Vào mùa thu năm 1907, Mark Twain đặc biệt quan tâm đến Nhà hát Thiếu nhi thuộc Liên minh Giáo dục Do Thái, nằm ở phía đông khu Lower East Side—một tổ chức rất đáng quý mà lẽ ra phải được tồn tại lâu dài. Cô Alice M. Herts, người phát triển và điều hành nhà hát, đã dốc hết tâm lực và sức khỏe để xây dựng một nơi giúp lũ trẻ tìm thấy những thú vui lành mạnh hơn thay vì những trò tiêu khiển kém bổ ích ngoài đường phố. Cô đã khơi dậy niềm đam mê của đông đảo trẻ em Do Thái đối với các vở kịch của Shakespeare và cả những nhà soạn kịch hiện đại hơn, và lũ trẻ đã biểu diễn những vở kịch đó hết lần này đến lần khác với thành công vang dội. Giá vé vào cửa chỉ là mười xu, và nhà hát lúc nào cũng chật kín khán giả nhí—đây chắc chắn là một hình thức giải trí tốt hơn nhiều so với những trò tiêu khiển đường phố, mặc dù xét về mặt kinh doanh, nhà hát không thể tự trang trải chi phí. Nó cần những người bảo trợ. Cô Herts đã xin phép được diễn vở “Hoàng tử và Hành khất”, và Mark Twain đã đồng ý trở thành một kiểu người bảo trợ chính, sử dụng tầm ảnh hưởng của mình để thu hút một lượng khán giả có thể sẵn lòng hỗ trợ tài chính cho công trình đáng quý này.
Đêm diễn vở “Hoàng tử và Hành khất” đã trở thành một sự kiện vô cùng đặc sắc. Vào tối ngày 19 tháng 11 năm 1907, hội trường của Liên minh Giáo dục chật kín khán giả, một lượng khán giả có lẽ chưa bao giờ tụ hội đông đảo đến thế tại khu East Side; giới tài chính và thời thượng của New York đều có mặt tại đó. Đây là một đêm hội đáng nhớ đối với những diễn viên nhí ở East Side. Phía sau bức màn nhung, các em thì thầm với nhau rằng mình sắp được diễn cho các bậc hoàng hậu xem. Vở diễn các em mang lại thật đáng kinh ngạc. Lũ trẻ nhập tâm vào hành trình lên ngôi vương của Tom Canty sâu sắc đến mức dường như chúng hoàn toàn quên mất rằng mình chỉ là những đứa trẻ có xuất thân thấp kém trong khu Ghetto. Chúng đã hóa thân thành những tiểu công chúa, những vị quý tộc và thị nữ, tung tăng trong những bộ phục trang lấp lánh như thể mọi món đồ trang trí đều là châu báu và y phục của chúng đều dệt bằng chỉ vàng. Không hề có sự ngập ngừng, không hề vụng về trong lời nói hay cử chỉ, và chúng thực sự đã chạm đến những đỉnh cao cảm xúc trong phân cảnh nhà kho, nơi vị Hoàng tử nhỏ nằm trong tay đám đông hung hãn. Chưa bao giờ trong lịch sử sân khấu lại có một đám đông tuyệt vời hơn thế được tập hợp. Những đứa trẻ này quá hiểu về đám đông! Với chúng, đám đông là hình ảnh quen thuộc hàng ngày, và sự tái hiện của chúng thật sự khiến người xem phải kinh ngạc vì tính chân thực. Chưa bao giờ nó trở nên lố bịch; chưa bao giờ có một chút giả tạo nào. Nó mang tầm vóc của một bức tranh Hogarth vậy.
Cả Mark Twain và cô Herts đều có bài phát biểu ngắn, và khán giả đã nhiệt liệt tán thưởng những lời chia sẻ của họ. Thật đáng tiếc khi một dự án như vậy lại phải thất bại, và tôi không rõ tại sao điều đó lại xảy ra. Những người đàn ông và phụ nữ giàu có đã bày tỏ sự quan tâm; nhưng đâu đó có một sự trục trặc, và ngày nay Nhà hát Thiếu nhi chỉ còn tồn tại như một phần của lịch sử.—[Trong một lá thư gửi bà Amelia Dunne Hookway, người từng đạo diễn một vài vở kịch cho trẻ em tại Trường Howland, Chicago, Mark Twain từng viết: “Nếu được làm lại cuộc đời, tôi sẽ mở một nhà hát thiếu nhi, dõi theo nó, cống hiến cho nó, và nhìn nó lớn lên, nở hoa và kết trái những thành quả tinh thần và đạo đức phong phú; và tôi sẽ tìm thấy niềm vui lớn hơn, một sự mãn nguyện lành mạnh và sáng suốt hơn từ chính công việc đó so với bất kỳ công việc nào khác, với bản tính hiện tại của tôi. Vâng, tôi nghĩ bà đích thị là người phụ nữ may mắn nhất.”]
