Lý Tứ gia buôn bán vẫn rất khá. Bắc Bình, dẫu nghèo, dẫu không có lương thực, nhưng dân số ngày càng đông. Đúng vậy, các cửa hiệu nhà nhà sa thải nhân công; thế nhưng người dân bốn phương tám trấn, vì mất gia sản, vì bị địch đốt phá thôn làng, hoặc vì trốn tránh binh đao, cứ như đi chợ từng nhóm từng nhóm kéo vào thành phố chết này. Hai chữ "Bắc Bình" dường như khiến họ cảm thấy an toàn. Trên phố, mười cửa tiệm thì có tới chín chỉ còn lại một hai tàn binh già yếu, mà trong các ngõ hẻm, nhà nào sân nấy đều chật ních người.
Lý Tứ gia nhận việc chuyển nhà cho người sống, khiêng quan tài cho người chết, hầu như ngày nào cũng có việc làm.
Dù bận rộn không ngơi tay như vậy, cụ ông lại chẳng mấy vui vẻ. Cụ thắc mắc tại sao mọi người đều đổ xô đến cái thành phố chết này để chịu tội. Trong thành Bắc Bình đâu phải là nơi sản xuất lương thực! Có đôi lúc, cụ dẫn đầu đám tang ra khỏi thành, nghe thấy tiếng pháo vang lên từ đằng xa. Trong lòng cụ chợt hiểu ra: Thảo nào người ta trốn vào thành, chiến sự vẫn đang diễn ra khắp nơi đấy thôi! Thế nhưng, lát sau cụ lại nghĩ: Tránh được súng pháo, trốn vào trong thành, nhưng sao tránh được đói rét đây! Nghĩ đến đây, cụ suýt chút nữa đứng ngay ở cổng thành lớn tiếng hô lên: "Hỡi các bạn, đừng bước qua cánh cổng thành này, vào trong là chết chắc!" Thế nhưng, cụ không dám hô, trên cổng thành có lính Nhật.
"Hừ!" Cụ tự nhủ lòng: "Ai cũng sợ chết! Người trong thành không dám trốn ra ngoài, vì sợ chết! Người ngoài thành, đi vào trong thành, cũng vì sợ chết! Ngay cả ngươi, Lý Tứ, ngươi không dám hô ở cổng thành, cũng là sợ chết!" Cụ coi thường tất cả mọi người, cũng coi thường cả chính mình!
Điều khiến cụ đau lòng hơn nữa, là nhìn thấy khắp các nơi ngoài thành đều chỉ trồng khoai lang. Không có ngô, cao lương, kê; trải dài ngút tầm mắt, đâu đâu cũng là dây khoai lang xanh bò sát trên mặt đất. Cụ dò la rõ ràng, phàm là những nơi do quân Nhật chiếm đóng, trong phạm vi hai mươi dặm hai bên đường sắt đường bộ, đều chỉ được phép trồng khoai lang. Quân Nhật sợ du kích, nên không chừa lại cho họ những rẫy cao lương xanh mướt. Dây khoai lang chỉ có thể bò sát dưới đất; người Trung Quốc, hình như cũng phải cúi rạp dưới đất, mãi mãi không thể đứng thẳng lên, bắn vài phát đạn về phía kẻ thù!
Từng khoảnh từng khoảnh dây khoai xanh ngắt, đều đặn đến nhàm chán này khiến cụ ông hoa mắt chóng mặt. Những năm trước, mỗi lần ra khỏi thành, nhìn thấy đủ loại hoa màu, cụ lại cảm thấy vui mừng. Những cây cao lương và ngô cao vút, cây kê thấp lè tè, đậu xanh sẫm màu, tất cả đều tỏa hương ngọt ngào, mang lại cho cụ chút hy vọng — đây là lương thực cho cụ và mọi người ăn. Đặc biệt là sau trận mưa lớn, giữa con đường lớn với hai bên là mảng màu xanh non, cụ không chỉ ngửi thấy hương vị thơm ngọt của cây cỏ, mà còn nghe thấy tiếng cao lương ngô vui sướng vươn lóng lên trời, tiếng kêu lạo xạo khẽ khàng. Điều này khiến cụ cảm thấy tràn trề sức sống, thấy mình trẻ lại vài tuổi.
