Clemens đã hứa sẽ tới Baltimore dự lễ tốt nghiệp của “Francesca” trong chuyến thăm London năm 1907 của ông—và sẽ có một bài phát biểu ngắn trước lớp của cô bé.
Mới là ngày mùng tám tháng Sáu khi chúng tôi lên đường cho chuyến đi này—[Độc giả có thể còn nhớ rằng ngày mùng 8 tháng 6 năm 1867, Mark Twain đã ra khơi tới vùng Đất Thánh. Ngày mùng 8 tháng 6 năm 1907, ông lên đường tới Anh để nhận bằng danh dự tại Oxford. Ngày mùng 8 tháng 6 năm 1909 này, ít nhiều cũng có liên hệ với cả hai sự kiện trên, vì ông đang giữ lời hứa với Francesca ở London, và ghi chép của tôi cho thấy trên đường ra ga, ông đã thảo luận về một vài sự kiện trong chuyến đi tới Đất Thánh và thái độ của ông thời đó đối với các truyền thống Cơ Đốc giáo. Vì hiếm khi ông nhắc tới chuyến đi của chiếc Quaker City, nên sự trùng hợp này có vẻ khá kỳ lạ. Rất khó có khả năng chính Clemens lại liên hệ hai ngày này theo bất kỳ cách nào.]—nhưng hôm đó trời khá ảm đạm và có những cơn mưa lạnh lẽo. Clemens có một vài việc lặt vặt cần làm ở New York, và chúng tôi đi xe từ nơi này sang nơi khác để giải quyết chúng. Cuối cùng, vào buổi chiều, trời tạnh mưa, và trong khi tôi đang sắp xếp vài vấn đề cho ông, ông quyết định lên tầng trên của một chiếc xe buýt ở Đại lộ số 5 để đi dạo. Trời đẹp và dễ chịu khi ông bắt đầu, nhưng thời tiết lại trở nên mù mịt và khi quay về, ông phàn nàn rằng mình cảm thấy hơi lạnh. Tuy nhiên, sáng hôm sau trông ông vẫn rất ổn và có tâm trạng tốt suốt chặng đường tới Baltimore. Chauncey Depew cũng ở trên chuyến tàu đó và họ gặp nhau tại toa ăn—tôi nghĩ đó là lần cuối cùng họ nhìn thấy nhau. Khi chúng tôi đến khách sạn Belvedere ở Baltimore, ông đã mệt và không muốn gặp các nhà báo. Chuyện là các phóng viên có mục đích đặc biệt khi đến vào đúng thời điểm này, bởi vì đột nhiên xuất hiện thông tin rằng trong cuốn sách viết về Shakespeare của ông, do sự vội vàng khi xuất bản nên đã sơ suất không ghi đầy đủ công lao cho ông Greenwood vì những đoạn trích dài lấy từ tác phẩm của người này. Những dòng tít giật gân trên một tờ báo buổi sáng, “Phải chăng Mark Twain là kẻ đạo văn?”, đã đương nhiên thúc giục cánh nhà báo tới xem ông sẽ nói gì về vấn đề này. Đó là một vấn đề đơn giản, dễ dàng giải thích, và bản thân Clemens cũng ít bị phiền lòng về nó hơn bất kỳ ai. Ông nói rằng mình không cảm thấy tội lỗi gì cả; và việc ông đã sao chép rồi bị bắt quả tang sẽ mang lại cho cuốn sách của ông Greenwood nhiều quảng cáo hơn nhiều so với việc ông ghi công đầy đủ như dự định. Ông thấy tình huống này khá buồn cười, mối bận tâm duy nhất của ông là sợ Clara và Jean sẽ nhìn thấy tờ báo và bị phiền lòng.
Ông đã cởi bỏ y phục và nằm nghỉ, đang đọc sách. Một lát sau, ông đứng dậy và bắt đầu đi lại trong phòng. Chẳng bao lâu sau ông dừng lại, đối diện với tôi, đặt tay lên ngực mình. Ông nói:
“Ta nghĩ chắc ta đã nhiễm lạnh hôm qua trên chuyến xe buýt ở Đại lộ số 5 đó. Ta có một cơn đau kỳ lạ trong ngực.”
