Ngôi nhà Upton nằm bên rìa một cánh rừng sồi tuyệt đẹp, cách Dublin chừng hai, ba dặm, ngay dưới chân núi Monadnock—nằm khá cao trên sườn dốc. Đó là một ngôi nhà khung gỗ đẹp đẽ, rộng rãi, với mái hiên dài có hàng cột nhìn ra một trong những khung cảnh hùng vĩ nhất hành tinh: hồ nước, rừng cây, đồi núi và một dải núi xanh xa tít tắp—tất cả đều là kiệt tác của Chúa trời. Tôi từng thấy những cảnh tượng này trong tranh vẽ, nhưng chưa bao giờ mơ rằng có một nơi như vậy thực sự tồn tại trên đời. Tiền cảnh ngay trước mắt là một sườn dốc phủ cỏ, điểm xuyết những gốc táo cổ thụ đang mùa nở hoa; và ngay bên tay phải, núi Monadnock vươn lên, uy nghi và cao vợi, thoai thoải đổ xuống bức tranh toàn cảnh phía dưới, nơi sắc xanh ngày càng thẫm lại cho đến khi chạm tới dải núi xa xôi, nơi bầu trời tựa vào đó và dường như thế giới kết thúc tại đó. Đó là một kiệt tác của Tâm trí Vĩ đại, và có lẽ là bậc thượng thừa, vì nó hoàn toàn không có dấu vết bàn tay con người. Thi thoảng mới thấy thấp thoáng một chóp nhà thờ, nhưng tuyệt nhiên chẳng có lấy một mảnh ruộng, bức tường đá hay vùng đất canh tác nào. Nơi này hiu quạnh; nó lạnh lùng; nó chẳng mảy may bận tâm đến nhân thế; cứ như thể sau khi tạo ra cả thế giới, Chúa đã dồn hết tâm huyết vào đây để rồi mải mê với vẻ đẹp của nó mà quên ban cho nó một linh hồn. Xét trên phương diện nào đó, điều này cũng đúng, bởi Người đã không tạo ra nơi này để con người trú ngụ. Nó thiếu đi hơi thở nhân văn, thiếu đi cái tình người, và tôi chẳng bao giờ có thể hoàn toàn tin vào sự hiện hữu của nó.
Thời điểm đặt chân đến đây càng làm tăng thêm ấn tượng ban đầu ấy. Đó là giữa tháng Năm, hoa tử đinh hương nở rộ khắp nơi; nhưng ánh nắng rực rỡ lại mang vẻ lạnh lẽo, kỳ quái, và một cơn gió tây thổi bạt ngọn cỏ, rít lên qua ngôi nhà, thổi đều đặn như thể sẽ chẳng bao giờ dừng lại từ năm này qua năm khác. Nơi này dường như là vùng đất ma mị, một chốn có vẻ đẹp siêu nhiên. Những ngày ấm áp, tĩnh lặng và lười biếng rồi cũng sẽ tới, nhưng cảm giác bất thực ban đầu ấy vẫn vẹn nguyên. Tôi tin rằng Jean Clemens là người duy nhất thực sự yêu quý nơi này. Một điều gì đó trong bản chất của vùng đất này đã đánh động đến phần nguyên sơ trong tâm hồn cô và hòa quyện với những tâm trạng u sầu của cô. Cô luôn mặc đồ trắng, dáng người cao, xanh xao và mang vẻ đẹp cổ điển, cô thường im lặng như một linh hồn. Cô có một nơi ẩn dật nhỏ riêng mình tít trên cao sườn núi, và dành phần lớn thời gian ở đó để chạm khắc gỗ, niềm tiêu khiển chính của cô.
Clara Clemens hoàn toàn không đến đây. Cô vẫn chưa khỏe hẳn và đã đến Norfolk, Connecticut, nơi cô có thể tiếp tục tĩnh dưỡng trong yên bình và được bác sĩ chăm sóc. Cô Hobby đến, và vào ngày 21 tháng Năm, công việc đọc ghi chép được tiếp tục. Chúng tôi bắt đầu tại phòng ngủ của ông như trước đây, nhưng bầu không khí ở đó thật ảm đạm—việc thiếu vắng chiếc giường chạm khắc lớn cùng những món đồ nội thất khác, vốn đã là một phần quan trọng của bức tranh tổng thể, ai trong chúng tôi cũng cảm nhận được. Không còn vẻ sang trọng, xa hoa cũ kỹ nào ở đó nữa. Đó là một ngôi nhà được trang bị cho mùa hè, đẹp đẽ nhưng mang vẻ trống trải thường thấy. Kết thúc buổi làm việc đầu tiên, ông mặc bộ đồ bằng vải flanel trắng tuyết, thứ mà ông đã thay thế cho đồ vải lanh để mặc mùa hè, rồi chúng tôi xuống mái hiên và nhìn ra cảnh sắc rộng lớn, kỳ diệu ngoài kia.