Bây giờ, cụ đành nheo mắt bước đi. Mấy dây khoai lang đó chẳng có hương thơm, chẳng có cờ đỏ, chẳng có bông từ trắng chuyển sang vàng rồi đỏ, mà chỉ bò sát trên mặt đất theo từng luống từng hàng, khiến cụ hoa mắt cồn cào ruột gan. Có những lúc, cụ suýt quên cả phương hướng.
Hơn nữa, nhìn thấy những cọng dây xanh mà không đẹp mắt ấy, cụ liền nghĩ ngay đến việc khoai lang không hề chắc bụng: Ăn ít thì chốc lát là đói; ăn nhiều thì cồn cào trào nước chua trong dạ dày. Cụ đã hơn bảy mươi tuổi, khoai lang không thể mang lại cho cụ cảm giác no ấm và khỏe mạnh.
Ngoài những thứ tạp nhảm vụn vặt đó ra, cụ còn có chuyện đau lòng hơn. Từ khi làm phó lý trưởng, cùng Bạch tuần trưởng đi từng nhà từng hộ thu gom đồng sắt, tiếng tăm tốt đẹp của cụ đã giảm sút đi rất nhiều. Ai cũng biết cụ là người tốt, thế nhưng lại có một thứ logic phi lôgic — không dám phản kháng người Nhật, mà lại không nỡ không có chút biểu hiện gì, cho nên đành trút giận lên Lý lão nhân!
Bây giờ lại càng hay hơn, cụ phải đi từng nhà thông báo: "Trà đã uống rồi thì đừng có vứt đi, mỗi nhà phải nộp trà theo tháng đấy!"
"Để làm gì chứ?" Có người hỏi cụ.
"Có quỷ mới biết!" Cụ ông tức giận nói.
"Ầy, Bạch tuần trưởng xông lên xuê xoa: Nghe nói, trà cũ trộn vào cỏ cho ngựa Nhật ăn, giải nhiệt đấy! Giải nhiệt! Lại nghe nói, trong lá trà còn có thể ép ra dầu. À, tôi cũng nói không rõ lắm đâu!"
"Chúng tôi đã chẳng uống nổi trà, lấy đâu ra trà!" Có người nói vậy.
"Thế thì, cũng phải nghĩ cách kiếm ít đi chứ!" Nụ cười trên mặt Bạch tuần trưởng cứng đờ lại, biến thành vẻ mặt như muốn khóc.
Mấy ngày sau, cụ lại phải đi thông báo cho mọi người: "Hàng tháng còn phải nộp cả giấy thiếc của bao thuốc lá nữa nhé!" Cụ ông nổi giận, cáu kỉnh nói với Bạch tuần trưởng: "Tôi không thể đi nữa đâu! Tôi không có thời gian đi chân chạy vặt nữa, lại còn bị mắng chửi! Cậu tha cho tôi đi có được không? Tôi không làm cái chức lý trưởng rách nát này nữa!"
Dù cụ có nói thế nào đi nữa, Bạch tuần trưởng vẫn không gật đầu: "Lão gia tử! Ai làm lý trưởng thì người đó bị mắng, chỉ có lão nhân gia ngài mới chịu nổi tiếng chửi thôi! Nâng đỡ tôi bận này, bọn họ mắng gì thì cứ tính hết lên đầu tôi, không được sao?"
Ngoài việc nài nỉ, Bạch tuần trưởng còn hiến kế: Quán Hiểu Hà đã vào ngục, Lý Tứ gia đường đường chính chính nên được đôn lên làm chính lý trưởng, còn mời Tôn Thất làm phó. Chẳng bao lâu sau, hắn ta hẹn phó lý trưởng cùng đi điều tra lại nhân khẩu để tiện phát thẻ lĩnh lương.
