Hoa hạnh đã nở. Đại tiệp Đài Nhi Trang.
Việc làm ăn của Trình Trường Thuận hoàn toàn tiêu tan hy vọng. Người Nhật tịch thu tất cả đài phát thanh thu thanh trong toàn thành phố, rồi hạ lệnh mỗi nhà phải mua một chiếc do Nhật Bản chế tạo, loại bốn bóng, chỉ có thể thu sóng của thành phố này và Nhi Đông. Nhà họ Quán tuân lệnh trước tiên, mở máy suốt ngày đêm. Chương trình phát thanh của Nhi Đông chậm hơn Bắc Bình hơn một tiếng đồng hồ, cho nên mãi đến mười hai giờ đêm, nhà họ Quán vẫn vang dội tiếng chiêng trống inh ỏi. Ở viện số sáu, Tiểu Văn lắp một chiếc, chuyên để nghe kịch nói qua đài phát thanh. Tiếng động của hai chiếc máy này trước sau giáp công nhà họ Kỳ, khiến Thụy Xuan thường xuyên chửi mắng. Thụy Xuan quyết định không mua, may mà Bạch tuần trưởng dễ nói chuyện, không ép buộc anh.
"Anh Kỳ làm thế này đi," Bạch tuần trưởng hiến kế: "Đợi đấy, đợi đến khi tôi không giao được nhiệm vụ thì anh hãy mua. Mua về rồi, anh sợ ồn ào thì cứ vứt xó không mở lên là được!"
"Đây là người Nhật làm một mẻ buôn lớn, nói đến chuyện nghe ngóng tin tức, ai mà tin..."
Lý Tứ gia cũng mua một chiếc, không phải để nghe cái gì, mà chỉ để không rước họa vào thân. Ông chẳng có tâm trí đâu mà nghe kịch, cũng chẳng biết vặn vẹo cái đồ chơi Tây ấy. Đứa con trai của ông, Béo Ngưu, lại hay mở nó lên, cũng chẳng vì nghe gì, mà là thấy bỏ tiền ra mua thì không nên để không chẳng dùng đến.
Ở tạp viện số bảy, không ai muốn tự mình bỏ tiền mua một chiếc, mà hùn tiền mua chung thì không tài nào làm được, bởi vì ai đã bỏ tiền ra thì người đó là chủ, sẽ không tiện nghe sự chi phối của người khác, mà cái đồ vật nhỏ này lại không phải muốn tùy tiện động vào thế nào cũng được. Sau đó, Phương Lục "lông đen" làm nghề nói vè, một hôm được mời đi phát thanh, nhận được một chút thù lao liền mua một chiếc, cốt là để ra oai với vợ. Lý do của hắn là: "Đỡ cho mày cứ coi thường tao, mở cái miệng nghèo hèn cay độc chuyên đi nói vè! Nhìn đi, tao Phương Lục này cũng đã đến đài phát thanh để lộ mặt rồi đấy! Tao cất tiếng ở trển một phát, chín thành tám dãy phố, cho đến Tam Bất Quản ở Thiên Tân, đều nghe thấy hết! Không tin, tự tai mày nghe cho kỹ vào!"
Ở số bốn, Tôn Thất và Tiểu Thôi đương nhiên không có tiền mua, cũng chẳng mứng gì mà mua. "Mệt mỏi cả ngày, tối đến còn phải đi ngủ, ai có tâm trí đâu mà nghe cái thứ đó!" Tiểu Thôi nói như vậy. Tôn Thất hoàn toàn đồng tình với lời của Tiểu Thôi, nhưng để tỏ ra mình có hiểu biết hơn Tiểu Thôi, bèn đưa ra một lý do khác: "Đâu chỉ vì đi ngủ! Ai phát thanh? Người Nhật! Thế thì khỏi phải nói gì nữa, đằng nào tao cũng không thèm mất tiền để nghe lũ tiểu quỷ Nhật Bản tung tin vịt!"
Họ hai người không chịu gánh vác, góa phụ Mã lại đành phải hoảng hốt. Rõ rành rành Bạch tuần trưởng đến thông báo, mỗi viện mỗi nhà đều phải lắp một chiếc, sao có thể cứng đầu không nghe theo cho được? Nhỡ người Nhật tra xét xuống thì còn ra thể thống gì nữa! Đồng thời bà ta lại không nợ chịu dứt khoát bỏ ra một số tiền lớn một mình. Bà ta đủ khả năng chi trả chút tiền ấy, nhưng sợ nhất là người ta biết trong tay mình có tiền dành dụm. Bà ta quyết định nói chuyện với vợ Tiểu Thôi trước. Cho dù vợ Tiểu Thôi cũng giống như Tiểu Thôi nhất quyết không chịu bỏ tiền, thì bà ta cũng phải dạy cho cô ta biết rằng bản thân bà ta cũng chẳng lấy gì làm dư dả.
"Này mợ Cả Thôi," đôi mắt của bà lão chớp chớp, giống như trong lòng đang có rất nhiều mưu cao kế hiểm vậy. "Các viện khác đều có tiếng động rồi, chúng ta cũng không thể cứ ngâm tớ mãi được chứ! Tôi nghĩ, thế nào chúng ta cũng phải kiếm lấy một chiếc cái thứ phát ra tiếng kêu ấy, đừng để người Nhật bắt bẻ lỗi lầm của chúng ta chứ!"
Vợ Tiểu Thôi không trả lời trực diện, mà kéo kéo chiếc áo bông rách lòi cả bông ra ở khắp nơi, cúi đầu nói: "Trời sắp ấm lên rồi, áo bông lại không thể cởi ra được, đúng là buồn chết đi được!"
