Kỳ lão thái gia chẳng sợ gì cả, chỉ sợ không được mừng đại thọ tám mươi. Thời tráng niên, ông từng tận mắt chứng kiến liên quân tám nước tiến vào thành Bắc Bình. Về sau, ông lại thấy hoàng đế nhà Thanh thoái vị, cùng những cuộc nội chiến liên miên không dứt; lúc thì cửa thành của chín cửa đóng kín, tiếng súng tiếng pháo vang dội suốt ngày đêm; lúc thì cửa thành mở toang, trên đường cái lại rầm rập những xe cao ngựa lớn của phe quân phiệt đắc thắng phi qua. Chiến tranh không làm ông sợ hãi, hòa bình mang lại cho ông niềm vui. Đến tiết thì ông qua tiết, gặp năm mới thì ông cúng tổ tiên, ông là một công dân an phận thủ thường, chỉ mong sống bình yên qua ngày mà không phải lo chuyện ăn mặc. Dù có gặp cảnh binh đao loạn lạc, ông cũng có cách riêng của mình: điều đáng nói nhất là trong nhà ông lúc nào dự trữ sẵn lương thực và dưa muối đủ cho cả nhà ăn trong ba tháng. Nhờ vậy, dẫu đạn pháo bay ngợp trời, lính tráng chạy loạn ngoài phố, ông cũng sẽ đóng chặt cửa lại, rồi dùng chiếc vại vỡ chứa đầy đá chèn lên, thế là đủ để tai qua nạn khỏi.
Tại sao Kỳ lão thái gia chỉ chuẩn bị lương thực và dưa muối cho ba tháng? Đó là bởi trong tâm lý của ông, ông vẫn luôn cho rằng Bắc Bình là thành lớn đáng tin cậy nhất trên đời, bất kể có tai họa gì, đến ba tháng là chắc chắn tai qua nạn khỏi, sau đó mọi chuyện sẽ đại cát đại lợi. Tai nạn của Bắc Bình cũng giống như một con người chẳng thể tránh khỏi đôi lúc đau đầu nhức óc, qua mấy ngày tự khắc sẽ khỏi thôi. Không tin, cháu cứ xem mà xem, Kỳ lão thái gia vừa bấm tay tính toán: Chiến tranh Trực - Hoàn kéo dài mấy tháng? Chiến tranh Trực - Phụng kéo dài bao lâu? À! Nghe lời ta, tai nạn của Bắc Bình chúng ta không quá ba tháng đâu!
Năm kháng chiến 7.7 ấy, Kỳ lão thái gia đã bảy mươi lăm tuổi. Việc nhà, từ lâu ông đã chẳng còn bận tâm. Công việc quan trọng hiện giờ của ông là tới tưới những chậu hoa trong sân, kể chuyện thời xưa, thêm thức ăn thay nước cho con chim hoàng yến trong lồng, và dắt chắt trai chắt gái đi dạo phố cái thật chậm thật chậm cùng chùa Hộ Quốc. Thế nhưng, tiếng pháo ở cầu Lư Cầu vừa vang lên, cụ ông đành phải bận tâm đôi chút, ai bảo cụ là lão thái gia của đại gia đình tứ đại đồng đường cơ chứ.