Lý lão nhân không vui vẻ gì khi nhận cái sai sự này, thế nhưng nghe tin phát thẻ lĩnh lương cho mọi người, trong lòng cảm thấy yên ổn hơn một chút. Cụ tự nhủ: "Tốt rồi, chỉ cần phát lương thực cho mọi người, cho dù là lương thực gì đi nữa, thì cũng không đến nỗi chết đói!" Qua lại mấy bận, cụ đã thốt ra những lời trong lòng này, cốt là để mọi người yên tâm phần nào. Mọi người nghe xong, quả nhiên trên mặt đều xuất hiện nụ cười, an ủi lẫn nhau: "Tứ gia nói không sai, chỉ cần còn phát lương, mặc kệ là lương thực gì, thì cũng cựa quậy sống sót qua ngày được!" Cái câu "cựa quậy sống sót qua ngày" ấy trông có vẻ như là cái biện pháp lý tưởng nhất!
Đến khi điều tra nhân khẩu xong xuôi, mọi người mới biết những người trên sáu mươi tuổi, dưới sáu tuổi, không có tư cách lĩnh lương thực!
Đây không phải là điều mà bất kỳ người Trung Quốc nào có thể chịu đựng được! Cái gì, không có lương thực cho người già và trẻ nhỏ ư? Đây chẳng khác nào xui cho lịch sử Trung Quốc lộn nhào một vòng, cắm đầu đứngổng ngược lên trời! Trách nhiệm lớn nhất của người Trung Quốc là phụng dưỡng người già chăm sóc trẻ nhỏ; hay lắm, bây giờ người Nhật muốn bỏ đói người già trẻ nhỏ của họ; vậy thì, người trung niên còn sống để làm gì nữa? Mọi người ở Tiểu Hỏa Khang đều nhất trí cho rằng đây là một cuộc "cách mạng" khốn nạn đến cùng cực, muốn lật nhúng lịch sử, luân lý, đạo đức, trách nhiệm của họ xuống bùn đen. Bọn họ nếu như tiếp nhận cái biện pháp "cách mạng" này, thì chẳng khác nào biến thành những kẻ dã nhân bất nhân bất hiếu!
Thế nhưng, phải làm sao đây?
Tôn Thất tuy vừa mới nhậm chức phó lý trưởng, thế nhưng đã hạ quyết tâm tỏ thái độ không nghiêng về phía người Nhật. Hắn chủ trương cướp lương thực làm phản! "Mẹ kiếp, không cho người già lương thực, thì đạo hiếu của chúng ta vứt đi đâu? Không cho trẻ em lương thực, là muốn tuyệt tử tuyệt tôn chúng ta đây! Đây là chủ trương tuyệt hậu, trừ phi là kẻ không có hậu môn, mới chẳng ai tàn nhẫn đến thế! Mẹ kiếp, trong kho, trong nhà đám đại Hán gian, thiếu gì lương thực, cướp đi! Sự đã đến nước này, ai còn màng đến thể diện gì nữa?"
Những lời này, nói ra vừa đanh thép, dứt khoát, lại vừa có lý có lẽ, khiến má của mọi người đều đỏ bừng lên, ánh mắt đều sáng rực lên. Thế nhưng, hắn vừa dứt lời, cả hắn và họ dường như đã nhìn thấy súng máy rồi. Mọi người đều nuốt nước bọt, không một ai dám giơ cánh tay lên, hô lên một tiếng: "Cướp đi!" Bọn họ là người Trung Quốc, người Trung Quốc ở Bắc Bình, tin rằng từ từ chết đói, tổng hợp lại, so với việc vì cướp lương thực mà bị chém đầu, thì vẫn giữ được cái thây toàn vẹn! Bọn họ thà chịu chết đói, chứ không dám làm phản! Bọn họ đành lùi một bước mà nghĩ: "Thôi được rồi, già trẻ không có lương thực, thì mọi người chia đều ra vậy; ai cũng không ăn no, nhưng cũng chẳng đến nỗi chết đói ngay tức khắc; chẳng phải cũng là một cách sao?"
Cái biện pháp "chia nhau mà ăn" này, ai ai cũng nhìn ra được, mềm mỏng hơn chủ trương của Tôn Thất rất nhiều, mềm mỏng đến mức gần như vô lý. Thế nhưng, trong lòng những người ở Tiểu Hỏa Khang, cách này lại chứa đựng không ít tình người và trí huệ.
