Khi thời tiết chuyển xấu, Stormfield cũng vắng khách, và tôi bắt đầu đều đặn lên thăm ông mỗi chiều, bởi lẽ đồi cao lúc ấy thật cô quạnh, còn sau cả buổi sáng đọc viết, ông cũng rất cần sự khuây khỏa. Nhà tôi cách đó chừng hơn nửa dặm, tôi lại khá tận hưởng quãng đường đi bộ bất kể nắng mưa. Tôi thường cố gắng có mặt vào khoảng ba giờ chiều. Ông hay đứng đợi bên những ô cửa sổ cao, đợi cho đến khi thấy tôi xuất hiện trên đỉnh đồi, để rồi khi tôi tới nơi, ông đã sẵn sàng ở ngay cửa, chẳng chút chần chừ cho những ván bài. Hoặc đôi khi, nếu muốn khoe với tôi điều gì đó trong phòng, tôi sẽ nghe tiếng ông vang vọng, trầm ấm vọng xuống từ cầu thang. Có lần, vừa tới nơi tôi đã nghe ông gọi, và khi lên tới nơi, tôi thấy ông đang vô cùng hứng thú với cách sắp xếp hai bức tranh đặt trên ghế, làm sao để mặt kính của chúng phản chiếu ánh mặt trời lên trần nhà. Ông bảo:
“Chúng dường như bắt được cả những phản chiếu của bầu trời và sắc màu mùa đông. Đôi lúc, những mảng màu ấy huyền ảo đến lạ kỳ.”
Ông chỉ vào chùm quả dại màu đỏ trên bệ lò sưởi, lúc ấy đang đẫm mình trong nắng.
“Trông chúng sáng bừng lên thật đẹp!” ông nói; “một vài quả đón lấy ánh mặt trời, số còn lại vẫn chìm trong bóng tối.”
Ông bước tới bên cửa sổ, đứng nhìn ra những cánh đồng ảm đạm.
“Ánh sáng và màu sắc ngoài kia luôn luôn biến chuyển,” ông nói. “Tôi chẳng bao giờ thấy chán.”
Nhìn ông lúc ấy, say sưa và tận hưởng khoảnh khắc hiện tại, người ta dễ tin rằng ông chưa từng nếm trải bi kịch hay đắm tàu nào. Hơn bất cứ ai tôi từng biết, ông sống trọn vẹn cho hiện tại. Hầu hết chúng ta đều mơ về quá khứ hoặc lo toan cho tương lai—mãi chìm đắm trong điệu ai ca của ngày hôm qua hoặc nhịp trống dồn của ngày mai. Bước chân của Mark Twain luôn hòa nhịp cùng khoảnh khắc hiện tại. Dĩ nhiên cũng có những ngày ông hồi tưởng về quá khứ rồi đau buồn, hay suy tư về tương lai; nhưng mối quan tâm lớn nhất của ông luôn là hiện tại, và là chính nơi chốn ông đang đặt chân đến. Mọi điều bắt được sự chú ý của ông, dù là quan trọng hay chỉ là chuyện vặt vãnh, đều hoàn toàn chiếm hữu tâm trí ông ngay lúc đó, dù có thể chẳng bao giờ sau này nữa.
Mùa đông năm đó, ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề Shakespeare-Bacon. Từ lâu, ông đã không thể tin rằng gã quản lý kiêm diễn viên từ Stratford lại là tác giả của những vở kịch vĩ đại ấy. Nay, với cuốn sách vừa xuất bản 'The Shakespeare Problem Restated' (Vấn đề Shakespeare được tái khẳng định) của George Greenwood, và một cuốn khác đang in là 'Some Characteristic Signatures of Francis Bacon' (Một vài đặc điểm chữ ký của Francis Bacon) của William Stone Booth, càng củng cố thêm niềm tin của ông rằng chính Francis Bacon, và chỉ mình Bacon, mới là người viết nên những vở kịch của Shakespeare. Tôi thì kiên quyết phản đối ý tưởng này. Câu chuyện lãng mạn về chàng trai Will Shakespeare lên London, bắt đầu sự nghiệp bằng việc giữ ngựa bên ngoài nhà hát để rồi cuối cùng giành lấy vị trí đáng tự hào nhất trong thế giới văn chương, là điều tôi không muốn nó bị xóa bỏ. Tôi đưa ra tất cả những bằng chứng kinh điển—bài sonnet của Ben Jonson, những bằng chứng nội tại trong chính các vở kịch, những diễn viên đã xuất bản chúng—nhưng ông nhất quyết chối từ. Ông tuyên bố rằng chẳng có lấy một bằng chứng nào cho thấy Shakespeare đã viết bất kỳ vở kịch nào trong số đó cả.
