Ngôi nhà ở số 21 phố Fifth Avenue, do chính kiến trúc sư thiết kế nhà thờ Grace dựng nên, mang đậm nét kiến trúc giáo đường ở những ô cửa sổ, và sở hữu những khoảng không gian bên trong vừa trang nhã lại bề thế. Đó là một nơi ở rất xứng tầm với một nhà văn lão thành cùng bậc hiền triết, và khi được bài trí bằng những món đồ nội thất lịch lãm từ Hartford, nó càng trở thành một không gian hoàn toàn phù hợp cho Mark Twain. Thế nhưng, nơi đây lại lạnh lẽo đối với ông; nó thiếu đi một phần hồn. Chẳng bao lâu sau, ông cho lắp đặt một chiếc đàn Aeolian Orchestrelle cỡ lớn, cùng đủ loại khúc nhạc phù hợp với những tâm trạng khác nhau của mình. Ông tin rằng mình sẽ tự chơi đàn khi cần đến sự vỗ về của âm nhạc, hoặc Jean—người chưa từng được đào tạo bài bản về âm nhạc—cùng viên thư ký cũng có thể chơi cho ông nghe. Ông mang một niềm đam mê cháy bỏng với âm nhạc, hay ít nhất là với những giai điệu và khúc nhịp điệu trang nghiêm, dẫu tai ông không thực sự bắt nhịp được với những tác phẩm mang tính hàn lâm cao. Chẳng hạn như với Wagner, ông chẳng màng mấy, dẫu trong một bức thư gửi bà Crane, ông từng thổ lộ:
Quả thực chẳng có gì trên đời này lại trang nghiêm, gây ấn tượng sâu sắc và đẹp đẽ một cách thần thánh như “Tannhauser”. Nó nên được dùng làm nhạc trong nghi lễ tôn giáo.
Những bản sonata và giao hưởng của Beethoven cũng chạm đến tận đáy lòng ông. Có lần, khi viết thư cho Jean, ông hỏi:
Khúc nhạc yêu thích của con là gì, con yêu? Của bố là Bản giao hưởng số 5 của Beethoven. Bố mới nhận ra điều đó cách đây một hoặc hai ngày.
Chính chuyển động uy nghi cùng những giai điệu ở phần thứ hai là điều khiến ông cảm thấy thỏa mãn nhất; nhưng ông vẫn thường nghiêng về những chủ đề dịu dàng hơn nữa trong các bản nocturne của Chopin và một khúc ngẫu hứng của Schubert, trong khi khúc “Lorelei”, “Erlking” cùng những làn điệu Scotland thì chưa bao giờ khiến ông nhàm chán.
Âm nhạc nhờ thế trở thành niềm an ủi lớn lao trong những ngày tháng cô quạnh ấy—những hợp âm đại phong cầm phong phú khỏa lấp khoảng trống trong tâm hồn ông, dẫn dắt ông rời xa thực tại tầm thường, tẻ nhạt để trở về với những thế giới và giấc mơ mà ông từng biết rồi cất kỹ vào dĩ vãng.
Mùa đông năm ấy ông rất ít khi ra ngoài—thường chỉ đến thăm nhà những người bạn già thân thiết. Có lần ông dự một bữa tối thân mật do George Smalley tổ chức tại Câu lạc bộ Metropolitan; nhưng đó là một buổi tiệc riêng tư, chỉ có những người bạn tốt góp mặt. Dẫu vậy, nó đánh dấu bước khởi đầu cho sự trở lại của ông với đời sống xã hội, bởi bản tính ông vốn không phải là người chịu rời xa ánh sáng của cộng đồng nhân thế hay chìm đắm trong niềm tang tóc. Khi những tháng ngày trôi qua, người ta thấy ông xuất hiện đây đó và tìm lại phần nào thói quen xưa cũ. Rồi căn bệnh viêm phế quản hằng năm lại tái phát, khiến ông phải quẩn quanh trong nhà một thời gian dài, nơi ông viết lách hoặc lên kế hoạch cho những cải cách và dự án mới.