Trong lúc họ đang bàn tán xôn xao như vậy, họ nhận được truyền đơn: "Hãy quyết định ngay đi, hỡi các đồng bào, là cam chịu chết đói, hay là đứng lên nghênh chiến! Con đường sống phải dùng nhiệt huyết của chúng ta để xông pha; con đường chết là rụt cổ lại, nhắm nghiền mắt, chờ đợi, chờ đợi — chết đói!"
Mọi người đều đoán được, mười phần thì có đến tám chín đây là người hàng xóm cũ Tiền Mặc Ngâm gửi đến cho họ. Bọn họ đồng lòng tán thành lời của Tiền tiên sinh, và lại phấn chấn hẳn lên. Thế nhưng, chẳng bao lâu sau, cái gọi là "trí huệ" của họ lại chiếm thế thượng phong. Cái "trí huệ" ấy y hệt như bức tường thành cổ kính, vô dụng của Bắc Bình, tuy vô dụng, nhưng lại có thể khiến họ cảm thấy chút ít an toàn.
Giả sử Tôn Thất và Tiền tiên sinh đều không thể khơi mào lòng dũng cảm phản kháng của mọi người, thì họ sẽ tìm con đường khác để trút bỏ oán giận. Bọn họ cho rằng Lý Tứ gia cố tình lừa dối họ. "Lão đã nói với chúng ta, lại có lương thực rồi, thế nhưng không hề nhắc đến việc không có phần của người già và trẻ nhỏ! Hơn nữa, lão là lý trưởng, đại khái dù lão sáu mươi hay bảy mươi tuổi đi nữa, lão kiểu gì cũng nhận được một phần lương thực! Thời buổi đã đổi thay, ngay cả Lý Tứ gia cũng biết lừa người!"
Những lời công kích sau lưng này tuy chẳng ích gì nhưng cứ thì thầm to nhỏ như thế rốt cuộc hình như cũng giải tỏa được phần nào cục tức, cứ như thể mọi tội lỗi đều ở chỗ Lý Tứ gia, mà công kích lão là đủ để trút giận rồi.
Kỳ lão nhân vậy mà lại trực tiếp tìm đến Lý Tứ gia.
Kỳ lão nhân, vị cư dân lớn tuổi nhất trong cả con hẻm, đại diện tinh thần của mọi người, biểu tượng của phúc thọ song toàn, nay lại bị xếp vào hàng những tên ăn mày già, những con quỷ đói không có tư cách lĩnh lương thực! Lão không thể chịu đựng nổi!
"Tôi nói Tứ gia này!" Đôi mắt híp của Kỳ lão nhân không dám nhìn thẳng vào Lý Tứ gia; lão biết chỉ cần nhìn thẳng vào người bạn già mấy chục năm nay, lão sẽ nhụt chí ngay. "Đây là thế nào vậy? Sao lại không có phần lương của tôi chứ?"
"Đại ca! Đóng thế sao lại là chủ ý của tôi được chứ!"
Câu "đại ca" này của Lý lão nhân đã khiến trái tim của Kỳ lão nhân mềm nhũn đi một nửa. Bạn già mấy chục năm, lẽ nào ai còn lạ gì ai nữa! Thế nhưng, lão vẫn không dám nhìn thẳng vào Lý Tứ gia, để mà cứng rắn tiếp tục chất vấn; sự việc quá lớn, không thể cứ thế cho qua loa đại khái được. Lão đành dứt khoát, môi run rẩy: "Tứ gia, cậu thì có một phần đấy!"
Tứ gia là kẻ từng trải lăn lộn trong chốn đô thành, không dễ gì nổi giận; nghe thấy câu chất vấn cay nghiệt của Kỳ đại ca, lão lại không khỏi đỏ bừng mặt mày, hồi lâu chẳng thốt nên lời.
Đôi mắt híp của Kỳ lão nhân tìm thấy khuôn mặt của Lý Tứ gia, vội vã quay đi chỗ khác, lão cũng chẳng nói nên lời nữa rồi.
