Chúng ta khó lòng kể hết câu chuyện về chuyến thăm nước Anh ấy; ngay cả con đường vinh quang, cuối cùng cũng dẫn tới sự đơn điệu. Chúng ta chỉ có thể nhắc đến một vài vinh dự lớn lao khác được dành cho vị đại sứ không chính thức của chúng ta trên toàn thế giới: trong đó có một bữa tiệc tối được Ngài Thị trưởng London tổ chức tại Mansion House để chiêu đãi các thành viên của Câu lạc bộ Savage, và một bữa tiệc tối khác do Hiệp hội Mỹ tổ chức tại Khách sạn Cecil để kỷ niệm ngày mùng 4 tháng 7. Clemens là khách mời danh dự, ông đã đáp lại lời chúc rượu của Đại sứ Reid, “Ngày chúng ta tôn vinh.” Ông đã có một nhận xét hài hước nhưng cũng không kém phần nghiêm túc về thói quen của người Mỹ là bộc phát sự nhiệt tình bằng những màn pháo hoa nguy hiểm.
Ông ghi nhận công lao của những người định cư Anh trong việc thiết lập nền độc lập của Mỹ, rồi kết luận:
Tuy nhiên, chúng ta có một ngày mùng 4 tháng 7 hoàn toàn là của riêng chúng ta, đó chính là bản tuyên ngôn đáng nhớ được công bố bốn mươi năm trước bởi vị vĩ nhân người Mỹ mà Sir Mortimer Durand đã dành những lời ca tụng công tâm và tốt đẹp—Abraham Lincoln: một bản tuyên ngôn không chỉ giải phóng nô lệ da đen, mà còn giải phóng cả những người chủ da trắng của họ. Người chủ được giải phóng khỏi gánh nặng và sự xúc phạm đó, khỏi cái hoàn cảnh đáng buồn khi họ phải trở thành chủ nhân và sở hữu nô lệ trong khi bản thân họ không hề mong muốn. Bản tuyên ngôn đó đã giải phóng tất cả. Nhưng ngay cả trong việc này, nước Anh đã đi tiên phong, bởi họ đã giải phóng nô lệ của mình ba mươi năm trước đó, còn chúng ta chỉ làm theo tấm gương của họ. Chúng ta luôn làm theo tấm gương của họ, bất kể là tốt hay xấu. Và chính một thẩm phán người Anh, một thế kỷ trước, đã ban hành bản tuyên ngôn vĩ đại khác, và thiết lập nên nguyên tắc vĩ đại rằng khi một nô lệ, dù thuộc về bất cứ ai, dù đến từ đâu, đặt chân lên đất Anh thì xiềng xích của họ, bằng hành động đó, sẽ rơi xuống và họ trở thành người tự do trước thế giới!
Vậy nên, quả thực là tất cả những ngày mùng 4 tháng 7 của chúng ta, và chúng ta có đến năm ngày như vậy, đều là do nước Anh trao cho, ngoại trừ ngày duy nhất mà tôi đã đề cập—Bản Tuyên ngôn Giải phóng; và đừng quên rằng chúng ta nợ nước Anh món nợ này. Hãy để chúng ta có thể nói với nước Anh già cỗi, người mẹ già đáng kính với trái tim vĩ đại của chủng tộc này rằng: Người đã ban cho chúng ta những ngày mùng 4 tháng 7 mà chúng ta yêu mến, tôn vinh và kính trọng; Người đã ban cho chúng ta Bản Tuyên ngôn Độc lập, thứ hiến chương cho các quyền của chúng ta; Người, người Mẹ già đáng kính của Tự do, Nhà vô địch và Người bảo hộ cho Tự do của người Anglo-Saxon—Người đã ban cho chúng ta những điều này, và chúng tôi chân thành cảm ơn Người vì tất cả.
Chính tại bữa tiệc này, theo phong cách rất riêng của mình, cuối cùng ông đã thú nhận về việc đánh cắp chiếc Cúp Ascot.
Một ngày nọ, ông dùng bữa trưa với Bernard Shaw, và cả hai thảo luận về những triết lý mà họ cùng quan tâm. Shaw coi Clemens trước hết là một nhà xã hội học, và đã thẳng thắn tuyên bố rằng nước Mỹ chỉ mới sản sinh ra hai thiên tài vĩ đại—Edgar Allan Poe và Mark Twain. Sau đó, Shaw đã viết cho ông một lá thư, trong đó ông nói:
Tôi tin rằng sử gia tương lai của nước Mỹ sẽ thấy các tác phẩm của ông không thể thiếu đối với họ, giống như cách một sử gia người Pháp thấy các tiểu luận chính trị của Voltaire vậy. Tôi nói với ông điều này vì tôi là tác giả của một vở kịch trong đó có một linh mục nói rằng, “Nói lên sự thật là trò đùa buồn cười nhất trên đời,” một triết lý mà ông đã góp phần dạy cho tôi.