“Ta nghĩ ta sẽ thích nơi này,” ông nói, “khi ta đã quen với nó, khi đã phân loại và dán nhãn xong cho nó, và ta nghĩ từ nay về sau chúng ta sẽ đọc ghi chép ở ngoài này. Đây hẳn phải là một nơi đầy cảm hứng.”
Vậy là công việc đọc ghi chép được chuyển ra mái hiên dài, và ông thường sẵn sàng cho công việc đó, một bóng hình trắng nhàn nhã đi đi lại lại trước bối cảnh toàn cảnh đó. Trong những tuần đầu tiên, khi tiết trời còn mát mẻ, ông thường vừa đi bộ với nhịp độ đều đặn vừa đọc, thỉnh thoảng lại dừng lại để nhìn ra đường chân trời xa xôi. Khi trời giông bão, chúng tôi chuyển vào phòng khách lớn, nơi một đầu phòng có lò sưởi với những thanh củi cháy rực, còn đầu kia là chiếc đàn orchestrelle, thứ đã một lần nữa được vận chuyển lên những đỉnh núi cao này để mang lại sự an ủi của những giai điệu hài hòa. Đôi khi, khi gió và mưa quất mạnh bên ngoài, còn ông thì sải bước trong căn phòng dài, với chỉ những hình dáng mờ ảo của núi non và cây cối hiện lên qua làn mưa giăng lối, cảm giác bất thực lại trở nên mãnh liệt đến mức khó mà tin rằng đâu đó bên dưới kia, bên ngoài màn mưa và rừng cây, vẫn có một thế giới thực tại—một thế giới bình thường, nơi những điều thường nhật của cuộc sống vẫn diễn ra theo cách thông thường. Khi buổi đọc kết thúc sớm, sẽ có âm nhạc—thứ âm nhạc mà ông yêu thích nhất—những bản giao hưởng của Beethoven, hay bản impromptu của Schubert, hoặc bản sonata của Chopin.—[Schubert, Op. 142, số 2; Chopin, Op. 37, số 2.]—Dễ hiểu rằng điều này càng đưa người ta tách xa hơn khỏi những điều thường nhật của cuộc sống. Đó là một khung cảnh khác xa với những gì bình thường, dù nó rất hợp với bóng hình trắng độc đáo và công việc của ông. Trong những ghi chép tôi thực hiện hằng ngày, tôi thấy mình đã ghi lại hơn một lần ấn tượng về sự bất thực kỳ lạ của nơi này và cảnh vật xung quanh, điều đó cho thấy đó không chỉ là một ý nghĩ thoáng qua.
Tôi thuê phòng trọ trong làng, sáng sáng lái xe ra để làm việc, nhưng thường đi bộ trở lại vào những buổi chiều dễ chịu; bởi ông không mấy bận tâm đến các vấn đề xã hội, nên có nhiều cơ hội cho những cuộc trò chuyện yên tĩnh và đầy thông tin. Có một con đường rừng dẫn đến Upton, và đi trên con đường đó chẳng khác nào dạo chơi qua một miền cổ tích. Một phần của con đường đi xuyên qua những vạt rừng sồi mà tôi chưa từng thấy ở nơi nào khác: những thân cây cao, thẳng tắp, loang lổ, dưới tầng thấp là những bụi nguyệt quế, ánh nắng xuyên qua; người ta dễ dàng mong đợi bắt gặp những quý bà trong truyện cổ tích ở đó, đội vương miện và khoác áo choàng xanh, cưỡi trên những chú ngựa trắng. Sau đó là một lối đi thoáng đãng hơn, một con đường mòn bị bỏ hoang phủ đầy cỏ, ngập tràn ánh nắng và hương thơm; rồi con đường dẫn đến một nơi tĩnh mịch, thiêng liêng, một nhà thờ tự nhiên, nơi những cột trụ là những cây thông cao quý vươn cành và chạm nhau trên đỉnh: một ngôi đền thực thụ mà dường như lúc nào âm nhạc cũng chực chờ vang lên. Bạn băng qua một con suối, leo lên một ngọn đồi nhỏ, rồi rẽ qua một hàng rào để vào một không gian thoáng đãng hơn, và ngôi nhà đứng đó giữa những hàng cây.