Con trai đã là người qua tuổi năm mươi, mà cơ thể con dâu thì cứ đau yếu bệnh vặt mãi, thế nên Kỳ lão thái gia gọi cháu dâu trưởng lại. Cụ ông thích cháu dâu trưởng nhất, vì thứ nhất, cô ấy đã sinh con trai con gái cho nhà họ Kỳ, khiến cụ ông có chắt trai chắt gái; thứ hai, cô ấy vừa biết vun vén việc nhà, vừa hiểu quy củ, hoàn toàn không uốn tóc xoăn tít như ổ gà trông thấy đã nhức cả mắt giống cháu dâu thứ; thứ ba, con trai không thường xuyên ở nhà, con dâu lại nhiều bệnh, cho nên trên thực tế là cháu trai trưởng và cháu dâu trưởng lo việc gia đình, mà cháu trai trưởng thì suốt ngày đi dạy học ở bên ngoài, tối về còn phải chuẩn bị bài vở và chấm bài, thế nên chuyện ăn uống trà nước của mười người trong nhà, cùng chuyện giao tế hiếu hỉ với họ hàng láng giềng, hầu như đều do một tay cháu dâu trưởng lo toan; đây không phải là chuyện dễ dàng gì, thế nên người lớn theo lẽ công bằng hợp tình hợp lý phải thiên vị cô ấy một chút. Thêm nữa, cụ ông lớn lên từ nhỏ ở Bắc Bình, tai nghe mắt thấy đã học được rất nhiều quy củ lễ nghĩa từ người gốc Kỳ tịch: con dâu gặp bố chồng, đương nhiên phải đứng hầu khoanh tay. Thế nhưng, con dâu đã là người tuổi ngoài năm mươi, trên người lại thường xuyên mang bệnh vặt; cụ ông nếu không bảo cô ấy đứng hầu khoanh tay thì sẽ phá vỡ gia quy; mà bắt cô ấy đứng giữ quy củ thì lại thấy không nỡ trong lòng, cho nên chi bằng cứ thẳng thắn bàn bạc việc lớn trong nhà với cháu dâu trưởng. Tấm lưng của cụ Kỳ tuy hơi còng, nhưng trong nhà vẫn thuộc hàng người cao nhất. Thời tráng niên, ông đi đến đâu cũng được gọi là "Kỳ cao kều". Thân hình cao, khuôn mặt dài, vốn dĩ ông phải rất uy nghiêm, thế nhưng đôi mắt của ông quá nhỏ, hễ cười là thành một đường chỉ, thế nên mọi người chỉ nhìn thấy thân hình cao lớn của ông chứ chẳng cảm thấy có điểm gì đặc biệt đáng kính sợ. Đến tuổi già, trông ông lại có phần dễ nhìn hơn: khuôn mặt vàng sậm, râu mày trắng xóa, khóe mắt gò má đều hằn những nếp nhăn luôn mang nụ cười; đôi mắt nhỏ giấu sâu trong nếp nhăn và lông mày trắng, nhìn vào lúc nào cũng ra vẻ híp mắt hiền từ; lúc ông cười thật sự, đôi mắt nhỏ ánh lên một chút tia sáng, trông lại như có trí tuệ vô hạn mà không nỡ bộc lộ hết ra ngay lập tức.
Gọi cháu dâu trưởng lại, cụ ông dùng chiếc lược chải râu nhỏ nhẹ nhàng chải chòm râu trắng, nửa ngày không lên tiếng. Cụ ông hồi nhỏ chỉ đọc qua ba cuốn sách nhỏ và Tạp tự lục ngôn; tuổi trẻ và tráng niên chịu đủ mọi cay đắng, tự lực tự cường sắm nhà cửa, thành gia lập thất. Con trai của ông cũng chỉ đọc sách ba năm ở trường tư thục rồi đi học việc; cho đến đời cháu, mới chịu ảnh hưởng của trào lưu mà vào đại học đọc sách. Giờ đây, ông là lão thái gia, thế nhưng ông vẫn luôn cảm thấy học vấn của mình vừa không bằng con trai — con trai cho đến nay vẫn có thể đọc thuộc lòng sách Luận Ngữ, lại còn viết được một bút chữ được thầy bói khen ngợi — lại càng không bằng cháu trai, nên rất sợ chúng coi thường mình. Vì thế, mỗi khi nói chuyện với con cháu, ông luôn ngây người ra một lúc trước, để tỏ ra mình là người rất biết suy nghĩ. Với cháu dâu trưởng, vốn dĩ ông không cần phải làm vậy, bởi cô ấy không biết chữ mấy, lại thêm tối ngày mở miệng ra là gọi con cái, không thì bàn chuyện dầu muối mắm giấm. Chỉ là, thỏi quen lâu ngày đã thành nếp, nên đành phải bắt cháu dâu đứng thêm một lát vậy.