Đúng vậy, áo kép còn quan trọng hơn nhiều so với đài phát thanh. Mã lão thái thái mà nói thêm nữa chẳng phải là kém tế nhị lắm sao? Bà ta thở dài một hơi, quay về phòng bàn bạc với Trường Thuận. Trường Thuận mũi nghẹt đặc, giọng không mấy thiện cảm: "Cú này đập việc làm ăn của cháu xuống tận đáy rồi! Nhà nhà có thu thanh, người có tiền hay không có tiền đều có thể nghe đại kịch như nhau, còn ai nghe cái hộp tiếng của cháu nữa? Ai chứ? Việc làm ăn của chúng ta tiêu tơi bời rồi, mà lại còn phải tự mình đi mua một cái đài thu thanh nữa á? Thật chứ! Người Nhật có đến điều tra, cháu cứ lý luận với bọn chúng một phen!"
"Bọn chúng cũng thèm lý luận với cháu chắc! Bọn chúng mà chịu lý luận thì mọi chuyện chẳng phải đều dễ giải quyết rồi sao? Trường Thuận, bà nuôi cháu lớn thế này không dễ dàng gì, cháu ngầm đừng có rước tai họa vào thân đấy!"
Trường Thuận rất kiên quyết, nhất định không chịu mua. Để đối phó với bà ngoại, cậu ta thường xuyên mở máy hát của mình lên. "Người Nhật mà thực sự đến tra xét, nhà chúng ta ở đây cũng có tiếng động là xong chuyện!" Đồng thời, cậu ta không thích cứ mãi quẩn quanh trong nhà, nghe đi nghe lại mấy chiếc đĩa than đã nghe qua hàng nghìn hàng vạn lần ấy. Cậu ta phải tìm một nghề khác. Điều này lại khiến bà ngoại ngày đêm suy nghĩ, mà mãi vẫn không nghĩ ra được cách giải quyết. Bảo cháu ngoại đi bán đậu phộng hạt dưa gì đó thì quả là mất thể diện; còn buôn bán lớn hơn một chút thì lại không có ngỏm vốn lớn đến thế; còn bán sức lao động thì Trường Thuận đã quen được nuông chiều từ bé, không chịu nổi khổ cực; nghề thủ công thì cậu ta lại chẳng có chút sở trường nào. Bà vì đại họa mà lo lắng. Vì chuyện này, nửa đêm đôi khi bà không tài nào chợp mắt được. Lắng nghe tiếng ngáy của đứa cháu ngoại, bà thầm mắng chửi người Nhật. Vốn dĩ bà cho rằng bà và cháu ngoại là những kẻ đến con ruồi cũng chẳng dám đắc tội, người Nhật tuyệt đối sẽ không đến bắt nạt họ. Không sai, người Nhật không chĩa mũi giáo tàn sát lên đầu họ; thế nhưng, Trường Thuận mất việc để làm, chẳng phải do người Nhật quậy phá ra đó sao? Bà dần dần hiểu ra vì sao Tôn Thất và Tiểu Thôi lại căm hận người Nhật đến thế. Dù cho bà vẫn chưa dám đường hoàng công khai, kẻ tung người hứng mà bàn luận bày tỏ ý kiến của mình với họ, thế nhưng, hễ đến lúc hai người họ bàn tán về người Nhật trong sân, là bà lại ở trong phòng chú ý lắng nghe; nếu Trường Thuận không có ở trong nhà, bà còn táo tợn gật đầu một cái, tỏ ý đồng tình với lời nói của họ.
Trường Thuận không thể suốt ngày nghe máy hát mãi được. Cậu ta bắt đầu đi sang các nhà chơi. Cậu ta biết không nên đến nhà họ Quán. Chút giáo dục mà bà ngoại truyền thụ cho đã khiến cậu ta căn bản coi thường những kẻ trong nhà họ Quán. Cậu ta rất muốn đến nhà họ Văn, học vài câu nhị hoàng, thế nhưng cậu ta biết bà ngoại không hề mong muốn cậu ta trở thành "xướng ưu", hơn nữa chắc chắn cũng sẽ phản đối việc cậu ta thường xuyên qua lại với vợ chồng Tiểu Văn. Bà ngoại không phản đối cậu ta đến trò chuyện với Lý Tứ gia, nhưng bản thân cậu ta lại không mấy mặn mà muốn đi, bởi vì Lý Tứ gia cho dù là người cao tuổi có đức độ, nhưng lại không có học vấn cho lắm. Bản thân cậu ta tuy cũng chẳng qua chỉ là đọc lướt đọc nhai tuồng tích, nhưng lại cảm thấy mình có gốc gác của một học giả — có thể đọc sách tuồng, dần dần chẳng phải sẽ có thể đọc sách lớn hay sao? Cứ thế qua lại, cậu ta sang thăm Đinh John, vào lúc John nghỉ phép, cậu ta muốn đổi lấy vài chữ cái tiếng Anh để có thể đọc những chữ Tây trên đĩa than. Cậu ta tưởng tất cả chữ Tây đều là tiếng Anh, mà Đinh John thì chắc chắn tinh thông tiếng Anh. Thế nhưng, điều khiến cậu ta thất vọng là John vốn chẳng hề quen biết những chữ đó! Tuy nhiên, Đinh John lại có một bộ lý thuyết: "Tiếng Anh cũng giống như tiếng Trung vậy, có bạch thoại, có văn ngôn, chữ viết và lời nói khác nhau một trời một vực, khác nhau một trời một vực! Tôi làm việc ở phủ Anh quốc, chỉ cần biết một nhúm tiếng Anh là đủ rồi; còn đọc chữ Anh thì phải có công phu từ nhỏ, hồi nhỏ tôi tiếc là đã không bỏ công sức ra luyện! Tiếng Anh á, tôi xấp xỉ thành thạo rồi đấy! Cứ nói đến bơ đi, gọi là ba-tơ; chà, gọi là thi; nước là uốt-tơ! Tôi nghe và nói được tuốt!"