Những ngày tháng trôi qua, ngày này hầu như giống hệt ngày kia, ngoại trừ việc khi mùa hè dần sâu hơn, thời tiết trở nên ấm áp hơn, tán lá thay đổi, một làn sương mù buồn ngủ tụ lại dọc theo các thung lũng và trên sườn núi. Giờ đây ông thường ngồi trên chiếc ghế bập bênh lớn, và hầu như luôn nhìn qua đôi mắt lờ đờ hướng về phía những đỉnh cao Monadnock, những đỉnh núi luôn thay đổi diện mạo—về màu sắc và hình dáng—khi những đám mây trôi qua hoặc tụ lại trong những hốc núi cao ngất. Những cánh bướm trắng và vàng lượn lờ trên mặt cỏ, và có những con kiến đen lớn kỳ lạ—lớn nhất tôi từng thấy và hoàn toàn vô hại—chui ra chui vào những khe nứt trên sàn mái hiên, hoàn toàn không hề bị chúng tôi làm phiền. Thỉnh thoảng, một cơn gió nhẹ nhàng lại thì thầm thổi lên từ những hàng cây bên dưới, và khi hoa táo rụng, có cả một cơn lốc cánh hoa trắng hồng trông như một đàn bướm nhỏ.
Vào ngày 1 tháng Sáu, tôi tìm thấy dòng ghi chép này trong sổ tay:
Ấm áp và dễ chịu. Buổi đọc về Grant vẫn tiếp tục; thật là một đặc ân khi được nghe người đàn ông lỗi lạc về văn chương này điểm lại những mối liên hệ của ông với người đàn ông lỗi lạc về quân sự kia. Hôm nay ông vẫn ngồi đó, mặc đồ trắng như thường lệ, một bông hoa păng-xê vàng lớn cài trên khuy áo, mái tóc trắng bị gió làm rối tung. Ông mang đôi dép da thuộc sờn cũ, tất đen; ngồi trên ghế bập bênh, hút thuốc và nhìn ra những ngọn đồi mờ sương, thốt ra những câu từ với sự chính xác nhịp nhàng hiếm khi cần sửa đổi. Ông đang nói về một bữa tiệc tối của Grant mà ông từng tham dự, nơi Depew đã phát biểu. Người ta bị ấn tượng với ý nghĩ rằng chúng ta đang nhìn và lắng nghe vị cựu chiến binh dạn dày trận mạc của hàng ngàn bữa tiệc—vị khách danh dự của nhiều bữa tiệc; một nhân vật đáng kính của tất cả. Trước đó, khi đang khiển trách một kẻ vi phạm cũ, ông nói thêm, “Tuy nhiên, hắn đã chết, và ta tha thứ cho hắn.” Rồi, sau một thoáng suy tư, “Không; hãy gạch bỏ câu cuối đó đi.” Khi chúng tôi cười, ông nói thêm, “Chúng ta vẫn chưa thể tha thứ cho hắn.”
Vài ngày sau—đó là ngày 4 tháng Sáu, một ngày trước lễ kỷ niệm lần thứ hai ngày mất của bà Clemens—chúng tôi thấy ông khởi đầu trong tâm trạng rất tốt nhờ buổi làm việc kéo dài ngày hôm trước. Sau đó tâm trí ông quay trở lại với bi kịch của mùa đó, và ông bắt đầu cố gắng kể về nó. Thật là một công việc khó khăn. Ông đi đi lại lại trong ánh nắng dịu nhẹ, hầu như không nói gì cả. Cuối cùng ông bỏ cuộc, nhận xét, “Ngày mai chúng ta sẽ không làm việc.” Thế là chúng tôi rời đi.