Cháu dâu trưởng chưa từng vào trường học, thế nên không có tên chữ. Sau khi gả vào nhà, mới được chồng mình tặng cho một cái tên tựa như trao học vị tiến sĩ — Vận Mai. Hai chữ Vận Mai dường như không mấy may mắn, từ đầu đến cuối vẫn không thể lưu hành trong nhà họ Kỳ. Bố mẹ chồng và lão thái gia tự nhiên không có thói quen và sự cần thiết phải gọi tên cô ấy, người khác thì lại cảm thấy cô ấy chỉ là một người nội trợ, với chữ "Vận" và chữ "Mai" xem ra chẳng có bao nhiêu liên quan. Hơn nữa, lão thái gia cho rằng chữ "Vận Mai" (chở mận) và "Vận Mệnh/Vận Than" vốn đồng âm, thế nên chắc cũng cùng một nghĩa, "Được rồi, nó bận rộn từ sáng đến tối, các người còn nỡ bảo nó đi vận than (chở than) nữa sao?" Cứ thế, ngay cả chồng cô ấy cũng thấy ngượng ngùng khi gọi tên cô, thế nên ngoài những cách gọi đáng có như "Đại tẩu", "Mẹ" ra, cô ấy biến thành "Mẹ Tiểu Thuận"; Tiểu Thuận là con trai nhỏ của cô.
Mẹ Tiểu Thuận trông không khó coi, vóc dáng trung bình, mặt tròn, đôi mắt to và linh động. Cô đi đứng, nói năng, ăn uống, làm việc đều rất nhanh nhẹn, nhưng cái sự nhanh ấy lại không hề hoảng hốt. Cô chải đầu rửa mặt đánh phấn cũng toàn là nhanh gọn, thế nên có những lúc vô tình đánh phấn rất đều tay, trông cô xinh đẹp hơn; có những lúc đánh không đều, trông cô lại không được vừa mắt cho lắm. Khi cô đánh phấn không đẹp mà bị người ta trêu chọc, cô vẫn chẳng hề bực bội chút nào, mà còn cười hùa theo mọi người. Cô là người có bản tính hiền lành.
Cụ Kỳ chải râu trắng đủ rồi, lại dùng lòng bàn tay xoa nhẹ hai cái, lúc này mới bảo với mẹ Tiểu Thuận:
"Lương thực nhà mình còn bao nhiêu thế?"
Đôi mắt to linh động của mẹ Tiểu Thuận đảo nhanh hai cái, đã đoán ra tâm ý của lão thái gia. Rất giòn giã rất nhanh nhẹn, cô đáp: "Vẫn đủ ăn ba tháng đấy ạ!"
Thật ra, lương thực trong nhà không có nhiều đến thế. Cô không muốn vì nói thật mà rước lấy sự lải nhải của cụ ông. Đối với người già và trẻ nhỏ, cô rất biết cách sử dụng những lời nói dối thiện ý.
"Còn dưa muối thì sao?" Cụ ông đưa ra vấn đề quan trọng thứ hai.
Cô đáp còn nhanh hơn: "Cũng đủ ăn ạ! Củ cải khô, dưa muối già, vẫn còn đủ cả ạ!" Cô biết rằng, dù cụ ông có thực sự muốn tự mình kiểm tra đi nữa, cô cũng có thể ngay lập tức đi mua thêm về vài thứ.
