Ai đọc cuốn sách về Xích đạo ngày nay, lại biết rõ những hoàn cảnh khi nó được viết ra, có lẽ sẽ cảm thấy khó hiểu khi phải dung hòa giữa một mái ấm quạnh hiu, đượm buồn với những nét tươi vui trong nội dung tác phẩm. Bản thân tác giả cũng ngạc nhiên về điều đó, và từng viết thư cho Howells rằng:
Tôi không có ý bảo mình đang đau khổ; không—còn tệ hơn thế nữa—tôi thấy thờ ơ. Thờ ơ với hầu như mọi thứ trừ công việc. Tôi thích làm việc; tôi tận hưởng nó, & cứ bám lấy nó. Tôi làm việc chẳng vì mục đích hay tham vọng gì cả; đơn thuần vì niềm đam mê. Quả thực, tôi chẳng khác nào một cỗ bùn nhão; & điều làm tôi khó hiểu là thứ gì bên trong mình lại có thể viết lách, nghĩ ra những chuyện trào phúng rồi tìm thấy niềm vui trong việc diễn đạt chúng. Đó là quy luật tự nhiên của chúng ta, tất nhiên rồi, nếu không thì chuyện đó đã chẳng xảy ra; thứ bên trong tôi quên mất sự hiện diện của cỗ bùn nhão kia, cứ đi theo con đường riêng của nó, hoàn toàn vô thức về cái vỏ bọc ấy và dường như chẳng có chút họ hàng nào với nó cả.
Ông rất ít khi tiếp khách. Thỉnh thoảng, một người bạn tốt là J.Y.W. MacAlister lại ghé qua để cùng ông hút thuốc. Có lần Clemens đã gửi những dòng này:
Anh nói một ngôn ngữ mà tôi hiểu được. Tôi rất muốn gặp anh. Anh có thể đến và hút vài điếu xì gà Manila không; tất nhiên là tôi muốn mời bữa tối, nhưng gia đình tôi sống như những tu sĩ ẩn dật & không chịu gặp ai cả, bù lại tôi sẽ nhóm lửa trong phòng làm việc của mình, và nếu anh ghé qua vào bất cứ lúc nào sau bữa tối sao cho thuận tiện nhất cho anh, anh sẽ thấy tôi cùng một sự đón tiếp nồng nhiệt.
Clemens đôi khi cũng ra ngoài ăn tối, nhưng rất kín đáo. Ông từng dùng bữa với Bram Stoker — người đã mời Anthony Hope cùng một vài người khác, với nhà Chatto và ông Percy Spalding; hay với Andrew Lang — người từng viết rằng, “Bạn cũ của anh, Lord Lome, muốn gặp lại anh”; với gia đình Henry M. Stanley, Poultney Bigelow, và với Francis H. Skrine, một viên chức chính phủ mà ông từng gặp ở Ấn Độ. Nhưng trong tất cả những dịp như vậy, ông đều được bảo vệ khỏi những người lạ và địa chỉ của ông được giữ bí mật với công chúng. Cuối cùng, người họ hàng mới nhận lại, Tiến sĩ Jim Clemens, ngâm bệnh nặng, và các tờ báo chẳng mấy chốc loan tin Mark Twain đang hấp hối. Một phóng viên đã dò la ra tung tích và xuất hiện tại Tedworth Square với chỉ thị được điện tín từ tòa soạn của anh ta. Đó là một chàng trai trẻ, và cậu ta đã hồn nhiên chìa ra giấy giới thiệu của mình. Mệnh lệnh ghi rõ:
“Nếu Mark Twain ốm nặng, năm trăm từ. Nếu chết, gửi một nghìn.”
Clemens mỉm cười đầy cay đắng khi trả lại bức điện tín.
“Cậu không cần viết nhiều đến thế đâu,” ông nói. “Cứ nói rằng tin đồn về cái chết của tôi đã bị phóng đại quá mức là được.”
Chàng trai trẻ ra về với vẻ mặt rất nghiêm túc, và phải đến tận khi gần về tới tòa soạn, cậu ta mới nhận ra trò đùa đó. Thế rồi, dĩ nhiên, câu chuyện được lan truyền đi khắp thế giới.