Clemens gặp gỡ Moberly Bell rất thường xuyên. Họ dùng bữa trưa và bữa tối riêng tư cùng nhau mỗi khi có dịp, và thường xuyên gặp mặt tại các buổi họp mặt công cộng.
Bản ghi nhớ sơ lược về tuần lễ sau ngày mùng 4 tháng 7 sẽ cho thấy phần nào những hoạt động của Mark Twain tại London:
Thứ Sáu, ngày 5 tháng 7. Dùng bữa tối với Lord và Lady Portsmouth.
Thứ Bảy, ngày 6 tháng 7. Ăn sáng tại nhà Lord Avebury. Lord Kelvin, Sir Charles Lyell và Sir Archibald Geikie cũng có mặt. Ngồi chụp ảnh 22 lần, 16 lần tại Histed’s. Buổi tối dự tiệc tối của Câu lạc bộ Savage. Bộ đồ trắng. Cúp Ascot.
Chủ nhật, ngày 7 tháng 7. Ghé thăm Lady Langattock và những người khác. Ăn trưa với Sir Norman Lockyer.
Thứ Hai, ngày 8 tháng 7. Ăn trưa với các giám đốc Plasmon tại Câu lạc bộ Bath. Dùng bữa tối riêng tư tại nhà C. F. Moberly Bell.
Thứ Ba, ngày 9 tháng 7. Ăn trưa tại Tòa nhà Quốc hội với Sir Benjamin Stone. Balfour và Komura là những khách mời danh dự khác. Buổi tối dự tiệc tối của Punch. Joy Agnew và bức tranh biếm họa.
Thứ Tư, ngày 10 tháng 7. Đi Liverpool với Tay Pay. Tham dự bữa tiệc tại Tòa thị chính vào buổi tối.
Thứ Năm, ngày 11 tháng 7. Trở về London với Tay Pay. Thực hiện các chuyến thăm vào buổi chiều.
Câu lạc bộ Savage chắc chắn sẽ muốn tự mình tổ chức tiệc chiêu đãi ông, và bữa tiệc tối ngày 6 tháng 7 của họ là một sự kiện hoành tráng. Ông cảm thấy thoải mái với những người Savage, và chỉ mặc bộ đồ trắng duy nhất một lần công khai tại Anh. Ông đã có một bài phát biểu đầy hoài niệm với họ, gợi nhắc lại sự gắn bó của mình với họ trong chuyến thăm London lần đầu tiên, ba mươi bảy năm về trước. Sau đó ông nói:
Đó là chuyện đã lâu rồi, và khi tôi đến một vùng đất rất xa lạ, nhưng lại ở cùng với những người bạn, như tôi có thể thấy, điều đó luôn đọng lại trong tâm trí tôi như một buổi tối đặc biệt hạnh phúc, vì nó đưa tôi đến với những con người cùng kiểu, cùng cảm xúc với mình. Tôi rất vui khi được ở đây, và được gặp tất cả các bạn, vì rất có thể tôi sẽ không được gặp lại các bạn nữa. Như các bạn đã biết, tôi đã được đón tiếp theo cách hào phóng tuyệt vời nhất ở nước Anh kể từ khi tôi đến đây. Nó khiến tôi nghẹn ngào suốt. Mọi người đều quá hào phóng, và họ dường như dành cho bạn một sự chào đón nồng nhiệt đến vậy. Không ai trên thế giới này có thể trân trọng điều đó hơn tôi.
Câu lạc bộ đã dành cho ông một bất ngờ trong suốt buổi tối. Một tờ giấy nhắn được gửi đến ông kèm theo một gói quà, khi mở ra, nó chứa một bản sao bằng thạch cao mạ vàng của chiếc Cúp Vàng Ascot. Tờ giấy viết: “Gửi Mark, tôi trả lại chiếc Cúp đây. Ông không thể giữ cái miệng của mình lại được à. Nó quá đẹp để mà nấu chảy, như ông muốn tôi làm; lần tới nếu tôi có đi ăn trộm, tôi sẽ kiếm một gã đồng lõa không bao giờ phát biểu sau bữa tối.”