"Được!" Cụ ông hài lòng rồi. Có lương thực và dưa muối ăn trong ba tháng, thì dù trời có sụp xuống, nhà họ Kỳ cũng sẽ chống đỡ được. Thế nhưng cụ ông không định kết thúc sự quan tâm chỉ có thế, cụ phải giải thích rõ ràng đạo lý trong đó cho cháu dâu trưởng hiểu:
"Quỷ lại Nhật Bản lại gây sự nữa rồi! Hừ! Cứ gây sự đi! Năm Canh Tý, liên quân tám nước đánh vào thành Bắc Bình, đến hoàng đế còn chạy mất, thế mà có bẻ gãy được cái đầu của ta đâu nào! Tám nước còn chẳng ăn thua gì, huống hồ chỉ là mấy tên tiểu quỷ Nhật Bản thì có tài cán gì chứ? Chỗ chúng ta đây là đất báu, rắc rối lớn đến mấy cũng không qua nổi ba tháng! Nhưng chúng ta cũng đừng có chủ quan cẩu thả quá, ít nhất phải có bánh ngô và dưa muối để ăn chứ!"
Cụ ông nói một câu, mẹ Tiểu Thuận gật đầu một cái, hoặc thưa một tiếng "Vâng". Lời của cụ ông, cô đã nghe ít nhất là năm mươi lần rồi, nhưng vẫn coi như mới nghe lần đầu. Cụ ông vừa thấy có người thưởng thức lời nói của mình, liền không kìm được mà nâng cao giọng lên một chút, nhằm gia tăng sức mạnh cảm hóa:
"Bố chồng cháu đấy, đừng thấy ông ấy đã qua tuổi năm mươi, chứ bàn về chuyện vun vén việc nhà thì còn kém xa lắm đấy! Mẹ chồng cháu ấy, đích thị là một cái cọc bệnh, cháu có bàn bạc chuyện gì với cô ta, cô ta cũng chỉ biết kêu hừ hừ mà thôi! Cả cái nhà này, ta nói cho cháu biết, là chỉ trông cậy vào cháu với ta thôi đấy! Hai chúng ta mà không lo lắng, cả nhà đến cái quần cũng không có mà mặc! Cháu có tin không?"
Mẹ Tiểu Thuận ngượng ngùng không dám nói "tin", cũng chẳng dám nói "không tin", đành cúi mi cười nhẹ một tiếng.
"Thụy Xuan vẫn chưa về à?" Cụ ông hỏi. Thụy Xuan là cháu đích tôn của ông.
"Hôm nay anh ấy có bốn năm tiết học cơ ạ." Cô đáp.
"Hừ! Đã nổ súng rồi, sao không mau mau về đi! Thụy Phong và cái mụ điên vợ nó đâu rồi?" Cụ ông đang hỏi đứa cháu trai thứ và cháu dâu thứ — người phụ nữ uốn tóc xoăn tít như ổ gà ấy.
"Hai vợ chồng chúng nó—" Cô không biết phải trả lời thế nào cho phải.
"Hai vợ chồng son trẻ, lúc nào cũng dính lấy nhau như mật với dầu, dính lấy nhau một khắc không rời, thật chẳng sợ người ta cười chê!"
Mẹ Tiểu Thuận cười nhẹ một tiếng: "Vợ chồng trẻ dạo này đều thế cả ạ!"
"Ta thì không ngửi nổi!" Cụ ông nói chắc nịch như đinh đóng cột. "Đều do mẹ chồng cháu nuông chiều nó đấy! Ta chưa từng thấy qua, một người đàn bà trẻ tuổi mà ngày nào cũng la cà ở Bắc Hải, chợ Đông An với cái rạp chiếu phim gì gì đó cơ chứ?"
"Cháu cũng chịu không rõ nữa ạ!" Cô thực sự không rõ, bởi vì cô hầu như chưa bao giờ có cơ hội đi xem phim cả.
"Tiểu Tam đâu?" Tiểu Tam chính là Thụy Toàn, vì vẫn chưa kết hôn nên cụ ông vẫn gọi là Tiểu Tam; thực tế thì cậu ta đã sắp tốt nghiệp đại học rồi.
"Thằng út dẫn Nữu Nữu ra ngoài rồi ạ." Nữu Nữu là em gái của Tiểu Thuận.
"Sao nó không đi học?"
