Thứ Bảy, Buổi sáng.
[Dấu bưu điện, ngày 24 tháng 5 năm 1845.]
Em không nhớ có lần anh từng nói rằng em «chẳng biết gì về anh» hay sao? Khi ấy em đã phản đối—nhưng anh nói câu nào là ý thức rõ câu đó, và biết sự thực đúng là như vậy. Nói một cách ví von cho lớn lao thì, ẩn sâu trong tiểu vũ trụ của anh, bên cạnh vài đốm lửa nghèo nàn của một ngọn Vesuvius hay Stromboli, là những tầng băng dày cộp cùng những hồ nước đen ngòm giá lạnh—và anh phải tận dụng tối đa hai ba đốm lửa nhỏ nhoi ấy, bởi vì than ôi, anh biết rõ qua kinh nghiệm chúng dễ tắt đi biết bao—trong khi băng thì cứ dày lên mãi—dẫu vậy, phần băng giá ấy mới thực sự là một phần của anh, phần đặc trưng nhất, và có lẽ là phần trọn vẹn nhất, và anh chẳng chối bỏ điều gì cả—chỉ là—khi em nói đến chuyện «biết rõ về anh»! Thêm nữa, đã từ lâu lắm rồi, đặc biệt là trong những năm gần đây, anh hoàn toàn không quen với việc mơ tưởng đến chuyện bộc bạch bất cứ điều gì thuộc về bản chất ấy cho người khác (tất cả các trước tác của anh đều thuần túy mang tính kịch, như anh vẫn luôn tha thiết muốn giãi bày), cho nên khi anh vừa chớm thử làm điều đó dẫu chỉ một chút thôi, thì chẳng có gì lạ nếu anh lại lóng ngóng một cách đáng sợ—hơn nữa, «ngôn ngữ» vốn chẳng phải là thứ công cụ được ban phát cho cái đầu nặng nề này của anh. Em có thấy anh quá đỗi thô lỗ hay không nếu anh thú nhận rằng anh suýt phì cười trước sự hiểu lầm của em về những điều anh định viết?—Tuy vậy, anh vẫn muốn nói cho em rõ, bởi vì làm thế sẽ xóa đi cái tác động tồi tệ từ sự vô ý tứ của anh, đồng thời minh họa cho điều mà từ trước đến nay anh vẫn luôn thành tâm muốn đính chính với em... rằng anh thực sự kém cỏi hơn em; chỉ thế thôi và không hơn gì nữa. Trong một phút thiếu suy nghĩ, anh đã viết thư cho em, xuất phát từ sự bốc đồng vì lại được «cảm ơn», và do thiếu thận trọng đã viết cứ như thể đang tự độc thoại với chính mình, nên đã thốt ra những lời trông thật ngớ ngẩn làm sao nếu tách rời khỏi phần còn lại trong con người anh—một phần kinh khủng và đối trọng chưa bao giờ được viết ra—bên cạnh phần đó, giả sử nó được viết ra và đặt trước mắt em, bức thư của anh sẽ rơi xuống đúng vị trí tương xứng của nó, và trở thành một lời «cảm ơn» thuần túy cho thiện cảm của em dành cho anh—mà anh xin đảm bảo là đã quá đỗi rộng rãi rồi—bởi vì thực tâm anh tin rằng em vượt trội hơn anh ở rất nhiều phương diện, và anh cảm thấy áy náy khôn nguôi cho đến khi em cũng nhận ra điều đó—vì anh vẫn hằng mong ước sự đồng cảm và giúp đỡ từ em, và «sự bộc trực là trên hết trong trường hợp này». Anh xin cam đoan với em rằng, nếu lúc đó em đọc bức thư của anh mà chỉ «biết» về anh thông qua việc xem xét, chẳng hạn như, nội dung của cái «tập hồ sơ» tai hại mà người ta cứ nhắc đi nhắc lại mãi kia thôi (Dii meliora piis! — Nguyện thần linh ban điều tốt đẹp hơn cho người lương thiện!), thì em sẽ nhìn thấy trong đó (ý nói bức thư chứ không phải tập hồ sơ) những lời lẽ ôn hòa nhã nhặn nhất mà một người đàn ông điềm đạm từng thốt ra. Nhưng anh lại quên mất rằng người ta có thể gây ra quá nhiều tiếng động trong một chốn tĩnh lặng chỉ bằng cách thổi vài nốt nhạc trên cây «sáo réo rắt»—thứ đáng lẽ ra trong ban nhạc trung đoàn của Othello phải bị cái «trống khích tinh thần» của ông át đi và đưa vào khuôn phép đoan trang—chưa kể đến kèn cồng và kèn ophicleide. Em có tha thứ cho anh không, nếu anh hứa sẽ ghi nhớ cho tương lai và trở nên