Trường Thuận nghe xong màng lý thuyết này, tuy không hoàn toàn thỏa mãn, nhưng suy cho cùng vẫn không thể không khâm phục Đinh John. Cậu ta ghi nhớ cái gọi là "ba-tơ", và ở nhà gọi mỡ lợn là "bạch ba-tơ", khiến bà ngoại tức giận đến mức không nói nên lời.
Đinh John vừa không thể thỏa mãn cậu ta, lại không hay về nhà, cho nên Trình Trường Thuận bèn tìm đến Thụy Xuan. Đối với Thụy Xuan, từ lâu cậu ta đã muốn thân cận. Thế nhưng, nhìn dáng vẻ nhã nhặn của Thụy Xuan, cậu ta lại có chút tự ti hổ thẹn, không dám sán lại gần. Có một ngày, nhìn thấy Thụy Xuan đang dắt Nữu Nữu đứng ở cửa ngắm nhìn hai con chim ác là trên cây hòe lớn, cậu ta bèn lân la bước tới chào hỏi. Không sai, Thụy Xuan quả thực có chút khí chất khiến người ta kính nhi viễn chi, thế nhưng cũng không hề kiêu ngạo hách dịch. Thế là, cậu ta lân la đi theo vào trong. Trong phòng của Thụy Xuan, cậu ta thỉnh giáo mấy chữ tiếng Anh trên chiếc đĩa than. Thụy Xuan đều biết cả, hơn nữa còn giải thích một cách tỉ mỉ cho cậu ta nghe. Cậu ta càng thêm khâm phục Thụy Xuan, thầm nghĩ trong lòng: Người ta là kẻ đã có công phu rèn giũa từ bé!
Lòng ham học hỏi của Trường Thuận rất mãnh liệt, mà lại không dám sang làm phiền Thụy Xuan quá nhiều, cho nên mỗi lần tới nơi, giọng nói của cậu ta lại nghẹt đặc một cách đặc biệt, tay chân chẳng biết để vào đâu. Cho đến khi trò chuyện với Thụy Xuan một lúc lâu, nghe được những lời mà trước đây cậu ta chưa từng được nghe, cậu ta liền phấn khởi, bắt đầu vô cùng cung kính thành khẩn đặt ra rất nhiều câu hỏi cho Thụy Xuan. Cậu ta khá thông minh, lại ham học hỏi. Thụy Xuan nhìn ra sự bứt rứt không yên cùng sự khẩn thiết muốn học hỏi của cậu ta, cho nên bảo cậu ta có thể cứ thoải mái sang chơi, không cần khách sáo. Nhờ vậy, cậu ta mới dám cả gan đến nhà họ Kỳ.
Thụy Xuan vốn rất muốn có ai đó thường xuyên sang trò chuyện. Năm ngoái, vào thời điểm Nam Kinh thất thủ, trong lòng anh biến thành một mảng tối tăm mịt mờ. Khi đó, cùng lắm anh cũng chỉ có thể nói: Dù sao thì chuyện Trung-Nhật cũng chẳng bao giờ kết thúc; thua rồi, thì đánh lại chứ sao! Cho đến khi anh nghe được tuyên ngôn tiếp tục kháng chiến của chính phủ, anh không còn bi quan nữa. Anh thường tự nhủ với lòng mình: "Chỉ cần đánh, là có lối thoát!" Suốt cả mùa đông, anh không mặc áo bông, bởi vì áo bông vì bệnh của tiên sinh họ Tiền mà đã đem cắm ở hiệu cầm đồ, mà không chuộc về được. Anh hoàn toàn không cảm thấy khó chịu là bao. Mỗi khi vợ giục anh tìm cách chuộc áo bông về, anh chỉ cười xòa: "Trong lòng nóng thì người sẽ không lạnh!" Đến khi ăn tết, trong nhà chẳng có gì cả, anh cũng không vội vã, tựa hồ như đã quên bén mất chuyện Tết nhất này rồi. Trong lòng Vận Mai thì không thể nào bình yên nổi, để chiều lòng các bậc bề trên, để đối phó với những câu hỏi dồn dập của con trẻ, cô buộc phải tô điểm qua loa cho có lệ; nếu chỉ riêng một mình cô, không qua tết vốn dĩ chẳng có gì là không được cả. Cô không dám giục anh, thế nên trong lòng lại càng thêm lo lắng. Cố nhịn đến mức không thể nhịn nổi nữa, cô mới cất tiếng hỏi một câu: "Tết nhất thế nào đây?" Thụy Xuan lại cười. Anh đã chẳng còn muốn tốn thêm tâm tư cho những chuyện kiểu như ăn tết này nữa, giống như việc anh chẳng mùng quan tâm mùa đông có áo bông hay không vậy. Trái tim anh đã lớn hơn rồi. Anh vốn không có ý định biến mình thành một kẻ vì bi quan mà trở nên lạnh lùng tàn nhẫn, cũng không muốn vì căm phẫn mà trở nên lạnh nhạt với cuộc sống. Việc anh phớt lờ những tiểu tiết vụn vặt trong cuộc sống ấy là vì sự kiên định và sáng suốt ở trong lòng. Anh nhìn thấu triệt, một dân tộc mang mỹ đức yêu chuộng hòa bình, dám cả gan đập tan xiềng xích trói buộc tay chân, thì nhất định nó sẽ trở nên can trường kiên định, mà hòa bình với sự can trường hòa quyện vào nhau mới chính là phẩm đức tốt đẹp nhất. Anh còn phải lo lắng cái gì nữa? Đã nhìn thấy ngọn núi lớn, còn ai thèm nhặt mấy hòn đá cuội nhỏ nhoi nữa chứ? Có hay không có áo bông, qua tết hay không qua tết, đều chỉ là những viên đá nhỏ mà thôi, anh đã nhìn thấy ngọn núi lớn rồi.