Tôi gợi ý rằng ông nên nằm nghỉ và tôi sẽ đi đổ đầy túi nước nóng cho ông. Cơn đau qua đi ngay sau đó, và ông có vẻ như đang thiu thiu ngủ. Tôi bước sang phòng bên và bận bịu với vài trang viết. Lát sau, tôi nghe thấy tiếng ông cử động trở lại và bước vào nơi ông đang ở. Ông đang đi lại và bắt đầu nói về vài khám phá nhân chủng học gần đây—điều gì đó liên quan tới con người thời tiền sử.
“Chàng trai thời tiền sử đó hẳn phải là một gã tuyệt vời,” ông nói—“đứa đầu tiên ấy! Hãy nghĩ về phong cách hào nhoáng của hắn, hắn hẳn phải làm chủ những sinh vật khác ra sao, bước đi trên hai chân sau, vung vẩy cánh tay, tập dượt và chuẩn bị cho bục giảng.”
Ý tưởng đó làm ông thích thú, nhưng chẳng bao lâu sau ông dừng bước và lại đặt tay lên ngực mình, nói:
“Cơn đau đó lại trở lại rồi. Đó là một kiểu đau kỳ lạ, buồn nôn, chết người. Ta chưa từng thấy đau như vậy bao giờ.”
Tôi thấy khuôn mặt ông trở nên khá tái xám. Tôi nói:
“Chính xác là nó ở đâu vậy, thưa ông Clemens?”
Ông đặt bàn tay vào giữa ngực mình và nói:
“Ở đây này, và nó thực sự rất đặc biệt.”
Trong tâm trí tôi thoáng hiện lên suy nghĩ rằng ông đã xác định được vị trí trái tim mình, và “cơn đau kỳ lạ chết người” mà ông đề cập nghe thật điềm gở. Tuy nhiên, tôi gợi ý rằng có lẽ đó chỉ là chút thấp khớp, và ý kiến này có vẻ hợp lý khi vài phút sau, túi nước nóng đã làm dịu cơn đau thêm lần nữa. Lần này cơn đau dường như đã dứt hẳn, vì nó không quay lại khi chúng tôi còn ở Baltimore. Đó là biểu hiện rõ rệt đầu tiên của chứng đau thắt ngực (angina) mà cuối cùng sẽ cướp ông khỏi chúng tôi.
Thời tiết ở Baltimore thật dễ chịu, và chuyến thăm Trường St. Timothy cũng như bài phát biểu của ông ở đó là kiểu giải trí có ý nghĩa nhất đối với ông. Đàn các cô gái, tất cả đều trong những bộ váy tốt nghiệp xinh xắn, tụ tập và reo vui trước lời khuyên được ông đưa ra một cách đùa cợt: đừng hút thuốc—quá mức; đừng uống rượu—quá mức; đừng kết hôn—quá mức; ông đứng đó trong bộ y phục trắng muốt như của họ—tạo nên một bức tranh hiếm có—một ký ức ngọt ngào—và đó là lần cuối cùng ông đưa ra lời khuyên từ trên bục giảng cho bất kỳ ai.
Edward S. Martin cũng phát biểu trước trường, và sau đó là một bữa tiệc lớn trong hội trường chính.
Chính trên bãi cỏ, một phóng viên đã tới gần ông với tin tức về cái chết của Edward Everett Hale—một người nữa trong nhóm bạn cũ. Sau một lúc, Clemens trầm ngâm nói:
“Tôi dành sự tôn trọng và quý mến lớn nhất cho Edward Everett Hale, sự ngưỡng mộ lớn nhất cho tác phẩm của ông. Tôi đau buồn khi nghe tin ông qua đời cũng như tôi có thể đau buồn khi nghe tin bất kỳ người bạn nào mất đi, mặc dù nỗi đau của tôi luôn được làm dịu bớt bởi sự an ủi khi biết rằng với người ra đi, cuộc đấu tranh cam go, cay đắng của cuộc đời đã chấm dứt.”
Chúng tôi rời khách sạn Belvedere vào sáng hôm sau, và khi chủ đề bữa sáng được đưa ra thảo luận, ông nói:
“Món gà rán Baltimore đó ngon tuyệt, món chúng ta đã ăn sáng hôm qua ấy. Tôi nghĩ chúng ta sẽ lại gọi món đó. Nó làm tôi nhớ tới nông trại của John Quarles.”
Chúng tôi vẫn thường dùng bữa trong phòng, nhưng sáng hôm đó chúng tôi xuống phòng ăn, và “Francesca” cùng mẹ cô bé cũng ở đó.