chu đáo hơn? Không phải là em muốn em phải bị em khinh miệt quá mức đâu; và hơn hết thảy, em chớ có hiểu lầm rằng anh đang làm dáng kiểu Lord Byron, rồi ra điều ám chỉ những điều sâu kín không thốt nên lời, những khát khao hướng về sông Lethe hay đại loại thế—còn lâu nhé! Anh chưa từng phạm tội giết người, và giấc ngủ của anh thì sâu ngon nhất mực—nhưng «lòng người thật xảo trá muôn phần», điều đó là sự thật, và dẫu anh không dám lớn tiếng nói rằng mình «thấu hiểu» nổi lòng mình, thì ít ra anh cũng đã có những cơ hội rõ rệt, anh—người đã bước đi trong cuộc đời từ điểm xuất phát và chẳng thể quên được điều gì (ngoại trừ tên tuổi và ngày diễn ra trận Waterloo), và đã từng biết bao người đàn ông lẫn phụ nữ tốt có xấu có, từ người tao nhã đến kẻ phàm phu, từng bắt tay với Edmund Kean và Cha Mathew, với em và cả—Ottima! Hơn thế nữa, từ nhiều năm trước, anh vốn có một năng lực tự suy ngẫm nhất định, thứ từng khiến John Mill phải ngạc nhiên, và lẽ ra nó phải càng tinh tế hơn vào lúc này, nếu như việc sử dụng thường xuyên thực sự mang lại ích lợi—và, dẫu sao thì với ý định trở thành một Nhà thơ, nếu không phải là Bậc kỳ tài... bởi vì có những đêm anh vô cùng kiêu ngạo và đầy tham vọng—anh vẫn tự đối xử công bằng với chính mình, dám gọi tên mọi sự vật trong tâm trí và dũng cảm thốt lên rằng, điều này anh yêu, điều kia anh ghét, việc này anh muốn làm, việc nọ anh kiên quyết không làm, trong mọi hoàn cảnh khác nhau—và khi anh cứ trò chuyện (suy ngẫm) theo lối đó với chính mình, rồi bắt đầu—dẫu hãy còn run rẩy, bất chấp cả những hoài nghi—viết theo lối đó cho riêng mình—ngay trên mặt chiếc bàn đựng tập «Những bài ca của các Nhà thơ—số 1 M.P.», anh đã viết—điều mà giờ đây chắc chắn em đã tha thứ! Bởi vì tự đáy lòng, anh rất lấy làm tiếc vì chỉ vì một phút thiếu suy nghĩ dại dột mà anh lại mang đến dù chỉ một khoảnh khắc muộn phiền cho em, người mà xét trên mọi phương diện, anh chỉ muốn dùng những lời dịu dàng nhất và «vuốt ve từng câu chữ như dành cho một chú chim»... (và không phải là một chú chim đen đúa giống như bản thân anh, kẻ cứ bay lượn khắp thế gian kêu la oai oái vì một «con ngựa chết»—corvus (picus)—mirandola!). Một con người như anh, kẻ từng nhọc công biết bao để gây dựng tiếng tăm mà mình đang tận hưởng trên đời này—(em cứ hỏi ông Kenyon mà xem), người vẫn thường tham dự những buổi yến tiệc rượu chè, khiêu vũ và góp vui cho mọi người đến mức kiệt sức phải ở ẩn trong nhà như thời gian gần đây: chính ông Kenyon (vì anh chỉ viện dẫn những gì em có thể kiểm chứng nếu muốn) đã nói rằng sự thực tế của anh làm ông ấy kinh ngạc, và điều đó hoàn toàn tương phản với những vần thơ siêu hình tối nghĩa của anh! Và rồi nó cũng sẽ làm em kinh ngạc thôi—bởi vì mặc dù anh rất mừng vì em đã nói ra việc em hiểu lầm anh, qua đó trao cho anh cơ hội thực hiện theo một cách khác điều mà anh vốn định làm theo cách cũ—tuy nhiên, giả sử em đã không đả động gì đến bài thơ của anh, đúng như ý muốn ban đầu của anh, thì chắc chắn em đã có thể hiểu được phần nào ý nghĩa của nó khi vào thứ Ba tới, em lại thấy anh vẫn y nguyên là một người đàn ông điềm đạm (không, vì anh thấy mình đang nói quá to, bất chấp lời từ chối nhã nhặn của em, nhưng—) vẫn là người đàn ông lịch thiệp chốn phồn hoa mà em đã từng đối đãi rất mực ân cần vào buổi sáng hôm nọ—bởi vì thực ra, con đường sống của riêng anh giữa cõi đời này đã được vạch định từ lâu lắm rồi, rạch