“Ông có bằng chứng nào cho thấy ông ta không viết không?” tôi hỏi.
“Có bằng chứng cho thấy ông ta không thể viết được,” ông đáp. “Cần phải là một người có kiến thức pháp lý uyên thâm mới viết nổi chúng. Khi anh đọc cuốn sách của Greenwood, anh sẽ thấy mọi lập luận bảo vệ cho tác quyền của Shakespeare đều không đứng vững.”
Tôi muốn nhượng bộ một chút, bèn đưa ra một giải pháp dung hòa.
“Có lẽ,” tôi nói, “Shakespeare cũng giống như Belasco thời bấy giờ—một thiên tài quản lý, bản thân không thể tự viết kịch, nhưng có khả năng kiệt xuất trong việc dàn dựng những vở kịch thành công từ tác phẩm của người khác. Trong trường hợp đó, việc các vở kịch được biết đến là của Shakespeare cũng không có gì lạ. Ngay cả thời nay, vở 'Madam Butterfly' của John Luther Long đôi khi cũng được gọi là vở kịch của Belasco; mặc dù thật đáng ngờ nếu Belasco thực sự tự tay viết lấy một dòng nào.”
Ông cân nhắc quan điểm này, nhưng không mấy tán thành. Cuốn sách của Booth lúc bấy giờ vẫn còn là bí mật, ông chưa nói với tôi điều gì về nó; nhưng trong đầu ông hẳn đã nghĩ đến điều đó khi ông nói với giọng vô cùng quả quyết:
“Tôi biết Shakespeare không viết những vở kịch đó, và tôi có lý do để tin rằng ông ta chẳng hề động vào phần lời thoại chút nào.”
“Sao ông có thể khẳng định chắc nịch như vậy?” tôi hỏi.
Ông trả lời:
“Tôi có nguồn tin riêng tư mà không ai có thể nghi ngờ.”
Lúc này tôi nghi là ông đang đùa, bèn hỏi liệu có phải ông đã tham khảo ý kiến của một nhà ngoại cảm nào không; nhưng ông tỏ ra hoàn toàn nghiêm túc.
“Đây là khám phá vĩ đại của thời đại,” ông nói một cách nghiêm nghị. “Thế giới sẽ sớm chấn động vì nó. Tôi ước mình có thể kể cho anh nghe, nhưng tôi đã hứa giữ kín rồi. Anh sẽ không phải chờ lâu đâu.”
Tôi dự định sẽ đi Địa Trung Hải vào tháng Hai, nên hỏi liệu tôi có được biết bí mật vĩ đại này trước khi lên đường không. Ông cho là không; nhưng ông nói rất có khả năng tin tức chấn động đó sẽ được công bố với thế giới ngay khi tôi đang lênh đênh trên biển, và tôi có thể nhận được tin qua điện tín ngay trên tàu. Phải thú thực là lúc này tôi vô cùng ngạc nhiên và tò mò cực độ. Tôi phỏng đoán ông đã tìm ra một tài liệu nào đó—một giấy tờ cá nhân của Bacon hoặc Shakespeare—thứ có thể giải tỏa mọi bí ẩn về tác giả. Tôi gợi ý rằng ông có thể viết thư cho tôi để tôi mở ra khi đã ở trên tàu; nhưng ông kiên quyết từ chối. Ông nhắc lại rằng mình đã hứa giữ kín, và tin tức có thể không được công bố sớm đến vậy; nhưng ông đảm bảo với tôi không chỉ một lần rằng dù tôi có ở đâu, dù nơi xa xôi hẻo lánh nào, tin tức ấy cũng sẽ đến qua điện tín, và cả thế giới sẽ phải rúng động. Tôi đã rất muốn hủy chuyến đi để được ở lại Stormfield cùng ông ngay thời điểm biến cố đó xảy ra.
Đương nhiên, chủ đề Shakespeare trở thành tâm điểm trong những ngày cuối chúng tôi bên nhau. Ông đã thuê thêm một thư ký và dành cả buổi sáng để đọc các quan điểm của chính mình về vấn đề này—những quan điểm được phối hợp với các ý kiến của ông Greenwood, người mà ông trích dẫn rất hào phóng, nhưng được tô điểm và trang hoàng bằng lối văn hóm hỉnh đặc trưng của chính ông. Ông nói đây chỉ là những chương cho cuốn tự truyện, và tôi nghĩ lúc đó ông không hề có ý định xuất bản chúng thành một cuốn sách riêng. Tôi không tài nào hiểu nổi tại sao ông lại phải mất công lập luận nhiều đến thế nếu như, như ông nói, ông đã có bằng chứng xác thực rằng Bacon, chứ không phải Shakespeare, mới là tác giả của các vở kịch. Tôi thấy toàn bộ sự việc này thật kỳ lạ.