Việc cải thiện dịch vụ đường sắt, giúp giảm bớt số người bị thương tật và thiệt mạng mỗi năm, thu hút sự quan tâm sâu sắc của ông. Ông ước tính rằng các tuyến đường sắt và đường xe điện gây tử vong và thương tích nhiều hơn tổng số thương của mọi cuộc chiến tranh cộng lại, thế là ông thu thập số liệu thống kê và soạn thảo các bài viết về chủ đề này, dẫu có vẻ như ông rất ít khi đem những tài liệu ấy đi xuất bản. Tuy nhiên, có lần, khi niềm đồng cảm của ông bị khơi gợi bởi nạn nhân trong một vụ va chạm thảm khốc giữa xe điện và tàu hỏa ở Newark, New Jersey, ông đã viết một bức thư và nó nhanh chóng được đưa lên mặt báo.
THÂN GỬI CÔ MADELINE, Người anh trai tốt bụng, ngưỡng mộ và trìu mến của cô đã kể cho tôi nghe về nỗi đau đớn mà cô phải gánh chịu trong thảm họa xe điện—sự kiện từng khiến hàng triệu đôi mắt rơi những giọt lệ chẳng mấy khi tuôn và làm bùng lên lòng căm phẫn sục sôi đối với những kẻ vì sự thờ ơ tội lỗi trước trách nhiệm của mình mà gây ra cơ sự—và lời nhắc nhở ấy đã khơi lại trong tôi nỗi nhức nhối từ một thời đã qua. Ước gì tôi có thể nhấc cô dậy khỏi giường trong lành, nguyên vẹn rồi bẻ gãy chân mấy tên quan chức ấy và ném chúng lên giường bệnh—để chúng nằm lì ở đó. Bởi trong tâm can mình, tôi là một người nhân từ, và sẽ không bẻ gãy cổ lẫn xương sống của chúng đâu, như cách mà một số kẻ vô tâm muốn làm.
Chính anh trai cô là người cho phép tôi viết những dòng này—vậy nên cô thấy đấy, đây hoàn cầu không phải là một sự mạo muội đường đột.
Chúc cô sớm bình phục—và thật nhanh chóng! Thân ái gửi cô, S. L. CLEMENS.
Chỉ ít lâu sau, ông lại viết một bức thư khác về một chủ đề tương tự gửi St. Clair McKelway, người vừa may mắn thoát chết trong một tai nạn đường sắt trong gang tấc.
THÂN GỬI MCKELWAY, Vô số những người bạn của anh cảm thấy vô cùng biết ơn, vô cùng biết ơn.
Theo như tôi hiểu qua các bức điện tín, những người thợ máy trên đoàn tàu của anh chưa từng nhìn thấy đầu máy xe hơi bao giờ... Báo cáo chính thức của chính phủ, cho thấy các tuyến đường sắt của chúng ta đã cướp đi sinh mạng của một nghìn hai trăm người vào năm ngoái và làm bị thương sáu mươi nghìn người, khiến tôi tin chắc rằng trong hoàn cảnh hiện tại, một vị Thần Hộ Mệnh là không đủ để quản lý và điều hành công việc kinh doanh đường sắt của chúng ta một cách đúng đắn và hiệu quả. Nhưng điều đó mang đậm bản sắc Mỹ—luôn tìm cách xoay sở với nguồn nhân lực thiếu thốn để tiết kiệm tiền lương.
Một cuộc thảm sát người Do Thái ở Moscow lại khơi dậy lòng căm ghét của ông đối với nước Nga nửa khai hóa. Khi được hỏi về một lời chúc Giáng sinh, ông viết:
Mong ước Giáng sinh nồng nhiệt và bao trùm thế giới của tôi là tất cả chúng ta, những ai xứng đáng, cuối cùng sẽ được quy tụ lại trong thiên đàng của sự an bình và tĩnh lặng, còn những kẻ khác thì được phép lui về trong nanh vuốt của Sa-tăng, hoặc của Sa hoàng nước Nga, tùy theo sở thích—nếu bọn chúng có sở thích.