Bị vợ giục đến mức sốt ruột, anh đề nghị đem chiếc áo choàng lông chuột chỉ mặc khi ra ngoài của cô đem đi cầm cố. Vận Mai nổi giận: "Sao anh lại học được cái thói chuyên môn chạy hiệu cầm đồ thế hả? Sống qua ngày cốt ở chỗ sắm sửa thêm đồ đạc, sao nhà chúng ta lại chuyên môn đem đồ đạc tống ra ngoài thế?" Nói thật lòng, chiếc áo đó tuy là món đồ trang phục yêu thích duy nhất của cô, nhưng cô nổi giận không phải vì xót ruột. Cái mà cô tranh cãi là đạo lý sinh sống qua ngày trong một gia đình.
Thụy Xuan không hề nổi trận lôi đình vì lời chất vấn chẳng chút nể nang này. Anh đã hạ quyết tâm không để những chuyện cỏn con thế này làm lay động cảm xúc của mình. Hy vọng trong chốn lầm than đã gột rửa tâm hồn anh. Kết quả là, chiếc áo bông của Vận Mai đã bước vào hiệu cầm đồ.
Sang năm mới đến kỳ khai giảng, trong trường có năm đồng nghiệp biến mất. Họ đều trốn khỏi Bắc Bình. Thụy Xuan không thể không hổ thẹn vì bản thân không tài nào trốn thoát được, đồng thời cũng thay đổi cái nhìn cho rằng những kẻ ở Bắc Bình đều là thứ đồ bỏ đi. Các đồng nghiệp của anh, vẫn còn rất nhiều người khác, không phải là đồ bỏ đi, họ dám mạo hiểm trốn ra ngoài. Họ trốn ra ngoài, tuyệt đối không phải để đi hưởng thụ, mà là vì không cam chịu làm nô lệ. Ở Bắc Bình cũng có "con người"!
Từ trong miệng Thụy Phong, anh nghe được tin các trường học sắp có người Nhật đến làm thư ký, để giám sát mọi hoạt động trong toàn trường. Anh biết đây là chuyện tất yếu, và quyết định xem thử viên thư ký người Nhật sẽ giáng những đòn tra tấn lên tâm hồn học sinh như thế nào. Nếu có thể, anh sẽ ngầm dành cho học sinh một chút khích lệ, một chút an ủi, bảo bọn họ đừng quên Trung Quốc. Nếu việc này không làm được, anh sẽ từ chức, đi tìm việc khác để làm. Vì người già và trẻ nhỏ trong nhà, anh buộc phải né tránh mối nguy hiểm lớn nhất. Thế nhưng, trong phạm vi có thể, anh buộc phải làm những gì mình có thể làm, để bản thân không hoàn toàn dùng sự hổ thẹn để tha thứ cho chính mình.
Tiên sinh họ Tiền bỗng nhiên mất tích, Thụy Xuan vô cùng lo lắng. Thế nhưng, anh rất dễ dàng nghĩ ra rằng, tiên sinh họ Tiền nhất định sẽ không ẩn nấp đi, mà là đi làm những chuyện không muốn cho người khác biết. Giả sử thực sự muốn ẩn nấp trốn đi, anh tin chắc tiên sinh họ Tiền sẽ nói cho anh biết; tiên sinh họ Tiền là một người bộc trực. Một người bộc trực một khi đã có những lời không nợ nói với bạn tốt, thì trong lòng chắc chắn đã vạch sẵn một kế hoạch không tiện làm liên lụy đến bạn bè. Nghĩ đến đây, anh không khỏi thở ra một hơi, thầm nhủ trong lòng: "Chiến tranh sẽ tôi luyện con người ta! Kẻ xấu có lẽ sẽ càng xấu hơn, mà người tốt cũng sẽ càng tốt hơn!" Anh không thể tưởng tượng nổi, vị thi nhân họ Tiền sẽ đi làm những gì, và làm bằng cách nào, thế nhưng anh tuyệt đối tin tưởng ông lão sẽ không còn tha thiết gì với sinh mệnh, không còn ngâm thơ vẽ vời nữa. Mọi thứ của lão nhân họ Tiền dường như đều gắn kết chặt chẽ với kháng chiến. Anh lén lút uống một chén rượu, chúc trước cho sự thành công của vị lão thi nhân.