Sự quan tâm dành cho Shakespeare lại có những nhánh rẽ khác. Một buổi tối, khi chỉ có hai chúng tôi dùng bữa, ông nói:
“Chỉ còn một nhân vật lẫy lừng khác trong lịch sử mà người ta biết rất ít về ông ấy,” và ông nói thêm, “Đó là Chúa Jesus.”
Ông điểm lại những ghi chép trong Phúc âm về Chúa, mặc dù ông tuyên bố chúng chủ yếu mang tính truyền thuyết và không có giá trị. Tôi đồng ý rằng chúng chứa đựng những tuyên bố gây khó hiểu, và ít nhiều làm tổn hại đến công lý và lý trí; nhưng tôi nói mình nghĩ trong đó vẫn có những sự thật.
“Tại sao anh lại nghĩ vậy?” ông hỏi.
“Vì chúng chứa đựng những vấn đề tự hiển nhiên—những điều đúng đắn một cách vĩnh cửu và cốt yếu.”
“Vậy ra anh tự viết nên Kinh Thánh của riêng mình sao?”
“Đúng vậy, từ những tư liệu đó kết hợp với lý trí con người.”
“Vậy thì chẳng quan trọng sự thật, như anh gọi, đến từ đâu sao?”
Tôi thừa nhận rằng nguồn gốc không quan trọng; rằng sự thật từ Shakespeare, Epictetus hay Aristotle cũng có giá trị ngang hàng với Kinh Thánh. Giờ thì chúng tôi đã tìm được tiếng nói chung. Ông nhắc đến Marcus Aurelius, những triết gia Khắc kỷ và cuộc đời không tì vết của họ. Tôi, vẫn theo đuổi suy nghĩ về Chúa Jesus, hỏi:
“Ông không nghĩ thật kỳ lạ sao, khi vào thời đại mà Chúa Jesus xuất hiện, giả sử là có một Chúa Jesus, thì một nhân cách như vậy lại có thể tồn tại được—trong thời kỳ của những người Pharisee và Sadducee, khi tất cả chỉ là nghi lễ và sự hoài nghi?”
“Tôi nhớ là,” ông nói, “những người Sadducee không tin vào địa ngục. Ngài đã mang địa ngục đến cho họ.”
“Cũng như sự phục sinh. Ngài cũng mang điều đó đến cho họ luôn.”
Ông không thừa nhận đã từng có một Chúa Jesus với nhân cách và sứ mệnh như Phúc âm kể lại.
“Tất cả chỉ là thần thoại,” ông nói. “Thời đại nào trên thế giới cũng có những Đấng Cứu Thế. Tất cả chỉ là chuyện cổ tích, giống như ý tưởng về ông già Noel vậy.”
“Nhưng,” tôi phản biện, “ngay cả tinh thần của lễ Giáng sinh cũng là thật khi nó chân thành. Giả sử chúng ta thừa nhận không có một Đấng Cứu Thế hữu hình nào—rằng đó chỉ là một ý niệm—một hóa thân tâm linh mà nhân loại tự tạo ra cho mình và sẵn sàng hoàn thiện nó khi tâm linh của chính họ tiến bộ, chẳng phải điều đó vẫn đáng quý sao?”
“Nhưng khi đó, câu chuyện cổ tích về sự chuộc tội sẽ tan biến, và cùng với nó, sụp đổ cả những nền tảng của bất kỳ nhà thờ chính thống nào. Anh có thể tạo ra Tân Ước của riêng mình, Kinh Thánh của riêng mình, và Chúa Jesus của riêng mình, nhưng anh buộc phải từ bỏ sự chuộc tội.”
“Nếu gắn liền với sự đóng đinh lên thập tự giá thì đúng là vậy, và thật đáng mừng nếu bỏ được nó; nhưng cái chết của trật tự cũ và sự phát triển của đời sống tâm linh cũng dẫn đến một loại hình chuộc tội, phải không?”
Ông nói:
“Một kết luận như thế chẳng liên quan gì đến Phúc âm và Kitô giáo, cũng giống như việc Shakespeare chẳng liên quan gì đến các vở kịch của Bacon vậy. Anh đang rao giảng một học thuyết mà cách đây vài thế kỷ có thể khiến một người bị đưa lên giàn hỏa thiêu. Tôi đã rao giảng điều đó trong Phúc âm của chính mình rồi.”
Lúc đó tôi mới sực nhớ ra, và nhận thấy rằng, bằng chiếc thang vụng về của chính mình, tôi chỉ vừa leo từ những giáo điều và mê tín lên cái bệ cao của ông—nơi rèn luyện những lý tưởng để đạt đến sự an yên cao hơn của tâm hồn.