Vào lúc năm giờ chiều ngày hôm sau, cụ Jolyon ngồi một mình, ngậm một điếu xì-gà trên môi, cạnh bàn có đặt sẵn một tách trà. Cụ đã mệt, và khi điếu xì-gà còn chưa hút xong, cụ đã thiu thiu ngủ đậu. Một con ruồi đậu trên mái tóc cụ, nhịp thở của cụ nặng nề vang lên trong khoảng không gian tĩnh mịch đầy buồn ngủ, và đôi môi dưới bên dưới hàng ria mép trắng cứ phập phồng sau mỗi hơi thở. Từ giữa những ngón tay gân guốc và nhăn nheo, điếu xì-gà rơi xuống lò sưởi trống không rồi cứ thế tàn dần.

Căn phòng làm việc nhỏ u ám, với những ô cửa sổ bằng kính màu cố che khuất cảnh quan bên ngoài, ngập tràn sắc nhung xanh đậm và đồ gỗ gụ chạm trổ tinh vi — một bộ đồ đạc mà cụ Jolyon vẫn thường bảo: “Chẳng trách nếu mai sau nó bán được khối tiền!”

Thật dễ chịu khi nghĩ rằng ở thế giới bên kia, cụ có thể thu về nhiều tiền hơn số vốn đã bỏ ra.

Trong bầu không khí nâu trầm đặc trưng của các căn phòng phía sau trong cơ ngơi của một dòng họ Forsyte, hiệu ứng mang phong cách Rembrandt từ chiếc đầu lớn với mái tóc bạc phơ của cụ, tựa vào chiếc ghế bành tựa lưng cao, lại bị phá hỏng bởi hàng ria mép mang lại cho khuôn mặt cụ vẻ gì đó hơi giống nhà binh. Chiếc đồng hồ cổ đã gắn bó với cụ từ trước khi kết hôn bốn mươi năm nay, với tiếng tích tắc đều đặn, ghi lại một cách đầy ghen tị những giây phút cứ thế trôi đi vĩnh viễn khỏi người chủ già của nó.

Cụ chưa bao giờ ưa căn phòng này, hầu như chẳng bao giờ đặt chân tới từ năm này qua tháng khác, ngoại trừ những bận vào lấy xì-gà trong chiếc tủ sơn mài Nhật Bản ở góc phòng, và giờ đây căn phòng đang trả thù cụ.

Thái dương cụ, cong cong như mái tranh che lấy những hõm sâu bên dưới, gò má và cằm, tất cả đều trở nên hốc hác trong giấc ngủ, và trên khuôn mặt cụ đã lộ rõ lời thú nhận rằng mình là một ông già.

Cụ bừng tỉnh. Con bé June đã đi rồi! James từng bảo rằng cụ sẽ thấy cô đơn. James xưa nay vẫn là một kẻ tẻ nhạt. Cụ nhớ lại với một niềm mãn nguyện rằng mình đã nẫng tay trên mua được căn ngôi nhà đó ngay trước mũi James.

Đáng đời cho cái tội cứ kỳ kèo từng đồng; thứ duy nhất gã đó nghĩ tới chỉ là tiền bạc. Dù vậy, liệu mình có trả hớ không nhỉ? Phải tốn khối công sức để mà — Cụ dám cá là mình sẽ cần đến từng xu trước khi giải quyết xong xuôi cái vụ rắc rối của con bé June đính ước. Lẽ ra cụ không bao giờ nên cho phép cuộc đính hôn ấy. Nó đã gặp cái tay Bosinney này ở nhà hãng kiến trúc sư Baynes, Baynes và Bildeboy. Cụ tin rằng lão Baynes — người mà cụ quen biết và cũng chẳng khác gì một bà già — lại chính là cậu ruột bên vợ của thanh niên kia. Sau lần đó, nó cứ lẽo đẽo bám theo gã; và một khi con bé đã vạch sẵn ý gì trong đầu thì đố ai cản nổi. Nó cứ liên tục vướng vào mấy vụ đùm bọc những kẻ "thân bại danh liệt" hết người này đến người khác. Gã kia chẳng có xu dính túi, thế mà nó cứ khăng khăng đòi đính hôn cho bằng được — một kẻ lông bông, thiếu thực tế, thể nào rồi cũng tự chuốc lấy vô vàn rắc rối.