Clemens vẫn miệt mài cặm cụi với cuốn sách, bởi đây sẽ là một tập sách rất đồ sộ — lớn hơn bất kỳ tác phẩm nào ông từng viết trước đó. Vào ngày 6 tháng 4 năm 1897, đáp lại lời mời nào đó, ông viết cho MacAlister:
Ồ, nhưng bây giờ thì tôi không thể rời khỏi bàn làm việc trước khi trời tối được khi mà nhà xuất bản đang giục giã & tôi thì sắp hoàn thành rồi. Giờ thì tôi đã dậy làm việc từ rất sớm — 4 giờ sáng — và chỉ cần cố thêm vài cú nước rút nữa là tôi sẽ về đích. Anh hãy đến đây mà hút thuốc; điều đó còn hơn là xúi giục một kẻ đầu tắt mặt tối phải bỏ việc mà đi uống trà.
Và việc gặp cô Corelli cũng sẽ làm tôi xúc động quá mức. Lần cuối cùng tôi gặp cô ấy là trên đường phố Homburg, & Susy lúc đó đang đi dạo cùng tôi.
Vào ngày 13 tháng 4, ông ghi chép vào sổ tay: “Hôm nay tôi đã viết xong sách,” và đến ngày 15, ông viết thư cho MacAlister, kèm theo một số mảnh bản thảo:
Hôm qua tôi đã viết xong cuốn sách, và phu nhân đã biên tập bỏ bớt phần này đi — với lý do phần đầu thì không được tế nhị & phần cuối thì lại thiếu tế nhị. Nào, đó là một sự phân biệt rạch ròi cho anh đấy — & được nêu lên rất chính xác, lại hoàn toàn đúng sự thật.
Độc giả có lẽ sẽ thấy thú vị khi điểm qua cách mà “nữ biên tập viên” của Mark Twain xử lý bản thảo của ông, và một vài trang của cuốn sách cụ thể này vẫn còn được lưu lại làm ví dụ. Rằng ông không phải lúc nào cũng hoàn toàn dễ bảo, hay ít nhất là ngoan ngoãn vâng lời, nhưng việc ông chịu nhượng bộ, và một cách đầy nhã nhặn, là điều hiển nhiên.
Trong một lời nhận xét của mình, bà Clemens đã viết:
Trang 597. Em rất không muốn nói điều này, nhưng có vẻ như anh đi quá chi tiết khi mô tả các chiến tích của thổ dân. Em cảm nhận rõ điều đó ở đoạn ném boomerang.
Và ngay bên dưới, Clemens đã viết:
Chiếc boomerang đã được bố trí hẳn một chuyến tàu riêng — nghĩa là, anh đã chuyển nó thành “Phụ lục” rồi. Như vậy đã ổn chưa?
Trang 1002. Em không thích thể loại “con mèo có lai lịch mập mờ, có gia đình ở mọi bến cảng.”
Vậy thì anh sẽ sửa lại nó một chút xíu thôi.
Trang 1020. Dòng thứ 9 tính từ trên xuống. Em nghĩ dùng từ nào khác sẽ hay hơn từ “vũng lầy hôi hám” (stench). Anh dùng từ đó hơi bị nhiều rồi đấy.
Nhưng chẳng lẽ anh không thể nhét nó vào đâu được sao? Em đã gạch bỏ nó mọi lúc mọi nơi. Lại phải bỏ nó đi vậy. Thế mà “vũng lầy hôi hám” lại là một từ rất hay, rất tao nhã đấy chứ.
Trang 1038. Em ghét việc cha anh được miêu tả là đang quất roi vào một cậu bé nô lệ.
Bỏ rồi, và cha tôi đã được tẩy trắng sạch sẽ.
Trang 1050. Dòng thứ 2 tính từ dưới lên. Hãy đổi từ khố che thân (breech-clout) đi. Đó là từ mà anh yêu thích còn em thì căm ghét. Em muốn xóa sạch từ đó và từ “đồ bỏ đi” (offal) khỏi từ vựng mất.
Em đang làm cho ngôn ngữ Anh ngày càng suy yếu đi đấy, Livy ạ.
Trang 1095. Có lẽ anh chẳng quan tâm đâu, nhưng bất cứ kẻ nào nói với anh rằng những viên đá xanh của Hoàng tử là hồng ngọc thì kẻ đó đã nói dối. Chúng là những viên ngọc lục bảo tuyệt mỹ. Những chuỗi ngọc trai và ngọc lục bảo đó nổi tiếng khắp Bombay.