“Đại ca!” Tứ gia cười vô cùng khổ sở: “Lý trưởng các nơi đều có một phần, cũng không phải là chủ ý của tôi! Nói thật với đại ca nhé, chân tay tôi còn lanh lẹ, còn kiếm ra tiền được, tôi không cần phần lương đó đâu, đỡ để cho mọi người nói ra nói vào xì xào bàn tán!”
Đầu của Kỳ lão nhân từ từ cúi thấp xuống, một giọt nước mắt già nua đọng lại khóe mi. Thần người ra một lúc lâu, lão mới thấp giọng nói: “Tứ gia, tôi là thật sự sốt ruột, thật sự sốt ruột đấy! Bằng không thì…! Tôi nói này, cậu không thể không lấy phần lương đó! Cậu không lấy, thì biết đi đâu kiếm lương thực đây chứ?”
Tứ gia bước lên một bước, nắm lấy bàn tay của Kỳ đại ca. Bốn bàn tay cộng lại cũng đã hơn một trăm rưỡi tuổi chạm vào nhau, hai con người thấu hiểu, tha thứ cho đối phương, không kìm được đều rơi nước mắt.
Sau khi rơi vài giọt nước mắt, hai cụ ông đã nguôi giận, mà chỉ còn lại nỗi buồn tủi. Họ muốn tâm sự thân mật để giãi bày những u uất dồn nén trong lòng, trò chuyện suốt mấy tiếng đồng hồ. Thế nhưng, chẳng ai mở lời. Họ đều là những người xuất thân bần hàn, tay trắng làm nên cơ nghiệp, thế nhưng giờ đây họ lại có nguy cơ bị chết đói! Họ đã chẳng phải là những bậc lão anh hùng đã gây dựng nên cơ nghiệp nữa, mà là hai con chó già chẳng ai thèm nuôi dưỡng. Từ trước đến nay họ vẫn luôn sống ngay thẳng, cũng dạy dỗ con cái ngay thẳng, đó là điều khiến họ vô cùng tự hào; thế nhưng, họ đã sai rồi, sự ngay thẳng quy củ của họ và của con cái họ, vừa vặn khiến họ ở dưới ách của kẻ thù, mà dám giận nhưng không dám nói; cứ thế bị bỏ đói cho đến chết mà không dám kêu một tiếng!
Ngày thường, hễ nghĩ đến tuổi tác của mình, họ lại cảm thấy nên kiêu hãnh. Giờ đây, họ nhận ra rằng, đứng trước một con mãnh thú, tuổi càng cao lại càng tồi tệ hơn! Bốn con mắt già nua nhìn nhau đăm đăm hồi lâu, họ quyết định không cần phải nhắc lại những chuyện cũ rích rắc rối ấy nữa! Vinh quang quá khứ chỉ càng làm tăng thêm sự bẽ bàng và cay đắng của ngày hôm nay!
Trở về nhà, Kỳ lão nhân càng nghĩ càng buồn tủi, càng thấy không nuốt trôi. Suy nghĩ hồi lâu, lão quyết định phải làm gì đó, không thể cứ ngồi trong phòng mà chờ chết! Lão hồi tưởng lại những hoạn nạn đã từng trải qua trước kia, và quá trình vượt qua hoạn nạn. Đúng vậy, lão phải làm gì đó, bởi vì có lần nào vượt qua cửa ải khó khăn mà không phải nhờ vào sự dũng cảm và cần cù của chính mình chứ? Lão sờ sờ tứ chân tứ chi của mình; không sai, lão đã già rồi; thế nhưng, già thì cũng phải làm việc, chứ không thể ngồi chờ chết được!
Lão cởi áo đại sam, rón rén bước ra nhà bếp, tìm những công cụ kiếm sống ngày trước: sọt, dây thừng, đòn gánh. Lão không biết, liệu có tìm thấy chúng không bởi vì lão đã không nhớ rõ chúng sớm đã bị vứt đi, hay là đã bị Vận Mai đem đi làm củi đốt rồi.