Chính trong một bữa tối tại câu lạc bộ The Players—một bữa tối nhỏ, riêng tư do ông George C. Riggs tổ chức—tôi mới thấy Edward L. Burlingame và Mark Twain cùng xuất hiện một lần duy nhất. Họ đã gặp nhau nhiều lần trong suốt bốn mươi hai năm kể từ tình bạn từ thời xa xưa ở quần đảo Sandwich; nhưng chỉ là những cuộc gặp tình cờ, vì ông Burlingame không mặn mà lắm với các sự kiện công cộng lớn, và với tư cách là biên tập viên của tạp chí Scribner's Magazine, ông vốn ít khi tham gia vào các hoạt động văn chương của Mark Twain.
Howells cũng có mặt ở đó, cùng với Tướng Stewart L. Woodford, David Bispham, John Finley, Evan Shipman, Nicholas Biddle và David Munro. Đêm đó, Clemens lần đầu tiên kể câu chuyện về Tướng Miles và con chó trị giá ba đô la, tôi tin rằng ông đã tự sáng tác ra nó ngay trong lúc kể, mặc dù vào khoảnh khắc đó, câu chuyện nghe thật sự giống như chuyện lịch sử. Sau đó ông còn kể lại nó nhiều lần, và nó đã được đưa vào tập sách các bài diễn văn của ông.
Sau đó, khi ngồi trên xe ngựa, ông nói:
“Đó là một bữa tối tuyệt vời. Riggs biết cách tổ chức những buổi tiệc như vậy đấy. Tôi đã rất tận hưởng. Giờ chúng ta về nhà và chơi bi-a thôi.”
Chúng tôi bắt đầu khoảng mười một giờ và chơi cho đến tận quá nửa đêm. Tôi tình cờ lại chơi quá tay so với ông, và ông đã thề thốt một cách kinh ngạc. Ông quả quyết rằng đây hoàn toàn không phải là một trò chơi của quý ông, rằng chính rượu của Riggs đã làm hỏng cuộc chơi. Nhưng đến cuối, khi chúng tôi đang cất cơ, ông lại nói:
“Chà, đó là những ván đấu hay. Rốt cuộc thì không gì sánh bằng bi-a.”
Năm đó, chúng tôi không chơi bi-a vào ngày sinh nhật của ông. Ông đi xem kịch vào buổi chiều; và tình cờ, tôi cùng Jesse Lynch Williams cũng tham dự buổi diễn đó—vở “Người làm đồ chơi ở Nuremberg” do Austin Strong viết. Đó quả là một vở kịch đầy mê hoặc, và tôi có thể thấy Clemens đang tận hưởng nó. Ông ngồi trong một lô ghế cạnh sân khấu, và rõ ràng các diễn viên đang cố gắng hết sức để biểu diễn thật tốt vì ông.
Khi sau đó tôi nhắc đến việc đã thấy ông đi xem kịch, ông cởi mở chia sẻ niềm vui của mình.
“Đó là một tác phẩm tinh tế, tuyệt vời,” ông nói. “Tôi ước mình có thể viết được những thứ như thế.”
“Tôi tin rằng ngài quá thiên về văn chương để viết kịch.”
“Vâng, không nghi ngờ gì nữa. Các nhà quản lý chưa bao giờ phân vân về các vở kịch của tôi. Họ luôn nói rằng chúng không thể diễn được. Howells đã đôi lần tiến rất gần đến điều đó. Tôi cho rằng vấn đề nằm ở chỗ người làm văn chương thì chỉ nghĩ đến văn phong và chất lượng của tác phẩm, trong khi người soạn kịch chỉ nghĩ đến việc nó sẽ được diễn như thế nào. Một người nghĩ về âm hưởng, còn người kia nghĩ về hình ảnh.”