Sự trốn chạy của các đồng nghiệp cùng những người khác, sự mất tích của lão nhân họ Tiền, nếu như khiến anh phấn khích, thì việc cấm sử dụng pháp tệ lại khiến anh thắt ruột thắt gan. Bản thân anh không có tiền gửi ngân hàng, không cần phải đến ngân hàng để đổi tiền giả, thế nhưng anh cảm thấy dường như có một sợi dây thừng đang siết chặt vào cổ anh và cổ tất cả mọi người. Người Nhật thu hồi pháp tệ để vơ vét ngoại tệ, đồng thời chỉ dùng một ít giấy dường để lừa gạt tất cả mọi người. Hoa Bắc sắp tới sẽ chỉ lưu hành dăm ba tờ giấy vụn, mà chẳng có chút "tài sản" thật sự nào. Máu huyết của Hoa Bắc đã bị kẻ địch hút cạn! Những ngân hàng Trung Quốc kia vẫn mở cửa kinh doanh như thường lệ, anh không tài nào nghĩ ra bọn chúng sẽ làm ăn cái gì, và tại sao vẫn chưa chịu đóng cửa. Nhìn những tòa nhà đẹp đẽ ấy, anh cảm thấy bọn chúng đều là những "kho lầu" làm bằng giấy. Giả sử anh không hiểu rõ cho lắm về chuyện trong ngân hàng, thì anh lại cảm nhận từ trong tình cảm rằng những người nông dân ngoài thành vẫn đặt trọn niềm tin vào pháp tệ như xưa. Pháp tệ là giấy, tiền giả cũng là giấy, thế nhưng người nhà quê lại từ chối sử dụng tiền giả. Điều này, anh cho rằng, chính là một biểu hiện của lòng yêu nước. Đây là vấn đề tâm lý, chứ không phải kinh tế. Anh càng vui mừng trước biểu hiện này của người nhà quê, thì lại càng coi thường những ngân hàng kia.
Gần giống với ngân hàng, chính là những hiệu sách bán sách mới. Sách mới mà họ lưu trữ đã bị người Nhật đem đi đốt sạch, những thứ mà họ in ấn hiện nay đều không phải là sách "mới". Thụy Xuan cho rằng bọn chúng cũng nên đóng cửa hiệu lại, thế nhưng chúng vẫn mở cửa hoạt động như thường. Thụy Xuan thích la cà các hiệu sách và quầy sách. Nhìn thấy sách mới, anh chưa chắc đã mua, thế nhưng lật giở chúng qua một chút, anh lại cảm thấy dễ chịu. Sách mới tựa như những đóa hoa của tri thức. Xuất bản càng nhiều, thì mới càng thể hiện được sự phồn vinh rực rỡ của văn hóa. Hiện tại, những gì anh nhìn thấy chỉ là những bản in lại của 《Hiếu kinh》, 《Tứ thư》, và 《Tây sương ký》 vân vân, chứ không hề nhìn thấy sách mới thực sự nào. Người Nhật đã không cho phép người Trung Quốc phát biểu tư tưởng.
Đúng vậy, Bắc Bình đã chẳng còn tiền tài, chẳng còn giáo dục, chẳng còn tư tưởng! Thế nhưng, trong lòng Thụy Xuan trái lại còn sảng khoái hơn mấy tháng trước rất nhiều. Anh không phải vì nhìn quen người Nhật cùng sự hoành hành bá đạo của bọn chúng mà trở nên tê dại vô cảm, mà là đã nhìn thấy mặt tươi sáng kia. Chỉ cần chúng ta tiếp tục kháng chiến, anh cho rằng, mọi toan tính như ý của người Nhật rốt cuộc cũng chỉ là công toi hoài công vô ích. Tuyên ngôn tiếp tục kháng chiến của Chính phủ Trung ương giống như một liều thuốc tẩy rửa tâm hồn anh; anh không còn hoài nghi cuộc chiến tranh lần này sẽ lại kết thúc trong mập mờ hồ đồ như sự kiện Chín tháng Mười một và Hai mươi tám tháng Giêng nữa. Có được niềm tin này, anh cũng có được dũng khí. Anh gom sạch sành sanh mọi sự xâm lược của người Nhật về mặt giáo dục, kinh tế, tư tưởng, đều xem như là sự trừng phạt dành cho một kẻ không thể xông pha ra trận vì quốc nạn như anh. Anh buộc phải thừa nhận tội lỗi không thể tận trung với quốc gia của mình, từ đó mà dũng cảm chịu đựng sự trừng phạt ấy. Đồng thời, anh đã hạ quyết tâm, bất kể phải chịu đựng những cay đắng khổ sở gì, anh cũng phải giữ vững chí khí không đầu hàng không thất tiết. Không sai, chính phủ đã dời đô đến Vũ Hán rồi. Thế nhưng, anh cảm thấy trái tim mình lại càng xích lại gần chính phủ hơn một chút. Đúng vậy, chiêu bài lợi hại nhất của người Nhật chính là bịt kín đôi tai của người Bắc Bình, không cho phép nghe đài phát thanh của Trung ương, mà dùng bình kịch, tiếng vè tấu hài cùng những khúc ca nghe như tiếng khóc than của người Nhật, để làm tê liệt thính giác của người Bắc Bình. Thế nhưng, Thụy Xuan vẫn tìm mọi cách để nghe đài phát thanh của Trung ương, hoặc đọc bản tin phát thanh ghi chép lại. Anh có một hai người bạn người Anh, đài thu thanh trong nhà họ vẫn chưa bị người Nhật lấy đi. Nghe hoặc nhìn thấy tin tức của Trung ương, anh cảm thấy bản thân mình vẫn là một người Trung Quốc, từng giây từng phút chia sẻ mọi hỉ nộ ái ố của tất cả người Trung Quốc trong chiến tranh. Cho dù không may anh lập tức chết đi, linh hồn của anh cũng sẽ bay vút về với Trung ương. Anh cảm thấy bản thân mình tuyệt đối không hề mắc bệnh thần kinh, từ việc yêu chuộng hòa bình chuyển sang sùng bái chiến tranh, tuyệt đối không phải. Anh từng đọc những văn phẩm phản chiến của Tolstoy, Russell, Romain Rolland, anh cũng tin rằng kẻ thù lớn nhất của nhân loại chính là tự nhiên, sứ mệnh lớn nhất của nhân loại là chinh phục tự nhiên, để nhân loại được vĩnh hằng tồn tại. Con người không nên tàn sát lẫn nhau. Thế nhưng, cuộc kháng chiến của Trung Quốc tuyệt đối không phải là hiếu chiến thích tàn sát, mà là dùng sự kháng chiến để gìn giữ cho thế giới một nền văn hóa hòa bình, cổ nhã, nhân đạo. Đây là một sứ mệnh vô cùng vĩ đại. Bất kỳ ai có chút tri thức đều nên ngẩng cao ngực, gánh vác trọng trách này. Người yêu chuộng hòa bình mà không có sự dũng cảm, thì hòa bình sẽ biến thành sự khuất nhục, bảo toàn tính mạng sẽ biến thành sự sống hèn nhát.