Có một phần tái bút nói rằng: “Tôi đã thay quả sồi trên đỉnh bằng một hạt dẻ khác bằng con dao của mình.” Thực tế, quả sồi đã được thay thế bằng một chiếc đầu được tạo hình rất đẹp của Mark Twain.
Vậy là, sau tất cả, chiếc Cúp Ascot sẽ là một trong những chiến lợi phẩm mà ông mang về nhà bên kia Đại Tây Dương.
Có lẽ vinh dự đáng giá nhất tại London là bữa tiệc tối do đội ngũ biên tập tạp chí Punch tổ chức cho ông. Punch đã chào mừng ông trước đó bằng một bức tranh biếm họa trên trang nhất của Bernard Partridge, một bức tranh mà trong đó thiên tài chủ trì của tờ báo đó, chính ngài Punch, đã mời ông dùng một ly đồ uống mang tên của tờ báo với lời nhắn: “Thưa ngài, tôi lấy làm vinh dự khi được uống mừng sức khỏe của ngài. Chúc ngài sống lâu—và hạnh phúc—và mãi mãi trẻ trung!”
Ông Agnew, tổng biên tập; Linley Sambourne, Francis Burnand, Henry Lucy và những người khác trong đội ngũ đã chào đón ông tại văn phòng của Punch ở số 10 phố Bouverie, trong phòng ăn lịch sử của Punch, nơi Thackeray từng ngồi, cùng với Douglas Jerrold và biết bao vĩ nhân đã khuất. Mark Twain là vị khách nước ngoài đầu tiên nhận được vinh dự như vậy—trong suốt năm mươi năm, ông là người lạ đầu tiên được ngồi tại chiếc bàn thiêng liêng đó—một sự khác biệt to lớn. Trong bữa tối, họ đã mang đến cho ông một bất ngờ thú vị, khi cô bé Joy Agnew trao cho ông bức tranh gốc của bức biếm họa do Partridge vẽ.
Không gì có thể thu hút ông hơn thế, và bữa tiệc tối của Punch, với những mối liên hệ và món quà tinh tế đó, đã trở thành một kỷ niệm đặc biệt trong ký ức của ông, tách biệt khỏi tất cả những buổi tiệc khác.
Clemens đã dự định trở về sớm vào tháng 7, nhưng vì có quá nhiều sự kiện diễn ra nên ông đã hoãn chuyến đi cho đến ngày 13. Trước khi rời Mỹ, ông đã từ chối một bữa tiệc do Thị trưởng Liverpool mời.
Sau nhiều lần bị thuyết phục để Liverpool được góp phần vào chuyến thăm của mình, ông đã cân nhắc lại, và vào ngày hôm sau bữa tiệc của Punch, ngày 10 tháng 7, họ đã đưa ông đi, cùng với T. P. O'Connor (Tay Pay) trên chiếc xe ngựa đặc biệt của Thân vương xứ Wales đến Liverpool, để làm khách mời danh dự tại buổi lễ tiếp đón và tiệc tối mà Thị trưởng Japp dành cho ông tại Tòa thị chính. Clemens đã quá mệt để có mặt trong khi các món ăn được phục vụ, nhưng ông đã đến nơi trong trạng thái nghỉ ngơi và tỉnh táo để đáp lại lời chúc rượu. Có lẽ vì đây là bài phát biểu chia tay của ông tại Anh, ông đã có bài phát biểu hiệu quả nhất trong chuyến thăm kéo dài bốn tuần—một trong những bài phát biểu hiệu quả nhất trong cả sự nghiệp của mình: Ông bắt đầu bằng một vài đề cập nhẹ nhàng về Cúp Ascot, Trang sức Dublin, Phẩm vật Nhà nước và những vụ mất tích khác đã bị đổ lỗi cho mình, để làm khán giả thích thú, và ông đã phát biểu dài hơn bình thường, với sự đa dạng hơn nữa. Sau đó, gạt bỏ mọi sự đùa cợt, ông đã tâm sự với họ, giống như Nữ hoàng Sheba, tất cả những gì trong trái tim mình.
