn ông muốn giữ tóc của mình. Đó là một vật trang trí duyên dáng, một sự thoải mái, là sự bảo vệ tốt nhất chống lại thời tiết, và anh ta quý trọng nó hơn ngọc lục bảo và hồng ngọc, vậy mà Thiên nhiên lại tạo hóa cho nó một nửa thời gian để nó không thể bám trụ nổi.”

“Thị giác, khứu giác và thính giác của con người đều thấp kém. Nếu anh ta phù hợp với các điều kiện thì anh ta có thể ngửi thấy kẻ thù; anh ta có thể nghe thấy nó; anh ta có thể nhìn thấy nó, giống như cách các loài động vật có thể phát hiện kẻ thù của chúng. Con chim cổ đỏ nghe thấy tiếng giun đất đào hang dưới lòng đất; con chó săn máu lần theo mùi hương đã cũ hai ngày. Con người thậm chí còn chẳng đẹp trai, nếu so với các loài chim; còn về phong cách, hãy nhìn con hổ Bengal—hình mẫu lý tưởng của sự duyên dáng, hoàn hảo về thể chất và uy nghi đó. Hãy nghĩ đến sư tử, hổ và báo, rồi nghĩ đến con người—cái thứ tội nghiệp đó!—loài động vật của tóc giả, ống nghe tai, mắt thủy tinh, răng sứ, chân gỗ, hộp sọ bị khoan, khí quản bạc—một sinh vật được vá víu và chắp vá từ đầu đến chân. Nếu anh ta không thể có được những phụ tùng thay thế ở thế giới bên kia thì trông anh ta sẽ như thế nào? Anh ta chỉ có một sự vượt trội to lớn duy nhất—trí tưởng tượng của anh ta, trí tuệ của anh ta. Nó làm cho anh ta trở nên tối thượng—các loài động vật bậc cao không thể so sánh với anh ta ở điểm đó. Thật là kỳ lạ.”

Một bức thư ông viết cho J. Howard Moore về cuốn sách The Universal Kinship (Tình thân thuộc toàn cầu) của ông ấy thuộc thời kỳ này, và dường như cũng thuộc về đây.

GỬI ÔNG MOORE, Cuốn sách đã mang lại cho tôi những ngày vui vẻ & hài lòng sâu sắc; đồng thời nó cũng khiến tôi phải biết ơn, vì nó giúp tôi tiết kiệm công sức trình bày những quan điểm & suy ngẫm & sự phẫn nộ vốn đã ấp ủ từ lâu của chính mình bằng cách trình bày nó một cách sáng tỏ & nhiệt thành & cáu kỉnh thay cho tôi.

Có một điều luôn làm tôi bối rối: là những người thừa kế tâm tính của tổ tiên bò sát, chúng ta đã cải thiện sự thừa kế đó lên hàng ngàn bậc; nhưng về vấn đề đạo đức mà chúng để lại cho chúng ta, chúng ta đã lùi lại nhiều bậc như vậy. Sự tiến hóa đó thật kỳ lạ & đối với tôi là không thể giải thích được & phi tự nhiên. Nhất thiết chúng ta đã bắt đầu với nền đạo đức hoàn hảo và không tỳ vết của chúng; bây giờ chúng ta hoàn toàn trống rỗng; chúng ta không có đạo đức thực sự, mà chỉ có những thứ giả tạo—đạo đức được tạo ra và duy trì bởi sự đàn áp cưỡng bức các bản năng tự nhiên & lành mạnh. Phải, chúng ta là một phát minh đủ buồn cười, chúng ta, những con người.

Trân trọng,

S. L. CLEMENS.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.