Nhìn thấu đề bài lớn này rồi, anh liền không thể không chú ý đến những chuyện nhỏ nhặt phát sinh bất cứ lúc nào: Quả khinh khí cầu khổng lồ được thả lên cao để ăn mừng chiến thắng phía trên tòa soạn báo Tân Dân, liên tục bị người ta cắt đứt dây, tên Hán gian nọ nhận được một chiếc phong bì chứa đầy đạn súng, ở địa điểm kia phát hiện truyền đơn kháng Nhật... Những chuyện này đều khiến anh phấn khích. Anh biết sự gian khổ của kháng chiến, biết những biểu hiện nhỏ bé này hoàn toàn không đủ để dọa sợ kẻ địch, thế nhưng anh không tài nào kìm nén được cảm giác phấn khích vui sướng, bởi vì những chuyện nhỏ nhặt ấy chính là những chú giải nhỏ dưới đề bài lớn kia; sự việc tuy nhỏ, mà lại gắn kết chặt chẽ với điều vĩ đại nhất, giống như mỗi một sợi dây thần kinh nhỏ bé đều thông đến trung khu đại não vậy.
Chiến thắng Đài Nhi Trang đã khiến sự kiên định của anh biến thành một thứ tín ngưỡng. Quả khinh khí cầu khổng lồ ở Tây Trường An Nhai lại bay lên cao, đài phát thanh và báo chí của Bắc Bình đồng loạt tuyên truyền chiến thắng của Nhật Bản. Chuyên gia quân sự của Nhật Bản còn viết rất nhiều bài luận, ví chiến dịch này giống như trận chiến tiêu diệt ở Tannenberg. Thế nhưng Thụy Xuan lại một mực tin tưởng vào chiến thắng của quốc quân. Anh không tài nào có thể cất cao giọng hô hào, bảo mọi người đừng tin vào tin giả của kẻ địch. Anh không tài nào thả lên một quả khinh khí cầu khổng lồ, giương cao lá cờ chiến thắng của chúng ta. Anh chỉ có thể vui mừng ở trong lòng, dành cho âm thanh phát thanh truyền đến từ nhà họ Quán một nụ cười đầy khinh miệt.
Thật vậy, cho dù có cơ hội đi nữa, anh cũng sẽ không cất cao giọng hô hào cuồng loạn, anh là người Bắc Bình. Giọng nói của anh dường như sinh ra chỉ để dành cho việc ngâm tụng. Sự trang nghiêm tĩnh mịch của Bắc Bình không cho phép sự gào thét cuồng loạn quậy phá, cho nên giọng nói của anh bắt buộc phải ôn hòa thiện lương, mới có thể dung hòa với sự tĩnh mịch và ung dung của Bắc Bình. Mặc dù vậy, trong lòng anh lại cảm thấy vô cùng bức bối ngột ngạt. Anh cực kỳ muốn tìm ai đó để trò chuyện. Trường Thuận đến rất đúng lúc. Trường Thuận còn trẻ, mặc dù từ nhỏ đã chịu sự giáo dục nghiêm khắc của bà ngoại, thế nhưng người trẻ tuổi rốt cuộc vẫn có một luồng nhiệt huyết không thể bị bà ngoại dập tắt sạch sỡ. Cậu ta thích nghe Thụy Xuan trò chuyện. Giả sử những lời của bà ngoại đều bắt đầu bằng chữ "không" — Đừng nói nhiều! Đừng lo chuyện bao đồng! Đừng có... — Thì những lời của Thụy Xuan hầu như đều bắt đầu bằng cụm từ "chúng ta nên". Lời của bà ngoại khiến trái tim cậu ta co thắt lại, tựa hồ như muốn co quắp lại thành một viên đạn tròn nhỏ, nắm chặt trong lòng bàn tay thì mới tốt. Lời của Thụy Xuan thì không như vậy, chúng khiến cậu ta phấn khích, trong lòng nóng lên, đôi mắt sáng rực. Cậu ta thích nhất là nghe Thụy Xuan nói: "Trung Quốc nhất định sẽ không mất nước!" Lời của Thụy Xuan đôi khi rất khó hiểu, thế nhưng hiểu hay không, cậu ta vẫn luôn chăm chú lắng nghe. Cậu ta cho rằng cho dù có nghe không hiểu một hai câu đi nữa, thì có hề gì đâu, đằng nào thì có câu "Trung Quốc không vong" làm chỗ dựa là được rồi!