Nó đã đến gặp cụ một ngày nọ với cái dáng vẻ xồng xộc quen thuộc và thông báo điều đó; rồi như thể để an ủi ông cụ, nó còn bồi thêm:

"Anh ấy tuyệt vời lắm ạ; anh ấy thường chỉ ăn ca-cao qua ngày suốt cả tuần liền!"

"Và nó muốn con cũng ăn ca-cao nốt à?"

"Ồ không ạ; anh ấy đang bắt đầu thích nghi với cuộc sống rồi."

Cụ Jolyon rút điếu xì-gà ra khỏi hàng ria mép trắng đã bị ố vàng do cà phê ở viền, nhìn con bé — sinh linh bé nhỏ đã chiếm trọn trái tim cụ. Cụ rành về những “cuộc chơi” đời tư hơn cô cháu gái nhiều. Nhưng con bé, sau khi đan hai tay lên đầu gối cụ, liền cọ cằm vào người cụ, phát ra tiếng kêu gừ gừ giống như một chú mèo con đang được vuốt ve. Và gạt tàn thuốc trên điếu xì-gà, cụ đã bùng nổ trong sự tuyệt vọng đầy bứt rứt:

"Đứa nào cũng như đứa nào: các người chẳng bao giờ chịu thỏa mãn cho đến khi vớ được thứ mình muốn. Đã thích đâm đầu vào rắc rối thì cứ tự nhiên; ta rửa tay gác kiếm, mặc xác các người."

Thế là cụ đã phủi tay rút lui, với điều kiện chúng sẽ không kết hôn cho đến khi Bosinney kiếm được ít nhất bốn trăm bảng một năm.

"Ta sẽ chẳng giúp gì được mấy đâu," cụ đã nói vậy, một câu cửa miệng mà June đã quá quen tai. "Có lẽ cái gã 'Ai-cũng-biết-là-ai' đó sẽ lo tiền ca-cao cho con đấy."

Từ khi mọi chuyện bắt đầu, cụ hầu như chẳng gặp lại nó mấy. Thật là một mối lương duyên tồi tệ! Cụ chẳng có ý định ném ra một đống tiền để chu cấp cho một kẻ mà cụ chẳng biết rõ lai lịch có thể sống đời nhàn rỗi. Cụ từng chứng kiến cảnh tượng đó rồi; chẳng có cái tốt nào nảy nở từ mấy chuyện thế này đâu. Tệ hại nhất là cụ chẳng có hy vọng gì lay chuyển được quyết tâm của nó; nó bướng bỉnh như lừa, từ nhỏ đã thế rồi. Cụ chẳng thấy con đường này sẽ dẫn đến đâu nữa. Liệu cơm gắp mắm thôi. Cụ sẽ không nhượng bộ cho đến khi tận mắt thấy cậu thanh niên Bosinney tự kiếm được thu nhập cho riêng mình. Rằng June sẽ phải khổ sở với gã đó là điều rõ mười mươi; gã ta chẳng có chút khái niệm nào về tiền bạc khác nào một con bò. Còn cái chuyện cắm cổ chạy xuống xứ Wales để thăm mấy người cô của tên thanh niên kia ấy à, cụ chắc mẩm thể nào họ cũng là mấy con mụ già đanh đá.

Và, bất động, cụ Jolyon trân trân nhìn bức văn tường; nếu không vì đôi mắt đang mở tráo tráo, có lẽ người ta đã tưởng cụ đang ngủ... Ý nghĩ cho rằng cái thằng ranh con Soames có thể cho mình lời khuyên thật là nực cười! Nó xưa nay vẫn chỉ là một thằng ranh con, lúc nào cũng nghếch mũi lên trời! Rồi mai mốt nó lại bày đặt làm ra vẻ một nhà đại điền chủ, có cả dinh cơ ở miền quê ấy chứ! Một nhà đại điền chủ! Hừm! Giống y hệt bố nó, lúc nào cũng lùng sục mua rẻ bán đắt, một gã máu lạnh tẻ ngắt!

Cụ đứng dậy, tiến về phía chiếc tủ, bắt đầu cần mẫn chất đầy hộp xì-gà của mình bằng một bó vừa mới tậu. Giá cả thế thì chất lượng không đến nỗi tồi, nhưng thời buổi này làm sao kiếm được điếu xì-gà nào ra hồn, chẳng có cái nào bì kịp dòng Superfinos danh tiếng của hãng Hanson và Bridger ngày trước. Điếu xì-gà ấy mới đáng mặt điếu xì-gà chứ!