Ông không đọc ghi chép vào ngày mùng 5 hay mùng 6, nhưng đến ngày mùng 7, ông tiếp tục câu chuyện về những ngày cuối cùng của bà Clemens tại Florence. Thời tiết đã thay đổi: ánh nắng và hơi ấm đã biến mất hoàn toàn; một làn sương lạnh lẽo, thấm thía bao trùm lên những ngọn núi; Monadnock đã bị che khuất. Chúng tôi mong ông lại gần lò sưởi, nhưng rõ ràng ông không thể chịu nổi việc bị nhốt trong phòng với chủ đề đó trong tâm trí. Một chiếc áo choàng đen được mang ra và khoác lên vai ông, dường như nó hoàn toàn phù hợp với vẻ ảm đạm của bức tranh đó. Trong hai giờ hoặc hơn, chúng tôi ngồi đó trong sự u ám và lạnh lẽo, trong khi ông đi đi lại lại, thuật lại một cách sinh động nhất có thể chương cuối cùng đó trong cuộc đời người phụ nữ ông hằng yêu thương.
Hầu như không cần phải nói rằng ngoài việc đọc ghi chép, Clemens đã làm rất ít công việc văn chương trong những tháng này. Ông đã mang theo “chiếc rương bản thảo” của mình như thường lệ, có lẽ nghĩ rằng sẽ hoàn thành câu chuyện về “vi khuẩn” và những thứ dang dở khác; nhưng việc đọc ghi chép đã cho ông đủ bài tập trí não, và ông không làm gì hơn ngoài việc xem qua “kho hàng” của mình, như cách ông gọi, và kết hợp một vài bản thảo đã hoàn thành vào “tự truyện”. Trong số đó có những ghi chép về chuyến đi xuống sông Rhone, thực hiện năm 1891, và câu chuyện cũ Stormfield, thứ mà ông đã trân trọng và kìm nén bấy lâu nay. Tháng Sáu, ông viết cho Howells:
Việc đọc ghi chép diễn ra một cách lười biếng và dễ chịu. Có những quãng nghỉ. Ta thấy rằng ta đã làm việc này, lúc được lúc không, gần hai giờ đồng hồ trong 155 ngày kể từ ngày 9 tháng Một. Chính xác mà nói, ta đã đọc 75 giờ trong 80 ngày và lười biếng 75 ngày. Ta đã thêm 60.000 từ trong tháng ta ở đây; điều đó cho thấy ta đã đọc trong 20 ngày của khoảng thời gian đó—40 giờ, trung bình 1.500 từ một giờ. Thế là quá đủ, và ta hài lòng.
Có khá nhiều “chất béo”. Ta đã đọc (từ ngày 9 tháng Một) 210.000 từ, và “chất béo” cộng thêm khoảng 50.000 từ nữa.
“Chất béo” là những thứ cũ kỹ nằm trong ngăn kéo từ nhiều năm trước mà ta hoặc các biên tập viên không dám in. Ví dụ, ta đang đổ vào đó cuốn sách nhỏ cũ kỹ mà ta đã đọc cho cậu nghe ở Hartford khoảng 30 năm trước và cậu đã nói “hãy xuất bản đi & bảo Dean Stanley viết lời giới thiệu; ông ấy sẽ làm thôi” (Chuyến thăm Thiên đường của Thuyền trưởng Stormfield). Nó đọc rất hợp ý ta mà không cần sửa một từ nào bây giờ khi nó sẽ không được in cho đến khi ta chết.
Ngày mai ta định đọc một chương mà sẽ khiến những người thừa kế & người được ủy quyền của ta bị thiêu sống nếu họ dám in nó trước năm 2006—điều mà ta cho là họ sẽ không làm đâu. Sẽ có rất nhiều chương như thế nếu ta sống thêm 3 hay 4 năm nữa. Phiên bản năm 2006 sẽ gây xôn xao khi nó ra mắt. Ta sẽ lởn vởn quanh đó để quan sát, cùng với những người bạn đã khuất khác. Cậu được mời đấy.
Chương sách có khả năng mời gọi cái chết trên giàn hỏa thiêu cho những người kế nhiệm ông tất nhiên là một trong những dị giáo tôn giáo, một cuộc tấn công dữ dội vào vị Chúa trong kinh thánh chính thống, nhưng thực sự là một biểu hiện của sự tôn kính cao nhất đối với vị Chúa, mà như ông nói, đã tạo ra trái đất, bầu trời và âm nhạc của các chòm sao. Mark Twain từng bày tỏ quan điểm của mình về sự tôn kính và việc thiếu tôn kính:
“Ta chưa bao giờ cố ý và có mục đích thiếu tôn kính trong đời mình, tuy nhiên người này hay người kia luôn buộc tội ta thiếu tôn kính. Tôn kính cái gì—tôn kính ai? Ai là người quyết định cái gì đáng được nhận sự tôn kính của ta—hàng xóm của ta hay chính ta? Ta nghĩ ta nên tự mình chọn lựa. Người Hồi giáo tôn kính Mohammed—đó là đặc quyền của họ; người Cơ đốc giáo thì không—rõ ràng đó là đặc quyền của họ; tài khoản cân bằng đủ cả đấy. Họ không có quyền phàn nàn về người kia, nhưng họ vẫn phàn nàn về nhau, và đó là nơi sự bất công xuất hiện. Mỗi người đều nói rằng người kia thiếu tôn kính, và cả hai đều sai, vì rõ ràng bạn không thể có lòng tôn kính đối với một thứ không đáng để bạn tôn kính. Nếu bạn có thể làm điều đó thì bạn có thể tiêu hóa thứ bạn chưa hề ăn, và làm những phép màu khác rồi kiếm lấy danh tiếng.”