“Tôi cho rằng,” tôi nói, “người làm văn chương nên có một người cộng tác có thiên tài về dàn dựng sân khấu. Những vở kịch xuất sắc của John Luther Long khó lòng thành công nếu không có David Belasco đạo diễn. Belasco không thể tự viết một vở kịch, nhưng về vấn đề cấu trúc diễn xuất, thiên tài của ông ấy là tối thượng.”
“Đúng vậy; chính Belasco đã biến vở 'Hoàng tử và Hành khất' thành hiện thực—trước khi đến tay ông ấy, nó chỉ là một đống rác văn chương.”
Clemens giờ đây ít tham dự các sự kiện công cộng. Ông nhận được vô số lời mời, nhưng hầu hết đều từ chối. Ông đã kể câu chuyện về con chó một đêm nọ tại câu lạc bộ Pleiades, tập hợp ở khách sạn Brevoort; nhưng vì ở đó chỉ cách một bước chân, chúng tôi ghé vào sau khi bữa tối đã kết thúc và rời đi trước khi các hoạt động hoàn tất.
Ông cũng phát biểu tại một bữa tiệc chiêu đãi Andrew Carnegie—người mà ông gọi là Thánh Andrew—do Câu lạc bộ Kỹ sư tổ chức, và vẫn giữ thói quen vui đùa trên sự chi tiêu của vị khách danh dự.
Tôi cũng từng là khách danh dự trong khá nhiều bữa tiệc, và tôi biết bây giờ anh Andrew đang cảm thấy thế nào. Anh ấy đã nhận được những lời khen ngợi và chẳng có gì ngoài những lời khen ngợi, nhưng anh ấy biết rằng mình còn một khía cạnh khác cần phải bị khiển trách.
Tôi sẽ thay đổi sự đơn điệu đầy những lời tán dương này. Trong khi tất cả chúng ta đều đang lắng nghe những lời lẽ có cánh, gương mặt ông Carnegie vẫn ánh lên vẻ ngây thơ giả tạo. Bạn sẽ tưởng rằng ông ấy chưa bao giờ phạm một tội lỗi nào trong đời. Nhưng ông ấy đã làm rồi.
Hãy nhìn vào cái kiểu chính tả giản lược đầy tai hại của ông ấy xem. Hãy tưởng tượng thảm họa ở cả hai phía đại dương khi ông ấy áp đặt lối chính tả giản lược của mình lên toàn nhân loại. Giờ thì mọi thứ loạn cả lên khiến chẳng ai có thể đánh vần được nữa....
Nếu ông Carnegie cứ để mặc chính tả yên, chúng ta đã chẳng phải gánh chịu những vết đen trên mặt trời, hay bất kỳ trận động đất nào ở San Francisco, hoặc bất kỳ sự suy thoái kinh doanh nào.
Đấy, tôi tin là bây giờ ông ấy cảm thấy dễ chịu hơn rồi và ông ấy đã tận hưởng sự mỉa mai của tôi hơn là những lời khen ngợi kia. Và giờ khi tôi nghĩ mình đã xoa dịu và làm ông ấy thấy thoải mái, tôi chỉ muốn nói thêm một điều nữa—rằng kiểu chính tả giản lược của ông ấy cũng ổn thôi, nhưng cũng giống như sự trinh bạch vậy, nếu thái quá thì không tốt.
Khi sắp rời đi, Carnegie thu hút sự chú ý của ông vào những chiếc cốc đồng và mạ vàng tuyệt đẹp đặt tại chỗ ngồi của mỗi vị khách. Carnegie nói:
“Câu lạc bộ đã đặt làm riêng những chiếc cốc đó tại Tiffany cho dịp này đấy. Chúng trị giá mười đô la mỗi chiếc.”
Clemens đáp: “Vậy sao? Chà, tôi chỉ định cầm cái của mình thôi; nhưng nếu vậy thì tôi sẽ chất đầy xe ngựa của mình với số cốc đó.”
Chúng tôi đã cố gắng chấn chỉnh lại chuyện chơi bi-a. Áp lực liên tục của những đêm thức khuya chẳng mang lại điều tốt lành gì cho cả hai chúng tôi. Đã hơn một lần tôi đi về vùng nông thôn vì công việc này nọ, chủ yếu là để nghỉ ngơi; nhưng chỉ cần một tấm thiệp viết rằng ông thấy cô đơn và bồn chồn vì thiếu những ván chơi buổi tối, là tôi lại nhanh chóng quay về với ông. Tôi chỉ mong được phục vụ ông; được mang lại hạnh phúc cho ông là một đặc ân và vinh dự đối với tôi.