Ý nghĩ đó, tựa như một làn hương thoảng qua, đưa cụ trở về những đêm tuyệt vời ở Richmond, khi dùng bữa tối xong, cụ ngồi hút thuốc trên sân hiên khách sạn Crown and Sceptre cùng với Nicholas Treffry, Traquair, Jack Herring và Anthony Thornworthy. Xì-gà của cụ hồi ấy ngon làm sao! Lão Nick tội nghiệp! — đã chết, và Jack Herring — đã chết, và Traquair — chết vì cô vợ của hắn, và Thornworthy — sức khỏe tàn tạ khủng khiếp (cũng phải thôi, với cái thói ăn uống vô độ ấy).

Trong số tất cả bạn bè ngày ấy, hình như chỉ còn lại một mình cụ, ngoại trừ Swithin nữa, tất nhiên rồi, và gã đó thì to béo quá mức chẳng tài nào bảo ban nổi.

Thật khó mà tin nổi mọi chuyện đã qua lâu đến thế; cụ vẫn thấy mình còn trẻ chán! Trong tất cả những suy nghĩ khi đứng đó đếm xì-gà, điều này là cay đắng nhất, xót xa nhất. Với mái tóc bạc phơ và sự cô độc của mình, tâm hồn cụ vẫn trẻ trung và xanh ngắt. Còn những buổi chiều Chủ nhật trên đới hoang Hampstead, khi hai bố con cụ đi dạo một quãng dài dọc theo con đường Spaniard’s Road đến Highgate, tới Child’s Hill, rồi vòng qua đới hoang để ăn tối tại quán Jack Straw’s Castle — những điếu xì-gà hồi đó ngon tuyệt làm sao! Và thời tiết mới đẹp làm sao! Bây giờ thì chẳng còn thời tiết nào ra hồn nữa.

Khi June mới là một con bé chập chững lên năm, cứ cách một Chủ nhật cụ lại đưa nó đi sở thú, tách biệt khỏi sự kèm cặp của hai người phụ nữ tốt bụng ấy là mẹ và bà ngoại nó, và trên đỉnh chuồng gấu, cụ dùng ô câu múa những chiếc bánh ngọt để dụ mấy con gấu yêu thích của nó, những điếu xì-gà hồi ấy mới ngọt ngào làm sao!

Xì-gà! Cụ thậm chí còn chẳng giữ được vị giác của mình — cái vị giác nổi tiếng mà vào những năm ngũ mươi, người ta thường lấy ra để thề thốt, và khi nhắc đến cụ, họ đã phải trầm trồ: “Cái gu thưởng thức của Forsyte là chuẩn nhất đất London!” Cái vị giác theo một nghĩa nào đó đã tạo nên cơ đồ của cụ — cơ đồ của hãng buôn trà lừng danh Forsyte and Treffry, loại trà mang một hương thơm lãng mạn không giống bất cứ loại trà nào khác, mang sức hút của một phẩm chất nguyên bản vô song. Xung quanh trụ sở của Forsyte and Treffry tại Thành phố London luôn vương vấn bầu không khí kinh doanh đầy mạo hiểm và huyền bí, của những thương vụ đặc biệt trên những con tàu đặc biệt, tại những hải cảng đặc biệt, với những con người phương Đông đặc biệt.

Cụ đã cống hiến hết mình cho công việc kinh doanh ấy! Đàn ông thời đó mới thực sự làm việc! Mấy cậu ấm thời nay hầu như chẳng hiểu nổi ý nghĩa của từ ấy. Cụ tự mình nhúng tay vào từng chi tiết nhỏ, nắm rõ mọi chuyện diễn ra, có khi thức trắng cả đêm vì nó. Và cụ luôn tự tay lựa chọn các đại lý của mình, coi đó là niềm kiêu hãnh. Cụ thường bảo, con mắt tinh đời khi nhìn nhận con người chính là bí quyết thành công của cụ, và việc thực thi quyền lực lựa chọn đầy quyền uy ấy là phần duy nhất trong toàn bộ cơ ngơi mà cụ thực sự yêu thích. Đó không phải là một sự nghiệp dành cho một kẻ có năng lực như cụ. Ngay cả bây giờ, khi công việc kinh doanh đã được chuyển đổi thành Công ty Trách nhiệm hữu hạn và đang lụi tàn (cụ đã bán tháo cổ phần của mình từ lâu), cụ vẫn cảm thấy nhói lòng khi nhớ lại thời kỳ ấy. Lẽ ra cụ đã có thể làm tốt hơn biết bao! Cụ chắc chắn sẽ thành công rực rỡ trong ngành luật sư! Cụ thậm chí từng nghĩ đến việc ra tranh cử Nghị viện. Biết bao lần Nicholas Treffry đã chẳng nói với cụ rằng:

"Jo này, anh có thể làm bất cứ điều gì, nếu như anh không quá mức cẩn trọng với bản thân!" Lão Nick thân mến! Quả là một người bạn tốt, nhưng lại là một tay chơi bời phóng túng! Tên tuổi Treffry lừng lẫy một thời! Hắn chưa từng biết lo lắng giữ gìn sức khỏe cho bản thân. Thế nên hắn mới chết sớm. Cụ Jolyon điềm tĩnh đếm từng điếu xì-gà, và trong đầu cụ bỗng dấy lên một nỗi băn khoăn, tự hỏi không biết có phải mình đã quá thận trọng với bản thân hay không.

Cụ nhét chiếc hộp xì-gà vào túi ngực áo khoác, cài khuy lại, rồi bước lên những bậc cầu thang dài dẫn về phòng ngủ, lê lết từng bước chân và bám vào tay vịn để leo lên. Ngôi nhà này quá rộng lớn. Sau khi June kết hôn, nếu con bé thực sự kết hôn với gã kia như cụ tưởng tượng, cụ sẽ cho thuê lại cơ ngơi này và dọn vào ở trong một căn phòng nhỏ. Giữ nửa tá người hầu ở đây chỉ để tốn cơm tốn gạo thì có tích sự gì?

Người quản gia bước lên theo tiếng chuông gọi — một người đàn ông to con có bộ râu, bước chân nhẹ nhàng và có một khả năng kỳ lạ là rất ít nói. Cụ Jolyon bảo hắn bày sẵn bộ quần áo dạ hội; tối nay cụ sẽ đến câu lạc bộ ăn tối.

Chiếc xe ngựa đón cô June ra ga đã về từ lúc mấy giờ rồi? Từ lúc hai giờ á? Vậy hãy bảo hắn qua đón cụ vào lúc sáu giờ rưỡi!

Câu lạc bộ mà cụ Jolyon đặt chân tới vào đúng bảy giờ kém là một trong những thiết chế chính trị của tầng lớp trung lưu thượng lưu đã qua thời hoàng kim. Dù thường xuyên bị bàn tán, hoặc có lẽ chính vì thế mà nó vẫn duy trì được một sức sống đến lạ kỳ khiến người ta phải thất vọng. Người ta đã chán ngấy việc lặp đi lặp lại câu nói rằng hội “Bất hòa” (Disunion) đang hấp hối. Cụ Jolyon cũng hay nói thế, nhưng rồi lại phớt lờ thực tế đó theo một cách thức thực sự khiến những hội viên câu lạc bộ chính chuyên phải bực mình.

"Sao anh vẫn cứ giữ tên mình trong danh sách hội viên thế?" Swithin thường hỏi cụ với vẻ bực bội khôn tả. "Sao anh không gia nhập hội ‘Polyglot’ đi? Ở London này anh chẳng thể nào tìm được loại rượu vang ngon như chai Heidsieck của bọn tôi với giá dưới hai mươi shilling đâu;" và hạ thấp giọng xuống, hắn nói thêm: "Chỉ còn lại đúng năm trăm tá thôi đấy. Tôi nốc nó vào mỗi tối trong đời đây này."

"Để tôi nghĩ đã," cụ Jolyon thường đáp; nhưng khi cụ thực sự cân nhắc thì lại vướng phải vấn đề phí gia nhập lên tới năm mươi guinea, và có lẽ cụ phải mất bốn hoặc năm năm mới được duyệt vào hội. Cụ cứ tiếp tục... suy nghĩ như thế.