Một bài báo mang tựa đề “Lời độc thoại của Sa hoàng”, được viết vào thời điểm đó, đã được đăng trên tạp chí North American Review số ra tháng Ba (năm 1905). Ông viết rất nhiều, nhưng hầu hết những tác phẩm khác đều được ông cất đi. Đối với một chủ đề như vậy, ông luôn vứt đi lượng bản thảo gấp ba lần những gì đem in, và nội dung thường dữ dội gấp ba lần những trang được ấn hành. Dù vậy, bài “Lời độc thoại” vẫn đủ sức nặng và sự cay nghiệt. Nó khắc họa hình ảnh Sa hoàng đang ngắm nhìn bản thân khi không mảnh vải che thân, và suy ngẫm về việc mình chỉ là một tạo vật con người nghèo nàn nhường nào:
Có phải cái này mà 140.000.000 người Nga phải rạp mình sát bụi đất để tôn thờ không?—Hiển nhiên là không! Chẳng ai có thể tôn thờ cái cảnh tượng chính là Ta đây cả. Vậy thì đó là ai, là cái gì mà họ tôn thờ? Riêng tư mà nói, chẳng ai rõ hơn chính ta: đó chính là bộ y phục của ta! Nếu không có xiêm y, ta cũng chẳng khác gì bất kỳ kẻ trần truồng nào khác về mặt quyền uy. Chẳng ai có thể phân biệt nổi ta với một ông mục sư hay một gã gia sư kiêm thợ cạo. Vậy ai mới thực sự là Hoàng đế nước Nga? Chính là bộ y phục của ta! Chẳng còn ai khác nữa.
Vị hoàng đế tiếp tục chuỗi suy tưởng ấy, ngẫm ngợi về những tội ác tàn binoc được thực hiện dưới danh nghĩa của mình. Đó là một đòn châm biếm sâu cay nhắm vào chủ nghĩa đế quốc Nga, và nó đã tạo ra một tiếng vang lớn. Điều này khích lệ Clemens dấn thân vào một tác phẩm thậm chí còn lớn lao và hiệu quả hơn theo cùng khuynh hướng ấy. Ông viết “Lời độc thoại của Vua Leopold”, tái hiện những dòng suy ngẫm của vị quân vương tàn độc, kẻ vì lòng tham mà đã tàn sát và làm tàn tật mười lăm triệu thần dân châu Phi—những người da đen hiền lành, vô hại—đàn ông, phụ nữ và cả những đứa trẻ thơ mà hắn đã tàn sát và hành hạ tại các đồn điền cao su của hắn ở Congo. Hiếm có trong lịch sử nhân loại lại tồn tại những thủ đoạn tàn bốc đến thế như của Vua Leopold tại Congo, và Clemens không hề nương tay khi phác họa bức tranh về chúng. Bài báo được cho là không hoàn toàn phù hợp để đăng trên tạp chí, vì vậy nó được giao cho Hiệp hội Cải cách Congo phát hành thành một cuốn sách nhỏ để phân phối, mà chẳng thu về lợi nhuận nào cho tác giả—người sẵn sàng viết gấp trăm lần thế nếu có thể cứu vớt giống loài bất hạnh ấy và tống cổ Leopold lên ghế điện.—[Cuốn sách được định giá hai mươi lăm xu, nhưng toàn bộ tiền bán được đều dành cho chính nghĩa. Hàng ngàn bản đã được phát miễn phí. Xứ Congo, một lãnh thổ rộng gấp bốn lần đế quốc Đức, đã được đặt dưới sự bảo hộ của nước Bỉ tại hội nghị ở Berlin theo thỏa thuận của mười bốn quốc gia, gồm Mỹ và mười ba cường quốc châu Âu. Leopold nhanh chóng chiếm đoạt xứ sở ấy vì lợi ích cá nhân và các quốc gia dường như bất lực trong việc phế truất hắn. Chưa từng có một sai lầm nào tồi tệ hơn thế lại được phạm phải bởi một tập thể những con người văn minh.]
Nhiều kế hoạch và phong trào khác nhau đã được tiến hành nhằm cải cách Congo, và Clemens đã làm việc, viết thư, cất lên tiếng nói cùng sức ảnh hưởng của mình để rồi cuối cùng kiệt quệ trong sự phẫn nộ, khi từng nỗ lực một—vốn nửa vời và hoàn toàn vô ích—chẳng mang lại kết quả nào. Sự quan tâm của ông không hề tắt lụi, nhưng nó trở nên nguội lạnh. Cuối cùng, ông tuyên bố: “Tôi đã nói tất cả những gì có thể nói về đề tài khủng khiếp đó. Tôi đem cả tâm can ủng hộ bất kỳ phong trào nào cứu lấy Congo và treo cổ Leopold, nhưng tôi không thể viết thêm được nữa.”