Trường Thuận sau khi nghe lời của Thụy Xuan, cũng muốn nói cho người khác nghe; tri thức và tình cảm đều là những thứ cần phải bộc lộ phát tiết ra ngoài. Cậu ta đương nhiên không dám nói với bà ngoại. Bà ngoại đã từng hỏi cậu ta, cớ sao cứ hay sang nhà họ Quán thế. Cậu ta lén lút đảo tròng mắt, bịa ra một lời nói dối: "Bác Kỳ dạy cháu học chữ Tây đấy ạ!" Bà ngoại cho rằng người nước ngoài đều nói chung một thứ tiếng Tây, cũng giống như người Bắc Bình đều nói tiếng Bắc Bình vậy. Thế thì, thành phố Bắc Bình đã bị người Nhật chiếm đóng rồi, đứa cháu ngoại biết nói vài câu tiếng Tây, có lẽ cũng sẽ có chút ít tác dụng; cho nên, bà ta liền không ngăn cản cháu ngoại sang nhà họ Kỳ nữa.
Thế nhưng, chẳng bao lâu sau cậu ta đã để lộ sơ hở. Cậu ta đem tri thức của mình bày tỏ ra trước mặt Tôn Thất và Tiểu Thôi. Xét về mặt tiêu chuẩn tri thức, ba người bọn họ vốn dĩ đều sạt sạt như nhau. Thế nhưng, tuổi tác vĩnh viễn là thứ không có sự tương đương. Vào ngày thường, Tôn Thất và Tiểu Thôi hễ cãi không lại Trường Thuận, liền lôi tuổi tác của hai người họ ra để áp đảo Trường Thuận. Trong lòng Trường Thuận tuy bất bình, nhưng lại chẳng có cách nào phản kháng hay ho cả. Bà ngoại chẳng phải thường xuyên dặn dò rằng không được cãi cọ với người lớn tuổi hơn hay sao? Bây giờ, cậu ta lại có thể ăn nói đâu ra đấy, khiến cho tuổi tác của Tôn Thất và Tiểu Thôi chẳng còn chút tác dụng nào nữa. Hơn nữa, Tiểu Thôi chỉ lớn hơn cậu ta có vài tuổi, Trường Thuận cảm thấy suýt chút nữa cậu ta nên gọi Tiểu Thôi bằng chú rồi ấy chứ.
Không sai, Mã lão thái thái gần đây đã có chút đồng tình với những lời lẽ phản Nhật của Tôn Thất và Tiểu Thôi; thế nhưng, khi nghe đứa cháu ngoại của mình tuôn ra những ý kiến một cách trôi chảy không dứt, bà ta lập tức cảm thấy sợ hãi. Bà ta nhìn ra được: Trường Thuận đã bị học "hư" ở nhà họ Quán rồi!
Bà ta nghĩ nên nhanh chóng tìm cho Trường Thuận một nghề nghiệp, cứ để cậu ta lang thang khắp nơi lảng vảng thế này mãi, nhất định sẽ chẳng có ích gì đâu. Có được nghề nghiệp đàng hoàng rồi, bà ta nên cưới cho cháu ngoại một cô vợ, để trói chặt tâm tư của cậu ta lại. Bản thân bà ta chỉ có mỗi mụn cháu ngoại này, mà nhà họ Trình thì lại chỉ có mỗi một cái gốc này, bà ta tuyệt đối không thể buông tay phó mặc để Trường Thuận thích làm gì thì làm được. Đây là trách nhiệm lớn nhất của bà ta, không thể chối bỏ! Người Nhật có hoành hành bá đạo đến đâu đi nữa, cũng không thể ngăn cản cháu ngoại kết hôn, sinh con đẻ cái được. Giả sử bản thân bà ta đời này phải chịu đựng sự tức giận uất ức từ người Nhật, thì con cái của Trường Thuận có lẽ sẽ được hưởng phu phúc sống qua những ngày tháng thái bình. Chỉ cần nhà họ Trình có được thế hệ sau được hưởng phúc, bọn họ chắc chắn cũng sẽ không quên mụ già này, mà sau khi bà chết đi thì cũng sẽ có người đốt hương đốt giấy cho!
Bà lão suy nghĩ mọi chuyện rõ ràng đâu vào đấy như vậy, trong lòng vô cùng vui mừng. Bà ta cảm thấy đôi bàn tay của mình đã nắm bắt được một thứ gì đó vô cùng đáng tin cậy, mặc cho năm tháng có khó khăn đến nhường nào, mặc cho người Nhật có lợi hại ra sao, cũng không thể chiến thắng được bà ta. Bà ta có thể vượt qua mọi khó khăn thử thách. Trong tay bà ta tựa hồ như đang cầm lấy một thứ gì đó vĩnh viễn không bao giờ thay đổi qua muôn đời, từ thời nhà Hán — triều đại xa xưa nhất trong tâm trí bà là nhà Hán — cho đến tận bây giờ, rồi đến mãi mãi về sau, đều sẽ không thay đổi — đôi mắt bà sáng bừng lên, gò má vậy mà lại ửng đỏ lên một mảng nhỏ.
Về phần Thụy Xuan, anh vốn không hề ngờ tới Trường Thuận lại có thể hấp thu những lời nói của mình nhanh đến thế, hơn nữa còn khiến cho nội tâm của Trường Thuận phát sinh biến hóa. Ở trường học, anh rất ít khi trò chuyện phiếm với học sinh, cho dù có họa hoằn lắm mới làm vậy, anh cũng chẳng hề cảm nhận được lời nói của mình có thể thu về hiệu quả lớn đến mức nào. Giáo viên trong trường nhiều, những lời mà học sinh nghe được cũng nhiều, cho nên đôi tai của học sinh dường như đã trở nên chai lì, không dễ gì lay động cảm xúc của chúng. Trường Thuận chưa từng học qua trung học, ngoài phép cộng trừ đơn giản, cùng với vài mặt chữ ngay trước mắt, cậu ta hầu như chẳng biết gì cả. Cho nên, cảm xúc của cậu ta cực kỳ dễ bị kích động, giống như một kẻ thô kệch chỉ vì vài câu xúi giục khiêu khích của người ta là ngay lập tức dám xông lên đánh nhau vung tay múa chân vậy. Có một ngày, cậu ta ngập ngừng ngượng ngùng nửa ngày trời, rồi thốt ra một câu: "Bác Kỳ! Cháu đi tòng quân thì có được không ạ?"