Cụ đã quá già để làm một người theo trường phái Tự do, từ lâu đã không còn tin vào những học thuyết chính trị của câu lạc bộ mình nữa, thậm chí thỉnh thoảng còn buông lời gọi chúng là “mấy thứ vớ vẩn thảm hại”, và việc tiếp tục làm hội viên bất chấp những nguyên tắc hoàn toàn trái ngược với quan điểm của bản thân lại đem lại cho cụ một niềm thú vị. Cụ vẫn luôn khinh thường cái chốn này, vốn dĩ cụ đã gia nhập từ nhiều năm trước khi họ từ chối kết nạp cụ vào hội “Hotch Potch” chỉ vì cụ là người “buôn bán”. Cứ như thể cụ thua kém bất kỳ tên nào trong số bọn chúng vậy! Đương nhiên là cụ khinh miệt cả cái câu lạc bộ đã chấp nhận mình. Các hội viên ở đây toàn là một lũ tẻ nhạt, khối kẻ làm ăn trong Thành phố — nào là môi giới chứng khoán, luật sư, người đấu giá — đủ mọi thành phần! Giống như đa số những người có cá tính mạnh mẽ nhưng lại thiếu đi sự độc đáo, cụ Jolyon chẳng đánh giá cao cái tầng lớp mà mình thuộc về. Cụ vẫn trung thành tuân thủ các tập quán của họ, từ xã hội cho đến những mặt khác, nhưng thâm tâm lại coi họ là “một lũ tầm thường”.

Thời gian và triết lý sống — thứ mà cụ cũng có phần — đã làm phai mờ ký ức về thất bại của cụ tại hội “Hotch Potch”, và giờ đây trong tâm trí, nó đã được tôn vinh như một bậc đế vương trong làng câu lạc bộ. Lẽ ra cụ đã có thể là hội viên suốt bao nhiêu năm nay, thế nhưng vì sự tắc trách của người đề cử cụ là Jack Herring, họ đã chẳng biết mình đang làm gì khi gạt tên cụ ra khỏi danh sách. Chứ lị! Họ đã kết nạp ngay lập tức con trai Jo của cụ, và cụ tin rằng thằng bé hiện vẫn là hội viên; cụ từng nhận được một bức thư gửi từ đó cách đây tận tám năm.

Cụ đã không bén mảng tới hội “Disunion” từ nhiều tháng nay, và tòa nhà đã trải qua công cuộc trang trí chắp vá đủ màu sắc mà người ta thường áp dụng cho những ngôi nhà cũ và những con tàu cũ khi nóng lòng muốn tống khứ chúng đi.

"Phòng hút thuốc trông cái màu ghê tởm thật!" cụ nghĩ thầm. "Phòng ăn thì được đấy!"

Gam màu sô-cô-la u ám được điểm xuyết những nét xanh lá nhạt của nó đã lọt vào mắt xanh của cụ.

Cụ gọi món ăn tối, rồi ngồi xuống ngay góc phòng, rất có thể là đúng cái bàn đó! (mọi thứ chẳng có mấy đổi thay ở hội “Disunion”, một câu lạc bộ mang tư tưởng gần như cấp tiến) nơi mà hai bố con cụ từng ngồi cách đây hai mươi lăm năm, vào những dịp cụ đưa cậu quý tử đi xem nhà hát Drury Lane trong những kỳ nghỉ của nó.

Thằng bé từng rất yêu thích sân khấu, và cụ Jolyon nhớ lại cách nó thường ngồi đối diện, cố giấu đi vẻ phấn khích đằng sau một thái độ dửng dưng ra điều cẩn trọng nhưng lại lộ liễu vô cùng.

Cụ cũng tự gọi cho mình đúng những món ăn mà đứa con trai từng luôn chọn — súp, cá mòi trắng, thịt cừu cốt-lết và bánh tart. Chà! Phải chi bây giờ nó đang ngồi ở phía đối diện!