Những ngọn lửa trong ông dễ bề tự thiêu đốt chính mình biết bao, bởi chúng cháy quá dữ dội. Đoạn văn cuối cùng của ông về chủ đề này là một câu văn bia đề xuất dành cho Leopold khi thần chết gọi tên. Nó viết rằng:
Nơi đây, dưới ngôi mộ dát vàng này là thi thể đang rữa nát của một kẻ mà mùi tên tuổi vẫn còn làm nhơ nhuốc khứu muôn đời, muôn thuở sau khi tất cả những bậc Caesar, Washington và Napoleon đã chẳng còn được ca ngợi hay trách cứ mà chìm vào quên lãng—Leopold của nước Bỉ.
Clemens vẫn chưa nguôi ngoai sự quan tâm đến chính sách của nước Mỹ tại Philippines, và trong những bức thư gửi Twichell, ông không ngần ngại chỉ trích thái độ của Tổng thống trong vấn đề này cùng những chuyện liên quan. Có lần, trong một phút giây bực dọc, ông viết:
THÂN GỬI JOE,—Tôi biết trong thâm tâm mình có một cảm nhận rõ ràng về vị Tổng thống. Ước gì tôi có thể tìm ra ngôn từ để định hình nó! Nó đây rồi, chính xác từng tí một—trích từ Leonard Jerome:
“Trong suốt hai mươi năm, tôi vẫn luôn yêu mến Roosevelt con người, và căm ghét Roosevelt nhà lập pháp cùng chính trị gia.”
Thật là tuyệt vời. Cứ mỗi lần trong suốt hai mươi lăm năm qua tôi gặp Roosevelt con người là một luồng cảm xúc chào đón lại chạy rần rật qua người tôi theo cái bắt tay; thế nhưng hễ khi nào (thông thường là vậy) tôi chạm mặt Roosevelt với tư cách nhà lập pháp & chính trị gia, tôi lại thấy hắn hoàn toàn vô đạo đức và chẳng đáng chút tôn trọng nào. Thật rõ ràng là khi dính đến bản ngã chính trị và đảng phái của hắn, hắn chẳng có nổi lấy một thứ gọi là lương tâm; rằng dưới những nguồn cảm hứng đó, hắn tỏ ra ngây ngô thờ ơ với những ràng buộc của nghĩa vụ và thậm chí chẳng mảy may nhận thức được chúng, sẵn sàng đá văng Hiến pháp ra khoảng sân sau bất cứ khi nào nó ngáng đường hắn...
Nhưng Roosevelt vẫn có thể châm chước được—tôi nhận thức được điều đó và (lẽ ra nên) thừa nhận nó. Tất cả chúng ta đều điên rồ, mỗi người theo một cách riêng, và đi kèm với sự điên rồ chính là sự vô trách nhiệm. Theodore con người thì tỉnh táo; một cách công bằng, chúng ta nên ghi nhớ rằng Theodore, với tư cách nhà lập pháp và chính trị gia, lại là kẻ điên rồ và vô trách nhiệm.
Thỉnh thoảng ông còn viết nhiều hơn thế rất nhiều về chủ đề này; nhưng đó là cốt lõi trong những kết luận của ông, và dù được thời gian chứng minh hay không, ngày nay nó vẫn thể hiện suy luận của một lượng lớn người dân. Nó được ghi lại ở đây, bởi đó là một phần trong lịch sử của Mark Twain, và cũng vì một thời gian ngắn sau khi ông qua đời, người ta vô tình tìm thấy dòng ghi chú chưa hoàn chỉnh và dễ gây hiểu lầm (từ đó đến nay vẫn thường xuyên được in lại) mà ông từng viết trong một phút giận dữ, khi tâm trạng ông kém phần minh mẫn hơn. Thiết nghĩ việc ghi lại những tâm tư chân thành của một người về những đầy tớ của quốc gia là điều hoàn toàn đúng đắn.