Thụy Xuan ngây người mất nửa ngày trời vẫn không thể thốt nên lời. Anh không hề ngờ tới những lời trò chuyện phiếm của mình lại có thể gây ra hiệu quả lớn đến nhường này trong lòng người thanh niên này. Anh bỗng nhiên phát hiện ra một sự thật: Những kẻ có ít tri thức ngược lại càng dễ có được tình cảm sâu sắc, mà nguồn cội của thứ tình cảm ấy chính là nền văn hóa lâu đời của chúng ta. Một con người có thể rất dễ dàng thu nạp được một số tri thức, nhưng sự sâu sắc của tính tình thì không phải trong chốc lát là có thể bồi dưỡng ra được. Những người anh hùng vô danh ở Thượng Hải và Đài Nhi Trang, anh chợt nhớ lại, há chẳng phải đa phần đều là những người nhà quê chưa từng qua trường lớp giáo dục hay sao? Bọn họ có lẽ không viết nổi hai chữ "quốc gia", thế nhưng bọn họ đều xem cái chết tựa như chốn về, hy sinh tính mạng vì quốc gia! Đồng thời, anh cũng nghĩ tới, những kẻ có tri thức, giống như bản thân anh đây, ngược lại việc gì cũng sợ sói sợ hổ không dám dũng mãnh tiến lên; tri thức dường như lại trở thành vật cản trở tình cảm. Anh đang mải mê suy tư như vậy, Trường Thuận lại cất tiếng nói: "Cháu đã nghĩ thông suốt rồi: Cho dù người Nhật không hạ lệnh nhà nhà bắt buộc phải lắp đài thu thanh, cháu vẫn có thể ngày ngày có việc làm ăn, thì điều đó có tính là gì chứ? Nếu như nước mất rồi, thì dăm chiếc đĩa than có thể cứu nổi mạng của cháu chắc? Cháu rất xót xa không nỡ rời xa bà ngoại, thế nhưng sự việc đã bày ra rành rành trước mắt thế này, lẽ nào cháu cứ mãi sống vì bà ngoại thôi sao? Những người ra trận đánh giặc kia, ai mà chẳng có gia đình, chẳng có người già chứ? Người ta chịu hy sinh vì đất nước, thì cháu cũng nên đi đánh giặc chứ ạ? Phải thế không bác Kỳ?"
Thụy Xuan vẫn không thể thốt nên lời. Về mặt lý trí, anh biết mỗi một người Trung Quốc đều nên chiến đấu để bảo vệ phần mộ tổ tiên và văn hóa của chính mình. Thế nhưng, về mặt tình cảm, bởi vì anh là một người Trung Quốc, cho nên anh luôn nghĩ đến những khó khăn của từng người trước tiên. Anh nghĩ: Nếu như Trường Thuận bỏ lại người bà ngoại già nua của nó để đi tòng quân, thì bà ngoại sẽ phải làm sao đây? Đồng thời, anh lại không thể ngăn cản Trường Thuận, giống như anh không thể ngăn cản lão Tam trốn khỏi Bắc Bình vậy.
"Bác Kỳ, bác thấy cháu đi làm lính bộ binh tốt hơn, hay là làm lính pháo binh tốt hơn ạ?" Trường Thuận nghẹt mũi lại tiếp tục đặt câu hỏi. "Cháu thích làm lính pháo binh cơ! Bác xem, ngắm chuẩn đại đội của kẻ địch, oành một phát, chết một mảng lớn, sướng biết bao nhiêu cơ chứ!" Cậu ta nói một cách vô cùng ngây thơ, vô cùng nhiệt thành, đến cả giọng nói nghẹt mũi của cậu ta dường như cũng vô cùng êm tai.
Thụy Xuan không thể cứ thừ người ra mãi được. Cười xòa một tiếng, anh nói: "Hãy đợi thêm một thời gian nữa, đợi chúng ta cùng suy nghĩ thật tỉ mỉ rồi hãy bàn tiếp nhé!" Lời nói của anh thật là yếu ớt, không có sự quyết đoán, chẳng có ý nghĩa gì cả, trong miệng anh cứ như đang ngậm đầy mạt cưa vậy.
Sau khi Trường Thuận rời đi, Thụy Xuan bắt đầu nhỏ giọng trách cứ chính mình: "Cậu đấy, Thụy Xuan ơi là Thụy Xuan, mãi mãi chẳng làm nên tích sự gì cả! Lòng dạ cậu không đủ tàn nhnạ, vĩnh viễn không nợ để người khác phải chịu ấm ức thiệt thòi, thế nhưng kẻ địch ngay trước mắt cậu hiện giờ lại hung ác tàn độc gấp bao nhiêu lần độc xà mãnh thú! Chỉ vì sự đáng thương của một mụ già, mà cậu lại không nợ cho một thanh niên có chí hướng đi tòng quân!"
Trách cứ bản thân xong, anh lại sực nhớ ra: Làm vậy chẳng có ích gì cả, Trường Thuận chắc chắn chẳng bao lâu nữa sẽ lại sang hỏi anh cho ra lẽ. Anh phải trả lời thế nào đây?