Khi đứng trên sân ga chờ tàu, ông kể cho tôi nghe về việc năm mươi lăm năm trước, khi còn là một cậu bé mười tám tuổi, ông đã đổi tàu ở đó để tới Washington và suýt chút nữa không kịp lên tàu—đám đông la ó ông khi ông chạy.
Chúng tôi ở lại New York qua đêm, và tối hôm đó, tại khách sạn Grosvenor, ông đọc to một bài thơ của chính mình mà trước đó tôi chưa từng thấy. Ông nói mình đã mang nó theo với ý định đọc tại St. Timothy's, nhưng thấy hoàn cảnh không phù hợp.
“Tôi viết nó từ lâu rồi ở Paris. Tôi đã đọc to cho bà Clemens và Susy nghe—hình như là năm '93—về Lord Clive và Warren Hastings, từ sách của Macaulay—họ vĩ đại biết bao và đã sa sút tới mức nào. Sau đó tôi tưởng tượng một trường hợp—về một ông già mất trí lẩm bẩm về địa vị cũ của mình. Tôi mô tả ông ta, và lặp lại vài lời lẩm bẩm đó. Susy và bà Clemens nói: 'Hãy viết nó ra đi'—thế là tôi làm, rồi dần dần hoàn thành, và đây là bài thơ đó. Tôi gọi nó là 'Con Tàu Bỏ Hoang' (The Derelict).”
Ông đọc bài thơ hay đó bằng phong cách truyền cảm của mình, khổ thơ mở đầu như sau:
Các ngươi cười nhạo, những con tàu lướt qua ta,
Với những cánh buồm trắng muốt kiêu hãnh vươn cao!
Đồ lái buôn hèn hạ!—sao, từng có lúc đám tép riu như vậy
Phải kính cẩn nghiêng mình, khi như một đám mây
Ta rẽ sóng lao đi trong bão tố,
Vị Đô đốc của ta tại vị trí, lá cờ xanh của ông
Mờ nhạt giữa bầu trời hoang vắng, những cánh buồm dài của ta
Dựng đứng cùng thủy thủ đoàn dũng cảm,
Các cửa hông mở toang, những khẩu pháo phô bày,
Những cột buồm cao khuất trong cánh buồm căng gió!
—Khi đó các ngươi hạ buồm, và tỏ lòng
Kính cẩn—giờ thì cách cư xử của các ngươi đã mất rồi.
Ông đã sử dụng vần điệu một cách dễ dàng hơn bình thường, còn hình ảnh và cách diễn đạt thì đầy sức sống.
“Nó mạnh mẽ và hay,” tôi nói, khi ông đọc xong.
“Phải,” ông tán thành. “Khi đọc nó lúc này tôi cũng thấy vậy. Đã lâu lắm rồi tôi không xem lại nó nên cảm giác như đang đọc tác phẩm của người khác vậy. Tôi tin mình nên gọi nó là một tác phẩm tốt.”
Ông cất bản thảo vào túi rồi đi lại trong phòng, trò chuyện.
“Không có hình tượng nào sánh được với con tàu để nói về kiếp người,” ông nói; “không có hình tượng nào dành cho những mảnh đời trôi dạt bị bão tố vùi dập giống như một con tàu bỏ hoang—những người như Clive và Hastings chỉ có thể được hình dung như những con tàu bỏ hoang trôi dạt, bất lực, bị gió và thủy triều xô đẩy.”
Chúng tôi trở về Redding vào ngày hôm sau. Trên chuyến tàu về nhà, ông lại bắt đầu nói về sách và các tác giả, chủ yếu là về những cuốn sách mà ông chưa bao giờ đọc được.
“Khi tôi cầm một cuốn sách của Jane Austen lên,” ông nói, “chẳng hạn như Kiêu hãnh và Định kiến, tôi cảm thấy mình như một gã pha chế rượu bước vào vương quốc thiên đàng. Tôi biết cảm giác của hắn sẽ ra sao và những lời bình luận riêng của hắn thế nào. Hắn sẽ thấy nơi đó không hợp khẩu vị của mình, và có lẽ hắn sẽ nói thẳng ra điều đó.”
Ông lại nhớ lại chuyện Stepniak từng tới Hartford, và bà Clemens đã nhục nhã thế nào khi phải thú nhận rằng chồng mình không hề biết đến các tác phẩm của Thackeray và những người khác.