Clemens từng viết một bài báo vào giai đoạn này mà ông đặt tên là “Lời cầu nguyện thời chiến” (War Prayer). Nó khắc họa hình ảnh những tân binh sắp sửa lên đường ra trận—sự hào hứng và không khí ăn mừng—tiếng trống dồn dập và nhịp đập thổn thức của lòng yêu nước—buổi tập trung cuối cùng tại nhà thờ nơi vị mục sư cất lên lời thỉnh cầu đầy uy lực:
Hỡi Thượng đế toàn năng, Đấng ban hành, Sấm sét là kèn lệnh, chớp giò là gươm thiêng!
cùng với “lời cầu nguyện dài” cầu cho chiến thắng thuộc về quân đội quốc gia. Khi lời cầu nguyện khép lại, một kẻ lạ mặt khoác áo trắng bước vào, tiến dọc lối đi và thay thế vị trí của mục sư; rồi sau những khoảng lặng đầy ấn tượng, hắn bắt đầu cất lời:
“Ta bước ra từ Ngai vàng—mang theo thông điệp từ Thượng đế Toàn năng!.... Ngài đã lắng nghe lời cầu nguyện của tôi tớ Ngài, người chủ chiên của các ngươi, và sẽ ban ơn nếu đó thực sự là ước muốn của các ngươi sau khi ta, sứ giả của Ngài, giải thích cho các ngươi hiểu ý nghĩa của nó—nghĩa là ý nghĩa trọn vẹn của nó. Bởi nó cũng giống như bao lời cầu nguyện của loài người ở chỗ nó xin nhiều hơn những gì kẻ cất lời nhận thức được—trừ phi kẻ đó dừng lại và suy ngẫm.
“Tôi tớ của Chúa và của các ngươi đã cất lên lời cầu nguyện của hắn. Hắn đã dừng lại và suy nghĩ chưa? Đó có phải là một lời cầu nguyện không? Không, đó là hai—một được cất lên, lời kia thì không. Cả hai đều đã đến tai Đấng hằng lắng nghe mọi lời khẩn cầu, cả điều được thốt ra lẫn điều không thành lời...
“Các ngươi vừa nghe lời cầu nguyện của tôi tớ mình—phần được thốt ra. Ta được Chúa ủy thác để diễn tả bằng lời phần còn lại ấy—phần mà vị mục sư—và cả các ngươi trong tận đáy lòng—đã tha thiết cầu nguyện, trong thâm tâm. Một cách vô minh và khờ dại chăng? Cầu xin Chúa ban ơn để mọi chuyện là như vậy! Các ngươi đã nghe những lời này: 'Xin ban cho chúng con chiến thắng, lạy Chúa là Thượng đế của chúng con!' Thế là đủ. Toàn bộ lời cầu nguyện được thốt ra đã gói gọn trong những từ ngữ đầy sức nặng ấy.
“Rơi vào tâm thức đang lắng nghe của Chúa Cha còn có phần chưa thành lời của lời cầu nguyện. Ngài truyền lệnh cho ta phải diễn đạt nó thành lời. Hãy lắng nghe!
“Lạy Chúa là Cha chúng con, những người trẻ tuổi yêu nước của chúng con, những thần tượng trong tim chúng con, đang bước ra trận mạc—xin ở bên họ! Cùng họ—trong tâm tưởng—chúng con cũng rời bỏ sự bình yên ngọt ngào của mái ấm thân thương để giáng đòn tiêu diệt kẻ thù.