Hai cha con đã không gặp nhau suốt mười bốn năm trời. Và không chỉ một lần trong suốt mười bốn năm đó, cụ Jolyon lại tự hỏi liệu bản thân có phần nào đáng trách trong câu chuyện của con trai mình hay không. Một mối tình trắc trở với cô nàng lẳng lơ sắc sảo Danae Thornworthy (nay là Danae Pellew), con gái của Anthony Thornworthy, đã đẩy nó vào vòng tay mẹ của con bé June trong lúc tâm lý bất ổn. Lẽ ra cụ nên xen vào ngăn cản cuộc hôn nhân của chúng; chúng còn quá trẻ; nhưng sau trải nghiệm về sự cả tin dễ dãi của thằng Jo, cụ chỉ tha thiết mong được nhìn thấy nó yên bề gia thất. Và chỉ bốn năm sau, thảm kịch đã ập đến! Tán thành hành động của con trai trong cơn bão giông ấy dĩ nhiên là điều bất khả thi; lý trí và sự giáo dục — sự kết hợp của những yếu tố trọng lượng đại diện cho các nguyên tắc của cụ — đã thì thầm với cụ về sự bất khả thi đó, trong khi trái tim cụ lại gào thét. Sự tàn nhẫn không khoan nhượng của hoàn cảnh ấy chẳng hề chừa chỗ cho những trái tim mềm yếu. Ở đó có June, sinh linh bé nhỏ với mái tóc đỏ rực từng trèo khắp người cụ, quấn quýt và ôm chặt lấy cụ — ôm lấy trái tim được sinh ra để làm chốn chơi đùa và trú ngụ thân thương cho những sinh linh bé bỏng, vô trợ. Với sự nhạy bén đặc trưng, cụ thấy rằng mình buộc phải chọn một trong hai; không có giải pháp nửa vời nào có thể dùng được trong hoàn cảnh như thế. Bi kịch nằm chính ở chỗ đó. Và sinh linh bé nhỏ, vô trợ ấy đã chiếm ưu thế. Cụ không thể vừa chơi trò đuổi bắt vừa hùa theo bầy sói, và thế là cụ đã nói lời từ biệt với con trai mình.

Lời từ biệt ấy đã kéo dài mãi cho đến tận bây giờ.

Cụ từng đề nghị tiếp tục chu cấp một khoản trợ cấp thu nhỏ cho cậu con trai Jolyon, nhưng lời đề nghị đó đã bị từ chối, và có lẽ sự từ chối ấy đã làm tổn thương cụ hơn bất cứ điều gì khác, bởi vì theo nó đi mất là lối thoát cuối cùng cho dòng cảm xúc bị dồn nén của cụ; và hệ quả để lại là một bằng chứng quá tang gia, rành rành về sự tan vỡ mà chỉ có một giao dịch tài sản, việc trao đi hoặc từ chối tài sản mới có thể tạo ra được.

Bữa tối của cụ chẳng thấy ngon lành gì. Cốc sâm-panh cụ gọi uống vừa khô vừa đắng ngắt, chẳng giống gì mấy chai Veuve Clicquot thời xưa.

Nhâm nhi tách cà phê, cụ chợt nghĩ tới chuyện sẽ đi xem hát opera. Thế nên trên tờ The Times — cụ vốn không tin tưởng mấy tờ báo khác — cụ đọc bản thông báo chương trình tối nay. Đó là vở “Fidelio”.

Thật may mắn làm sao, không phải là mấy thứ kịch câm kiểu Đức tân thời do cái gã Wagner nào đó viết ra.

Đội chiếc mũ opera cổ kính của mình lên — với phần vành bị ép phẳng do sử dụng nhiều và khoang chứa rộng thênh thang, trông nó chẳng khác nào biểu tượng của những ngày tháng huy hoàng hơn — rồi rút ra một đôi găng tay da cừu non màu tím oải hương cũ kỹ sực mùi da thuộc Nga do để lâu ngày gần cạnh hộp xì-gà trong túi áo khoác ngoài, cụ bước lên một chiếc xe ngựa hansom.

Chiếc xe phóng rộn ràng dọc theo các con phố, và cụ Jolyon không khỏi ngạc nhiên trước vẻ náo nhiệt khác thường của chúng.

"Mấy khách sạn chắc đang làm ăn phát đạt lắm đây," cụ nghĩ thầm. Vài năm trước làm gì có mấy khách sạn lớn thế này. Cụ thầm mỉm cười hài lòng khi nghĩ đến một số bất động sản mà mình sở hữu ở khu vực lân cận. Chắc chắn giá trị của chúng đang tăng lên vù vù ấy chứ! Xe cộ đông đúc làm sao!

Nhưng rồi từ đó, cụ lại đâm ra chìm đắm vào một trong những suy ngẫm phi cá thể kỳ lạ, hoàn toàn không phải phong cách thường thấy của một người nhà Forsyte, vốn là một phần bí quyết làm nên vị thế thống trị của cụ giữa họ hàng. Con người mới nhỏ bé làm sao, và sao mà đông đúc thế kia! Rồi tất cả bọn họ sẽ đi về đâu?