ròi chẳng kém gì con đường của em, và anh cứ thế bước đi với tấm đệm che mắt ở hai bên đầu, cùng một ngón tay chỉ đường ngay trước mắt, chưa kể đến nỗi sợ bản năng rằng một chiếc roi da nào đó đang quật vụt trong không gian gần đó với vẻ sẵn sàng đầy đùa cợt! Cho nên «hy vọng ở đây có bằng chứng», sự thỏa mãn của Dogberry rằng, trước hết, anh chỉ là một kẻ kém cõi vô cùng nếu đặt cạnh em, và với sự thiếu thốn của mình, anh hoàn toàn có quyền ngước nhìn lên em—đó là tất cả những gì anh muốn nói ngay từ phút ban đầu—và tiếp theo, anh sẽ phải chịu hình phạt quá đỗi nặng nề nếu chỉ vì sự bất cẩn thuần túy này mà em tước đi của anh, ít hay nhiều, sớm hay muộn, niềm vui được gặp em—niềm vui mà sự biết ơn có phần hơi quá khích của anh có lẽ đã gây ra toàn bộ rắc rối này! Những lý do em đưa ra để hoãn các buổi ghé thăm của anh vào tuần tới là quá thuyết phục để anh có thể tranh cãi—điều đó quá đúng—và giờ đây cũng như sau này, khi đã «biết điều và ngoan ngoãn», anh sẽ vui vẻ tuân thủ ngay lập tức, nếu tình thế bắt buộc—nhưng nếu sự tử tế và chu đáo thuần túy của em, như anh lờ mờ nghi ngờ, mới chính là nguyên nhân thúc đẩy em đưa ra bước đi đó, thì giờ đây em sẽ mỉm cười cùng anh trước sự bổ sung mới mẻ và hoàn toàn không cần thiết này vào danh sách những «nỗi sợ về anh» mà anh đã vượt qua một cách đầy kiêu hãnh trong trường hợp của em! Chẳng phải anh rất khôn ngoan hay sao khi đã củng cố ấn tượng tốt đẹp ban đầu của mình một cách khéo léo đến thế... giống như một học giả gần đây ở Cambridge mà chị anh từng nghe kể; khi đang trong kỳ thi thần học (hoặc đúng hơn là lịch sử kinh thánh), anh ta đã được vị gia sư—vốn muốn nương tay cho qua—hỏi rằng: «Ai là vị Vua đầu tiên của Israel?»—«Saul», cậu thanh niên run rẩy đáp. «Tốt lắm!» vị gia sư mỉm cười tán thưởng. «Hay còn gọi là Paul», cậu thanh niên bồi thêm trong niềm hân hoan tột độ! Giờ thì anh đã cầu xin sự tha thứ, và đỏ mặt cam đoan với em rằng đó chỉ là một sự lỡ miệng, và rằng suốt thời gian qua (dù là Paul hay không phải Paul), anh thực sự muốn nhắc đến người con trai chính tông của Kish, người sở hữu bầy lừa, và nhận ra việc lắng nghe tiếng đàn là liều thuốc tuyệt vời nhất cho một tâm hồn quỷ quái! Xin hãy viết cho anh vài dòng để bảo rằng: «Ồ... nếu chỉ có thế thôi ư!» và hãy nhớ đến anh bằng những điều tốt đẹp (vốn hoàn toàn có thể đi kèm với một khoảnh khắc ngớ ngẩn) và đừng vì một lỗi lầm duy nhất ấy (và cũng sẽ là lỗi lầm duy nhất đó thôi), mà bắt anh phải đánh mất bất kỳ niềm vui nào... vì anh chắc chắn rằng tình bạn của em thì anh chưa hề đánh mất đâu—Nguyện Chúa phù hộ em, người bạn thân mến của anh!
R. Browning.
Và nhân tiện, chẳng phải sẽ tốt hơn sao, như một cách phối hợp hiệu quả hơn với lời hứa tử tế của em về việc quên đi «lỗi của thợ in» trên bản thảo nhòe nhoẹt của anh, nếu em gửi trả lại cho anh chính «bản thảo» đó, trừ phi em đã trừng phạt nó một cách thích đáng và nhanh gọn? Khi Mephistopheles lần cuối cùng đến thăm chúng ta ở thế giới bên ngoài này, hắn từng khuyên một số người trong chúng ta «đừng bao giờ viết thư—và cũng đừng bao giờ đốt thư»—em có biết điều đó không? Nhưng anh thì chẳng bao giờ bận tâm đến những gì người ta khuyên bảo cả! Nghiêm túc mà nói, anh thấy xấu hổ quá.... Có lẽ tiếp theo anh sẽ ra lệnh cho người hầu mang đến cho mình một hũ hồ dán theo đúng phong cách «kỳ ảo cao siêu» trong vở «Luria» của chính anh mất thôi.