“Lạy Chúa là Thượng đế của chúng con, xin giúp chúng con xé nát binh lính chúng thành những mảnh thịt đẫm máu bằng đạn pháo của mình; xin giúp chúng con phủ kín những cánh đồng đang cười tươi của chúng bằng những thây ma nhợt nhạt của đám lính ái quốc; xin giúp chúng con át đi tiếng sấm của đại bác bằng tiếng kêu gào oằn oại trong đớn đau của thương binh; xin giúp chúng con tàn phá những ngôi nhà khiêm nhường của chúng bằng một trận cuồng phong lửa; xin giúp chúng con bóp nghẹt trái tim của những góa phụ vô tội bằng niềm tiếc thương vô vọng; xin giúp chúng con đẩy họ ra ngoài không nhà không cửa cùng những đứa con thơ lang thang bơ vơ giữa những vùng đất hoang tàn trong rách rưới, đói khát, là trò tiêu khiển cho ngọn lửa thiêu đốt của mùa hè và những cơn gió băng giá mùa đông, tâm hồn tan nát, kiệt quệ vì nhọc nhằn, khẩn cầu Ngài ban cho chốn nương thân là mộ địa mà bị từ chối—vì lợi ích của chúng con, những kẻ tôn thờ Ngài, lạy Chúa, xin vùi dập hy vọng của chúng, tàn phá cuộc đời chúng, kéo dài hành trình cay đắng của chúng, làm cho bước chân chúng trĩu nặng, tưới đẫm con đường chúng đi bằng nước mắt, nhuộm đỏ tuyết trắng bằng máu từ những đôi chân rớm máu của chúng! Chúng ta khẩn cầu Đấng là Tình yêu và là chốn nương thân cùng người bạn trung kiên muôn thuở của tất cả những ai đang khốn đốn, tìm kiếm sự giúp đỡ từ Ngài với tấm lòng khiêm nhường và thống hối. Xin nhậm lời cầu nguyện của chúng con, lạy Chúa; và sự ngợi ca, tôn vinh cùng vinh hiển sẽ thuộc về Ngài bây giờ và mãi mãi, Amen.”
(Sau một khoảng lặng.) “Các ngươi đã cầu nguyện điều đó; nếu các ngươi vẫn khao khát nó, hãy cất lời!—sứ giả của Đấng Tối Cao đang chờ đợi.”
..............
Về sau, người ta tin rằng gã đàn ông ấy bị tâm thần, bởi chẳng có chút ý nghĩa nào trong những lời hắn nói.
Với Dan Beard, người ghé qua thăm ông, Clemens đã đọc “Lời cầu nguyện thời chiến”, và cho biết ông từng đọc nó cho con gái mình là Jean cùng những người khác nghe, và họ bảo ông rằng không được đem in vì nó sẽ bị coi là hành động báng bổ.
“Dẫu vậy anh vẫn—sẽ xuất bản nó phải không?”
Clemens, vừa bước qua bước lại trong căn phòng với chiếc áo khoác đi trong nhà và dép lê, vừa lắc đầu.
“Không,” ông nói, “tôi đã nói toàn bộ sự thật trong đó rồi, và chỉ có người chết mới có thể nói sự thật trên cõi đời này. Nó có thể được xuất bản sau khi tôi qua đời.”
Ông chẳng màng chuốc lấy phán quyết từ công luận rằng mình là một kẻ tâm thần, hay thậm chí là một kẻ cuồng tín với sứ mệnh phá hủy những ảo ảnh, truyền thống và định kiến của nhân loại. Ông viết thư cho Twichell, vừa đùa cợt nhưng cũng đầy chân thành:
Tôi có trung thực không? Tôi xin lấy danh dự của mình ra đảm bảo (một cách riêng tư) là không. Suốt bảy năm trời, tôi đã giấu giếm một cuốn sách mà lương tâm mách bảo rằng tôi phải xuất bản. Tôi coi việc ấn hành nó là một nghĩa vụ. Vẫn còn những nghĩa vụ khó khăn khác mà tôi đủ sức gánh vác, nhưng nghĩa vụ đó thì tôi chịu. Vâng, ngay cả tôi cũng không trung thực. Không phải ở nhiều thứ, nhưng có vài thứ. Bốn mươi mốt thì phải, tôi nghĩ vậy. Chúng ta chắc chắn đều trung thực ở một hay vài phương diện nào đó—mỗi con người trên thế giới này—dù tôi có lý do để nghĩ rằng mình là kẻ duy nhất có danh sách đen ngắn đến thế. Thỉnh thoảng tôi thấy cô độc khôn tả trong chốn thâm sơn cùng cốc cao vời vinh quang này.
Thứ ông nhắc đến chính là Phúc Âm của mình, cuốn sách chưa từng được xuất bản của ông, học thuyết về Chủ nghĩa Ích kỷ và về Con người như một cỗ máy vô tri vô giác. Ông làm bộ trước Twichell rằng mình ủng hộ chiến tranh, thứ mà ông tuyên bố là một trong những phương pháp tuyệt vời nhất để giảm bớt dân số loài người theo quan điểm của ông.