Ông không đọc nhiều sách vào thời gian này—ông có xu hướng lười biếng hơn, như ông nói, và thích nhàn rỗi trong các buổi chiều; nhưng tôi nhớ rằng ông đã đọc to 'Sau lễ cưới' và 'Người mẹ'—hai bức tranh ngôn từ tuyệt đẹp đó của Howells—mà ông tuyên bố đã chạm đến chiều sâu nhân loại bằng một dải dây đo biển sâu. Ngoài ra, ông còn đọc một cuốn sách của William Allen White, 'In Our Town', một tập truyện mà ông thấy vô cùng đáng ngưỡng mộ. Tôi nghĩ ông đã cất công gửi cho White một lá thư viết tay cá nhân về những câu chuyện đó, mặc dù, với thói quen đọc ghi chép, ông đã bắt đầu, như ông nói, “chán ghét việc dùng bút.”
Thường có vài sự kiện xã hội nhẹ nhàng diễn ra trong vùng, những buổi tiệc trưa và tụ tập buổi chiều giống như những sự kiện của năm trước, mặc dù có vẻ như ông tham dự ít hơn, vì ông không thường rời khỏi nhà. Có ít nhất một lần, ông tham gia một buổi giải trí buổi chiều tại Câu lạc bộ Dublin, nơi ông giới thiệu phát minh của mình về nghệ thuật đọc diễn văn ứng khẩu, và được George de Forest Brush cùng Joseph Lindon Smith hỗ trợ trình diễn, khiến đám đông du khách mùa hè vô cùng thích thú. “Nghệ thuật” đó chủ yếu bao gồm việc chuẩn bị sẵn một vài giai thoại đáng tin cậy và một công thức cố định để dẫn dắt trực tiếp đến chúng từ bất kỳ chủ đề nào được đưa ra.
Hai lần hoặc hơn, ông tập hợp lũ trẻ trong vùng để chơi trò đố chữ và tập dượt cho chúng, rồi tham gia vào buổi biểu diễn, giống như những ngày ở Hartford. Đôi khi ông lái xe đi chơi hoặc đi dạo một quãng dài. Nhưng những việc đó hiếm khi xảy ra.
Đôi lần trong suốt mùa hè, ông có chuyến đi đến New York mang tính chất nửa công việc, thường đi qua Fairhaven, nơi ông sẽ ghé chơi vài ngày, rồi tiếp tục cuộc hành trình còn lại trên du thuyền của ông Rogers. Một lần họ đã có một chuyến du ngoạn khá dài đến Bar Harbor và những nơi khác. Đây là một lá thư hài hước mà ông viết cho bà Rogers sau chuyến thăm như vậy:
THƯA BÀ ROGERS THÂN MẾN,—Trong lúc đóng gói đồ đạc ở nhà bà sáng hôm qua, tôi vô ý bỏ nhầm vào mấy món đồ đang nằm vương vãi, vì mải suy nghĩ về thần học & không để ý, đúng cái cách mà gia đình này thường làm trong những hoàn cảnh tương tự. Hai cuốn sách, đôi dép màu nâu của ông Rogers, & một cái giăm bông. Tôi cứ nghĩ đó là đồ của chúng tôi, nó trông giống cái chúng tôi vẫn dùng. Tôi rất xin lỗi vì chuyện này đã xảy ra, nhưng nó sẽ không tái diễn nữa & bà đừng lo lắng nhé. Chúa sẽ làm dịu ngọn gió cho con chiên bị xén lông & dù sao đi nữa, tôi cũng sẽ gửi trả lại vài thứ nếu có món nào không để lâu được.