... Nhà là điều thân thương đối với tất cả chúng ta, và giờ đây tôi đang rời đi để trở về ngôi nhà của riêng mình bên kia đại dương. Oxford đã trao cho tôi vinh dự cao quý nhất từng đến với tôi trong những giải thưởng của cuộc đời này. Đó chính là vinh dự mà tôi muốn chọn nhất, xếp trên tất cả những vinh dự khác, cái vinh dự quý giá hơn bất kỳ và tất cả những vinh dự khác mà con người hay nhà nước có thể ban tặng. Trong bốn tuần lưu trú tại Anh, tôi đã có một vinh dự cao quý khác, một vinh dự liên tục, một vinh dự chảy trôi êm đềm, không hề dừng lại hay bị cản trở suốt hai mươi sáu ngày qua, một vinh dự vô cùng cảm động và làm rung động tâm can—cái nắm tay chân thành, và sự chào đón không phải xuất phát từ chất xám nhạt màu của não bộ, mà tuôn trào cùng dòng máu đỏ từ trái tim. Nó khiến tôi tự hào và đôi khi cũng khiến tôi khiêm nhường. Nhiều, rất nhiều năm về trước, tôi đã nhặt được một câu chuyện từ cuốn “Two Years Before the Mast” của Dana. Nó như thế này: Có một vị thuyền trưởng tự phụ, tự cao tự đại trên một con tàu trượt ven biển chuyên buôn bán táo khô và đồ gia dụng nhà bếp, và ông ta lúc nào cũng hô hào mọi con tàu mà ông ta nhìn thấy. Ông ta làm vậy chỉ để nghe giọng nói của chính mình và để phô trương sự vĩ đại nhỏ bé của mình. Một ngày nọ, một con tàu Indiaman hùng vĩ đi ngang qua với những tầng cánh buồm cao vút lên bầu trời, boong tàu và các cột buồm đông đúc thủy thủ, thân tàu nặng trĩu đến vạch Plimsoll với hàng hóa quý giá là những loại gia vị, lấp đầy làn gió bằng những mùi hương êm dịu và bí ẩn của phương Đông. Đó là một cảnh tượng cao quý, một cảnh tượng hùng vĩ! Tất nhiên, vị thuyền trưởng nhỏ bé kia đã trèo lên giàn dây buồm và hét lớn: “Tàu ơi! Tàu đó là tàu gì? Từ đâu đến và đi đâu?” Với giọng trầm và sấm rền, câu trả lời vang lại qua chiếc loa phát thanh: “Tàu Begum, xứ Bengal—rời Canton đã 142 ngày—đang trên đường về nhà! Còn tàu đó là tàu gì?” Chà, câu trả lời đó đã đập tan sự phù phiếm của sinh vật nhỏ bé đáng thương kia, và ông ta lí nhí đáp lại một cách vô cùng khiêm tốn: “Chỉ là tàu Mary Ann, rời Boston được mười bốn tiếng, đang đi đến Kittery Point—chẳng có gì đáng kể để nói cả!” Ồ, từ “chỉ” đó thật hùng hồn làm sao, để diễn tả sự sâu sắc trong sự khiêm nhường của ông ta! Trường hợp của tôi cũng chính là như vậy. Chỉ trong một giờ trong suốt hai mươi bốn giờ—không hơn—tôi dừng lại và suy ngẫm trong sự tĩnh lặng của đêm khuya với những dư âm của sự chào đón nồng nhiệt của các bạn Anh vẫn còn đọng lại trong tai tôi, và khi đó tôi cảm thấy khiêm nhường. Khi đó tôi thấy mình thực sự nhỏ bé, và trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó tôi chỉ là tàu Mary Ann, rời cảng được mười bốn giờ, chở đầy rau củ và đồ thiếc; nhưng trong suốt hai mươi ba giờ còn lại, sự tự mãn phù phiếm của tôi lại cưỡi lên những ngọn sóng trắng của sự tán thưởng mà các bạn dành cho, và khi đó tôi lại là một con tàu Indiaman hùng vĩ, xé nước đại dương dưới những cánh buồm bạt ngàn và chở đầy những lời tử tế nhất mà tôi nghĩ rằng chưa từng được ban tặng cho bất kỳ người khách lạ lang thang nào trên thế giới này; lúc đó, hai mươi sáu ngày may mắn của tôi trên mảnh đất quê mẹ này dường như được nhân lên gấp sáu lần, và tôi chính là tàu Begum, xứ Bengal, rời Canton đã 142 ngày—đang trên đường về nhà!