Thật là một cuộc đời kỳ quặc!—cuộc đời này ấy chứ! Bất cứ thứ gì chúng ta cố làm, thế nào cũng có kẻ xía vào và ngáng trở. Sau bao năm suy tư và lao động, tôi chỉ còn cách bước một bước nhỏ nữa là hoàn thiện phát minh hút sạch oxy trong không khí trái đất trong khoảng thời gian hai phút, và tất nhiên là lại xuất hiện một kẻ ngáng đường đang phát minh ra thứ gì đó để bảo vệ mạng sống con người. Chết tiệt cái thế giới này.
Ông thường viết thư cho Twichell mỗi khi có những điều muốn nói vượt ra ngoài khuôn khổ của trang giấy in. Ông chắc chắn sẽ có một khán giả duy nhất luôn chăm chú lắng nghe, và người khán giả ấy, dù có đồng tình với ông hay không, ít ra cũng sẽ thấu hiểu ông và lấy làm vinh hạnh vì sự tin cậy của ông. Trong một bức thư viết năm đó, ông thổ lộ:
Hôm nay tôi viết cho anh, không phải để làm một việc tốt cho anh, mà là để làm điều đó cho chính mình. Trong người tôi chứa đầy mật đắng. Tôi buộc phải tống nó ra ngoài nếu không muốn phí hoài cả ngày mai của mình. Nếu tôi cố tống nó vào tờ North American Review—ôi chà, tôi không đủ khả năng gánh chịu rủi ro đó đâu. Không, là sự chắc chắn! Sự chắc chắn rằng tôi sẽ không hài lòng với kết quả; thế là tôi sẽ đốt nó đi, rồi ngày mai lại thử lại; đốt bản đó tiếp và ngày hôm sau lại thử tiếp. Lần nào cũng suýt xảy ra như thế. Tôi còn phải nuôi một gia đình, và tôi không đủ khả năng theo đuổi kiểu tiêu tán thời gian này. Mùa đông năm ngoái khi bị ốm, tôi đã viết một bài báo tạp chí ba lần mới được bản vừa ý. Tôi đổ vào đó lượng công việc trị giá 500 đô-la mỗi ngày trong suốt mười ngày, và cuối cùng khi nó vừa ý tôi thì bài báo chỉ vọn vẹn 3.000 từ—trị giá 900 đô-la. Tôi đã đốt nó đi và tự nhủ sẽ cải tà quy chính.
Và tôi đã cải tà quy chính rồi. Tôi phải trút bỏ thứ mật đắng trong người bất cứ khi nào nó dâng lên đến mức không chịu nổi, nhưng tôi có thể trút nó lên đầu anh một cách vô cùng kinh tế, bởi tôi chẳng cần phải làm cho nó vừa lòng mình. Nó có thể không vừa lòng anh, nhưng điều đó chẳng hề gì; tôi đâu có viết vì mục đích đó. Tôi đã dùng anh như một công cụ thiết lập lại sự cân bằng—nhiều hơn một lần trong đời, và chắc tôi sẽ còn tiếp tục. Tôi rất muốn nhờ cậy ông Rogers, và ngài ấy đủ tốt bụng để làm chuyện đó, nhưng thật không công bằng khi cứ bắt ngài ấy phải giải cứu tôi khỏi những rắc rối kinh doanh ngu ngốc của mình lại còn bắt ngài ấy đọc thêm những tràng tuôn trào mật đắng vô tận nữa; tôi không dám dùng Howells, ngài ấy bận rộn, già cả và lười biếng, sẽ chẳng chịu đựng đâu; tôi cũng chẳng dám dùng Clara, có những điều tôi buộc phải nói mà cô ấy sẽ không bao giờ dung thứ—một con bé nhà tro cực kỳ đáng yêu, nhưng lại có vuốt. Vậy nên—anh chính là người được chọn.
[Xem lời tựa của cuốn “Tự truyện của Mark Twain”: 'Tôi đang viết từ trong mồ. Chỉ với điều kiện đó con người mới có thể xấp xỉ sự thành thật. Hắn không thể hoàn toàn và không một chút úp mở thành thật dù là khi ở trong mồ hay ngoài mồ.' D.W.]