"Thằng út vừa mới nói với con một hồi lâu, bảo rằng chúng ta mà không đánh Nhật Bản, ngay cả Bắc Bình cũng không giữ nổi nữa!" Mẹ Tiểu Thuận nói rất nhanh, nhưng cũng rất rành mạch. "Lúc nói, mặt nó tức đến đỏ bừng cả lên, hết xoa tay lại múa chân! Con liền khuyên can nó hết lời, đằng nào thì người họ Kỳ nhà mình cũng có đắc tội gì với người Đông Tây Dương đâu, bọn họ chắc chắn không dám đến bắt nạt chúng ta đâu mà! Con có ý tốt khuyên nó thế, để nó bớt giận đi; chà, ai ngờ nó lại trợn mắt lườm con, cứ như thể con thông đồng làm một giuộc với người Nhật Bản vậy! Con chẳng dám hó hé gì nữa, nó hầm hầm kéo Nữu Nữu đi mất rồi! Ngài xem, con chuốc họa vào thân hồi nào chứ?"
Cụ ông ngẩn người một lát, rồi cảm thán nói: "Ta rất không yên tâm về Tiểu Tam, sợ có ngày nó sẽ gây ra họa lớn!"
Đang nói dở, ngoài sân đã vẳng tiếng Tiểu Thuận làm nũng gọi: "Ông nội ơi! Ông nội! Ông về rồi ạ? Có mua đào cho con không? Sao cơ? Không có cái nào á? Ông nội thật là vô tích sự!"
Mẹ Tiểu Thuận lên tiếng trong nhà: "Thuận nhi! Không được vô lễ với ông nội! Con mà còn nói nhảm nữa, mẹ đánh cho đấy!"
Tiểu Thuận không dám lên tiếng nữa, cụ ông đã bước vào. Mẹ Tiểu Thuận vội vã đi rót trà. Ông nội (Kỳ Thiên Hữu) là một ông lão râu đen tuổi ngoài năm mươi. Vóc dáng trung bình, khá đẫy đà, mặt tròn, lông mày rậm, mắt to, tóc và râu đều rất dày rất đen, rất xứng làm chưởng quỹ một tiệm vải bề thế — thực tế thì hiện nay cụ đúng là chưởng quỹ của một cửa hàng vải vóc có mặt tiền ba gian. Bước chân của cụ rất nặng, mỗi bước đi, phần thịt trên mặt cụ lại rung lên một cái. Quen làm ăn buôn bán, khuôn mặt cụ lúc nào cũng niềm nở, sống mũi hầu như lúc nào cũng nhăn lại thành một nếp cười. Hôm nay, thần sắc của cụ có vẻ hơi bất thường. Cụ vẫn đang cố gượng cười, thế nhưng trong mắt lại chẳng có chút ánh sáng nào như lúc cười, nếp cười trên sống mũi cũng có vẻ như không thể căng lên nổi; lúc cười, cụ hầu như không dám ngẩng đầu lên một cách đường hoàng.
"Thế nào rồi? Đại à!" Kỳ lão thái gia dùng ngón tay khẽ gãi chòm râu trắng, tiện thể nhìn sang chòm râu đen của con trai, trong lòng không hiểu sao lại có chút bất an.
Ông lão râu đen ngồi xuống với vẻ đầy gượng gạo, tựa như ông lão râu trắng đã mang lại cho mình thứ áp lực tinh thần nào đó. Nhìn cha một cái, cụ cúi gằm mặt xuống, hạ giọng nói:
"Tình hình thời cục không được tốt cho lắm ạ!"
"Có đánh nhau nổi không?" Mẹ Tiểu Thuận với tư cách là con dâu trưởng cả gan lên tiếng hỏi.
"Lòng người hoang mang lắm rồi!"
Kỳ lão thái gia chậm rãi đứng dậy: "Mẹ Tiểu Thuận, chuẩn bị cái vại vỡ chặn cửa lớn đi!"