“Tôi chẳng biết gì về bất cứ cái gì,” ông nói, một cách u buồn, “và chưa từng biết. Anh trai tôi từng cố gắng bắt tôi đọc Dickens, từ lâu rồi. Tôi không thể làm nổi—tôi thấy xấu hổ; nhưng tôi không thể. Phải, tôi đã đọc Câu chuyện hai thành phố, và có thể đọc lại lần nữa. Tôi đã đọc nó khá nhiều lần; nhưng tôi không bao giờ có thể chịu nổi Meredith và hầu hết các tên tuổi nổi tiếng khác.”
Lát sau, ông đưa cho tôi tờ Saturday Times Review và nói:
“Đây là một bài thơ hay, một bài thơ tuyệt vời, tôi nghĩ vậy. Tôi có thể chịu được bài này.”
Đó là bài “The Palatine (trong thời 'Trung cổ')” của Willa Sibert Cather, được in lại từ McClure's. Độc giả sẽ hiểu rõ hơn những gì tôi có thể diễn tả lý do tại sao những khổ thơ mở đầu đầy cao cả này lại thu hút Mark Twain:
CUNG ĐIỆN PALATINE
“Em đã tới Rome cùng nhà Vua,
Anh trai, anh trai lớn?”
“Ta đã tới đó và ta đã về nhà,
Trở lại với cuộc chơi của em, em trai nhỏ.”
“Ôi, nhà của Caesar cao biết bao,
Anh trai, anh trai lớn?”
“Dê gặm cỏ quanh những khung cửa;
Diều hâu đêm làm tổ trong mái nhà cháy rụi,
Tổ ấm của loài chim hoang và tổ ấm của loài ong.
Một ngàn căn phòng cẩm thạch nằm đó
Mở rộng đón ánh mặt trời, đón gió và bầu trời.
Những bông hoa anh túc ta tìm thấy giữa ruộng lúa mì
Mọc trên chỗ ngồi trong bữa tiệc của Caesar.
Gia súc gặm cỏ và những người chăn cừu thiu thiu ngủ
Trên những sàn nhà của cung điện Caesar.”
“Nhưng vàng của Caesar đã đi đâu mất rồi,
Anh trai, anh trai lớn?”
“Thời buổi thật tệ và thế gian đã già nua
—Ai biết vàng của Caesar giờ nơi đâu?
Đêm đen ập xuống trên đồi Caesar;
Những cái giếng thì sâu và những câu chuyện thật buồn.
Đom đóm lập lòe trong ẩm ướt và nấm mốc,
Tất cả những gì còn lại của vàng Caesar.
Trở lại với cuộc chơi của em, em trai nhỏ.”
Xa hơn nữa trong cuộc hành trình, ông lại đưa tờ báo cho tôi, chỉ vào những dòng này của Kipling:
Thật chẳng tốt lành gì cho sức khỏe người Cơ Đốc
Khi hối thúc người Aryan da nâu,
Bởi người Cơ Đốc cáu kỉnh còn người Aryan mỉm cười,
Và hắn làm người Cơ Đốc mệt mỏi rã rời;
Và kết thúc cuộc chiến là một tấm bia mộ trắng
Và tên của kẻ quá cố vắn số:
Cùng dòng bia mộ ảm đạm: “Một gã khờ nằm đây
Kẻ đã cố hối thúc phương Đông.”
“Tôi có thể chịu được bao nhiêu cũng được,” ông nói, và lát sau lại bảo: “Cuộc đời quá dài mà cũng quá ngắn. Quá dài cho sự mệt mỏi của nó; quá ngắn cho những việc cần phải làm. Nhiều nhất thì trí óc trung bình cũng chỉ có thể nắm vững vài ngôn ngữ và một chút lịch sử.”
Tôi nói: “Dù vậy, chúng ta cũng không cần lo lắng. Nếu cái chết kết thúc tất cả thì cũng chẳng sao; và nếu cuộc sống là vĩnh cửu thì sẽ có đủ thời gian.”
“Phải,” ông tán thành, khá khắc nghiệt, “sự lạc quan đó của cậu lúc nào cũng sẵn sàng biến sân sau của địa ngục thành sân chơi.”
Tôi nói rằng, dù tuổi đã cao, tôi vẫn bắt đầu học tiếng Pháp, và nhắc tới việc Bayard Taylor bắt đầu học tiếng Hy Lạp ở tuổi năm mươi, với hy vọng sẽ cần đến nó trên thiên đàng.
Clemens trầm ngâm nói: “Phải—nhưng cậu thấy đấy, đó là tiếng Hy Lạp.”