Được rồi, tôi sẽ biến chúng thành ngọc lục bảo, nhưng như thế thì mất đi sức nặng. Hồng ngọc xanh là một thứ gì đó rất mới mẻ. Hơn nữa, chính một trong những kẻ chuyên bịp bợm thuộc tùy tùng của Hoàng tử đã kể cho tôi nghe đấy chứ.
Việc cuốn sách vẫn chưa hoàn toàn xong xuôi, ngay cả sau dòng ghi chép đắc thắng ngày 13 tháng 4, được minh chứng bằng một mẩu ghi chú khác xuất hiện sau đó hơn một tháng:
Ngày 18 tháng 5 năm 1897. Lại hoàn thành cuốn sách một lần nữa — viết thêm được 30.000 từ.
Và ông viết cho MacAlister:
Cuối cùng thì tôi cũng đã viết xong cuốn sách — và lần này là xong hẳn. Giờ thì tôi đã sẵn sàng để vui chơi xả láng với một tâm hồn thanh thản. Đêm nào anh sẽ đến đây hút thuốc?
Khi cuốn sách đã hoàn thành, Clemens bắt đầu ra ngoài thường xuyên hơn, và có một buổi tối đã cho phép MacAlister dẫn ông đến Câu lạc bộ Savage. Hôm đó có sự hiện diện của đa số các ủy viên ban chấp hành câu lạc bộ, và theo một đề xuất, Mark Twain đã được bầu làm hội viên danh dự suốt đời. Chỉ có ba người khác từng được trao tặng vinh dự này — Stanley, Nansen, và Hoàng tử xứ Wales. Khi họ kể điều này cho Mark Twain nghe, ông đã nói:
“Ồ, chắc hẳn nó phải làm cho Hoàng tử cảm thấy vô cùng tuyệt vời.” — [Trong một tập giai thoại về Câu lạc bộ Savage, ngày Mark Twain được bầu làm hội viên danh dự được ghi là năm 1899. Sổ tay của Clemens lại ghi là năm 1897.]
Ông không hề có ý định nghỉ ngơi; trong một ghi chép khác, chúng ta thấy:
Ngày 23 tháng 5 năm 1897. Hôm nay đã viết chương đầu tiên của câu chuyện trên.
“Câu chuyện trên” là bản tóm tắt của một cốt truyện mà ông đã thử sức lúc bấy giờ và sau này dưới nhiều hình thức khác nhau — một câu chuyện dựa trên ý tưởng khoa học rằng người ta có thể mơ thấy một sự kiện kéo dài trong nhiều năm với từng chi tiết tỉ mỉ trong khoảng thời gian, theo cách tính của chúng ta, chưa đầy vài giây ngắn ngủi. Trong hình thức cụ thể này của câu chuyện, một người ngồi xuống để viết lại một số ký ức rồi chìm vào giấc ngủ gật. Mùi khói thuốc lá khiến ông mơ thấy ngôi nhà của mình bị cháy, gia đình tiêu tán, và một khoảng thời gian dài đằng đẵng trôi qua sau đó. Khi tỉnh dậy vài giây sau đó, đối diện với vợ và các con, ông từ chối tin vào thực tại của họ, và đinh ninh rằng hoàn cảnh này mới là giấc mơ, chứ không phải hoàn cảnh kia. Clemens đã thử nghiệm phương pháp văn học tâm lý học này theo ít nhất ba cách khác nhau trong vòng hai hoặc ba năm tiếp theo, mỗi cách đều với độ dài đáng kể; nhưng ông chẳng phát triển được cái nào đến mức vừa ý, hoặc ít nhất là chẳng đưa cái nào đến hồi kết cục. Có lẽ kỳ quái nhất trong số những nỗ lực này, và cũng hấp dẫn dữ dội nhất, chừng nào tính chân thực còn được duy trì, là một cuộc phiêu lưu trong giấc mơ bên trong một giọt nước — nơi mà thông qua một sự thu nhỏ kinh ngạc của con người xuống đến kích thước vi khuẩn, thậm chí là nguyên tử, đã trở thành một vùng biển cả mênh mông cuồn cuộn sóng gió. Mark Twain có trí tưởng tượng cho những dự án này và cả tay nghề văn chương vững vàng, chỉ tiếc là thiếu đi một kế hoạch rõ ràng để phát triển câu chuyện — sự thiếu sót đã khiến rất nhiều canh bạc văn chương của ông phải chịu cảnh chìm tàu.