Ông trở về London, và cùng với một trong những người quen trẻ tuổi của mình, một người Mỹ—ông gọi cô là Francesca—đã thực hiện nhiều chuyến thăm. Việc thực hiện nhiệm vụ xã giao đó theo cách này đã giúp gạt bỏ sự tẻ nhạt. Với danh sách những nơi cần ghé thăm, mỗi ngày họ đều lái xe ra ngoài để xóa đi món nợ xã giao. Họ đã ghé thăm mọi tầng lớp trong xã hội. Người bạn trẻ đồng hành của ông có đặc quyền nhìn thấy bên trong những ngôi nhà ở London của hầu hết mọi tầng lớp, bởi ông không hề tỏ ra thiên vị; ông ghé thăm cả nhà người nghèo lẫn nhà người giàu. Một ngày nọ, họ đến thăm nhà của một kế toán viên già mà ông từng quen biết vào năm 1872 khi ông này còn là thư ký tại một công ty lớn, với mức lương có lẽ chỉ một bảng một tuần, giờ đây đã thăng tiến vượt bậc, vì ông ấy đã trở thành kế toán trưởng tại cơ sở đó với mức lương sáu bảng một tuần, và coi đó là sự thịnh vượng và may mắn lớn lao cho tuổi già của mình.
Ông khởi hành về nước vào ngày 13 tháng 7, bị vây quanh đến phút cuối cùng bởi đám đông những người săn chữ ký, phóng viên, nhiếp ảnh gia và vô số người chỉ muốn nhìn thấy ông, hét lên và vẫy tay chào tạm biệt. Ông đang rời xa họ lần cuối cùng. Họ hy vọng ông sẽ có một bài phát biểu, nhưng điều đó là không thể. Với các phóng viên, ông gửi một lời chào tạm biệt: “Đây là kỳ nghỉ thú vị nhất mà tôi từng có, và tôi rất tiếc khi nó phải kết thúc. Tôi đã gặp một trăm người bạn cũ, và kết thêm một trăm người bạn mới. Đó là một loại tài sản đáng quý; tôi nghĩ không có loại tài sản nào tốt hơn thế.” Và tờ London Tribune đã tuyên bố rằng “con tàu chở ông rời đi đã gặp khó khăn khi nhổ neo, vì mặt nước tràn ngập những vòng nguyệt quế của sự chiến thắng. Bởi Mark Twain đã chiến thắng, và trong chuyến thăm ngắn ngủi chỉ vỏn vẹn một tháng, ông đã làm được nhiều điều cho hòa bình thế giới hơn cả những gì Hội nghị Hague sẽ đạt được. Ông đã làm cho cả thế giới lại được cười.”
Con tàu của ông là chiếc Minnetonka, và có một vài đứa trẻ nhỏ trên tàu được nhận làm cháu. Vào ngày 5 tháng 7, trong làn sương mù, chiếc Minnetonka đã va chạm với chiếc tàu buồm Sterling, và suýt chút nữa đã làm chìm con tàu đó. Tuy nhiên, nhìn chung, con đường trở về nhà khá thuận lợi, và con tàu đã đến New York sớm hơn lịch trình gần một ngày. Một vài nghi thức chào đón đã được chuẩn bị cho ông; nhưng chúng đã bị đảo lộn vì tàu đến sớm, nên khi ông bước xuống cầu tàu để trở về quê hương, chỉ có một vài người nhận được tin đặc biệt là có mặt để chào đón. Nhưng có lẽ ông cũng không để ý. Ông hiếm khi để tâm đến sự thiếu vắng những điều đó. Tuy nhiên, đến đầu giờ chiều, các tờ báo đã xôn xao với thông báo rằng Mark Twain đã trở về nhà.
Tôi cảm thấy buồn vì mình đã không có mặt ở bến tàu để chào đón ông. Tôi đã đến Elmira thăm người quen, và dự định trở về vào tối ngày mùng 2, để có mặt vào sáng hôm sau, khi con tàu dự kiến cập bến. Khi thấy thông báo rằng ông đã cập bến, tôi đã gọi điện thoại để chào hỏi, và được bảo hãy đến chơi bi-a. Tôi thú thật rằng mình đã đến với một chút e ngại, vì không ai có thể không bị choáng ngợp bởi những dư âm của sự lộng lẫy vĩ đại mà ông vừa đạt được gần đây, và tôi đã chuẩn bị tinh thần để ngồi thật xa trong im lặng, và nghe chút ít về câu chuyện của người chinh phục trở về này; nhưng khi tôi đến, ông đã ở trong phòng chơi bi-a, đang đánh bóng—cởi bỏ áo khoác vì đó là một đêm nóng nực. Khi tôi bước vào, ông nói:
“Lấy cơ của cậu đi. Tôi vừa phát minh ra một trò chơi mới.” Và tôi nghĩ rằng chưa đầy mười từ được trao đổi trước khi chúng tôi bắt đầu cuộc chơi. Vở diễn đã kết thúc; tấm màn đã hạ xuống. Công việc kinh doanh lại tiếp tục như cũ.