Vận Mai nhẹ nhàng bước vào: “Ối! Gia gia đang làm gì ở đây thế ạ?” “À—” Bị hỏi một câu bất ngờ như vậy, cụ ông dường như quên mất bản thân đang làm gì. Cụ cười giả lơ một tiếng, lúc này mới nhớ ra: “Sọt đòn gánh của tao đâu?” “Sọt đòn gánh gì cơ ạ?” Vận Mai hoàn toàn không nhớ ở đây từng có những thứ đó. “Hừ! Tao làm đủ mọi nghề buôn bán nhỏ đấy! Năm Canh Tý, tao còn bán cả táo tàu nữa cơ! Tao muốn cái sọt cái đòn gánh tao dùng để buôn bán!”
“Làm gì thế ạ? Gia gia!” Đôi mắt to của Vận Mai mở trơ tráo, hồi lâu không hề chớp lấy một cái.
“Tao đi buôn bán nhỏ! Không đi xa đâu, tao lanh quanh ở gần đây thôi; không gánh nặng được, tao kiếm ít kẹo ít đậu; một ngày kiếm ba xu hay năm xu cũng được; đằng nào tao cũng phải bỏ sức ra làm, không thể ngồi chờ chết được, cũng không thể cứ ăn chia phần lương thực của tụi bay mãi được!” “Gia gia!” Vận Mai nhất thời không nghĩ ra lời nào để nói, chỉ kêu lên một tiếng như thế, âm lượng khá lớn và sắc bén.
Nghe tiếng kêu la này, Tiểu Thuận, Nữu Nữu, và Thiên Hữu thái thái đều chạy ra.
Bị mọi người vây quanh, cụ ông lại đem lời nói lúc nãy kể lại một lần nữa, nói rất khách quan, cố tình không mang theo cảm xúc, cốt là để mọi người hiểu rằng: Sự việc nào ra sự việc đó, không cần phải múa mép khua chân múa tay làm gì.
Nghe xong, mọi người đều im lặng nhìn nhau, Nữu Nữu bước tới nắm lấy tay cụ ông. Thiên Hữu thái thái biết mình phải lên tiếng trước: “Chúng cháu không thể để lão nhân gia ngài đi được đâu! Chuyện khó giải quyết là thật, thế nhưng dù thế nào đi nữa, chúng cháu cũng phải nghĩ cách hiếu thuận với ngài chứ! Còn nhắc đến sọt với đòn gánh của ngài làm gì nữa, thể nào cũng mục nát hết cả rồi còn đâu!”
Tiểu Thuận và Nữu Nữu đồng thanh hưởng ứng: “Cố gia gia, không được đi!”
Vận Mai cũng vội vàng nói: “Chờ Thụy Xuan về đã, đợi anh ấy về, mọi người cùng bàn bạc.”
Cô quay lại gọi Tiểu Thuận: “Tiểu Thuận, đỡ lão nhân gia vào nhà đi!”
Cứ như thế vừa dỗ vừa nựng, mọi người đưa cụ ông trở về phòng của cụ.
Nằm trên giường, cụ ông đem lịch sử phấn đấu ngày trước của mình kể lại đầu đuôi cho bọn trẻ nghe, mà không dám nhắc đến hiệngay và tương lai, bởi vì đối với hiện tại và tương lai cụ hoàn toàn hết cách rồi.
Tối đến Thụy Xuan về nhà, Vận Mai và mẹ chồng vội vàng đem chuyện của cụ ông kể cho anh nghe. Anh ngây người ra một lúc lâu, sau đó cười khô khốc một tiếng, không sao thốt lên được bất kỳ lời nào.
Kỳ lão nhân, nói ra cũng lạ, lại chẳng hề nhắc lại chuyện đó với người cháu đích tôn nữa. Ánh mắt của ông cháu vừa chạm vào nhau, liền vội vã rời đi; môi vừa định động đậy, lại thôi. Kết quả là, mọi người đều đi ngủ từ rất sớm, đem tủi hờn, bẽ bàng, khó khăn, tất cả đều phó mặc cho những giấc mơ!