Tuy nhiên, bi-a không phải là thú giải trí duy nhất của ông vào lúc đó. Ông đi dạo khá nhiều, và đặc biệt vào một buổi sáng Chủ nhật đẹp trời, ông thích tản bộ dọc Đại lộ số 5. Đôi khi chúng tôi đi xa đến tận nhà Carnegie trên phố 92, rồi đi xe điện tầng về nhà—đây luôn là một trong những thú vui yêu thích của Mark Twain.
Từ chỗ ngồi trên cao đó, ông thích nhìn xuống toàn cảnh đường phố, và trong không gian thoáng đãng, tự do ấy, ông có thể hút thuốc mà không bị làm phiền. Tuy nhiên, thường thì chúng tôi quay lại ở phố 59, đi bộ cả chiều đi và về.
Khi thời tiết dễ chịu, đôi khi chúng tôi ngồi trên một băng ghế trong Công viên Trung tâm; và có lần ông đã để quên một chiếc khăn tay ở đó, vì vài ngày sau một trong những chiếc khăn của ông đã được gửi trả kèm theo một mẩu giấy. Người tìm thấy nó, một ông Lockwood, đã nhận được phần thưởng, vì Mark Twain viết cho ông ấy:
Niềm vui sướng trong ngôi nhà này đối với chiếc khăn tay bị mất nay tìm lại được còn lớn hơn cả chín mươi chín chiếc chưa bao giờ phải mang đi giặt cả. Thiên đường sẽ ban thưởng cho ông, tôi biết chắc chắn là như vậy.
Vào các buổi sáng Chủ nhật, chuyến đi bộ trở về sẽ được tính toán vào khoảng thời gian các nhà thờ tan lễ. Vào buổi sáng Chủ nhật đầu tiên, chúng tôi đã bắt đầu hơi sớm, và tôi đã thiếu suy nghĩ gợi ý rằng nếu quay lại ngay bây giờ, chúng tôi sẽ tránh được đám đông. Ông lặng lẽ nói:
“Tôi thích đám đông.”
Thế là chúng tôi nghỉ chân tại khách sạn Plaza cho đến giờ đã định. Mọi người đều nhận ra ông và tiến đến bắt tay ông. Người đàn ông vạm vỡ trong bộ đồng phục, người phụ trách xe ngựa tại cửa, cũng vào để trò chuyện. Anh ta từng mở cửa xe cho ông Clemens tại ga phố 23, và giờ muốn khẳng định vinh dự đó. Tôi nghĩ anh ta đã nhận được sự chào đón nồng hậu nhất trong số những người ghé thăm. Tôi tin chắc là vậy. Đó là cách của Mark Twain khi đối xử nồng ấm với những người ở tầng lớp xã hội thấp hơn. Ông không bao giờ quá bận rộn, không bao giờ quá mải mê đến mức không nắm lấy tay một người như vậy; để lắng nghe câu chuyện của họ, và nói những lời khiến người đó hạnh phúc khi nhớ về.
Chúng tôi rời khách sạn Plaza và chốc lát sau đã hòa vào dòng người từ các nhà thờ đổ ra. Tất nhiên, ông là tâm điểm mà mọi ánh mắt đi qua đều đổ dồn vào; là sự hiện diện mà mọi chiếc mũ đều ngả chào. Tôi nhận ra rằng sự tôn sùng công khai và đầy háo hức này của đám đông vẫn còn rất quý giá đối với ông, không phải theo bất kỳ cách nhỏ nhen hay vụn vặt nào, mà như một sự tri ân của cả quốc gia, là biểu hiện của tình cảm mà trong các bài phát biểu ở London và Liverpool, ông đã tuyên bố là phần thưởng cuối cùng, chung cuộc và quý giá nhất mà bất kỳ ai cũng có thể giành được, dù bằng nhân cách hay thành tựu. Đó là vụ mùa cuối cùng của đời ông, và ông có đủ can đảm để đón nhận nó—thành quả sau tất cả những năm tháng lao động đáng kính và lối sống cao quý của ông.