Cụ vấp chân khi bước xuống xe, đưa cho người đánh xe đúng số tiền cước chính xác, bước đến quầy bán vé để mua chỗ ngồi, rồi đứng đó với chiếc ví cầm tay — cụ luôn cất tiền trong ví, chưa từng ủng hộ cái thói quen nhét tiền lỏng lẻo trong túi quần áo như khối thanh niên bây giờ vẫn làm. Người nhân viên ló đầu ra, trông giống như một con chó già ló đầu khỏi chuồng.

"Ồ," hắn cất giọng ngạc nhiên, "hóa ra là ngài Jolyon Forsyte! Đúng thế thật rồi! Cháu không gặp ngài, thưa ngài, tính ra đã mấy năm nay. Ôi chao! Thời buổi bây giờ chẳng còn như trước nữa. Chà! Ngài và anh trai ngài, cùng với vị chuyên gia đấu giá ấy — ngài Traquair, và ngài Nicholas Treffry — ngày trước các ngài thường xuyên bao trọn sáu, bảy chỗ ngồi ở đây vào mỗi mùa diễn. Dạo này ngài thế nào rồi ạ? Ai rồi cũng phải già đi!"

Vết màu trong đôi mắt cụ Jolyon tối sầm lại; cụ trả một guinea tiền vé. Họ vẫn chưa quên cụ. Cụ hiên ngang bước vào theo những giai điệu khúc dạo đầu, tựa như một con chiến mã già lâm trận.

Gấp chiếc mũ opera lại, cụ ngồi xuống, rút đôi găng tay màu hoa oải hương ra theo kiểu cũ, rồi cầm kính viễn vọng lên để quan sát một vòng khán phòng. Cuối cùng, thả rơi chiếc kính xuống chiếc mũ đã gấp gọn, cụ dán mắt lên tấm màn nhung. Cảm giác mọi thứ đã khép lại, đã qua đi với cuộc đời mình lại trỗi dậy nhói buốt hơn bao giờ hết. Đâu rồi những người phụ nữ, những bóng hồng xinh đẹp mà nhà hát từng đông nghẹt ngày trước? Đâu rồi cảm giác bồi hồi trong tim mỗi khi ngóng chờ một trong những danh ca vĩ đại ấy xuất hiện? Đâu rồi cảm giác say đắm cuộc sống và năng lực tận hưởng tất cả những điều đó của chính mình?

Khán giả đi xem opera vĩ đại nhất thời đại của ông! Giờ thì chẳng còn buổi diễn opera nào ra hồn nữa! Cái gã Wagner đó đã hủy hoại tất cả; chẳng còn lại chút giai điệu nào, cũng chẳng có nổi giọng ca nào để cất lên khúc hát ấy. Chà! Những danh ca tuyệt vời ngày trước! Đã đi vào dĩ vãng! Cụ ngồi ngắm nhìn những khung cảnh xưa cũ đang được tái hiện, trong lòng dâng lên một cảm giác tê dại.

Từ lọn tóc bạc xoăn lượn trên vành tai cho đến dáng đứng của bàn chân trong đôi giày bốt da bóng cài thun co giãn, chẳng có điểm nào ở cụ Jolyon cho thấy sự luộm thuộm hay yếu đuối. Cụ vẫn thẳng thắn — suýt chút nữa là — như trong những ngày tháng cũ khi cụ đến đây mỗi đêm; thị lực của cụ vẫn tốt — gần như tốt như xưa. Nhưng sao mà mệt mỏi và vỡ mộng đến thế!

Suốt cả cuộc đời, cụ vẫn có thói quen tận hưởng mọi thứ, kể cả những điều chưa hoàn hảo — và có rất nhiều điều bất toàn — cụ đã tận hưởng tất cả một cách chừng mực, cốt để giữ cho tâm hồn mình luôn trẻ trung. Nhưng giờ đây, cụ đã bị tước bỏ khả năng tận hưởng, bị bỏ lại bởi triết lý sống của chính mình, và đối diện với cảm giác kinh hoàng rằng mọi thứ đã chấm hết. Ngay cả Khúc ca của những tù nhân, hay Khúc ca của Florian, cũng chẳng có nổi sức mạnh xua tan bầu không khí ảm đạm của sự cô độc trong cụ.

Phải chi thằng Jo đang ở bên cụ lúc này! Chắc bây giờ thằng bé đã bước sang tuổi bốn mươi rồi. Cụ đã lãng phí mười lăm năm cuộc đời của đứa con trai duy nhất. Và Jo không còn là một kẻ bị xã hội hắt hủi nữa. Nó đã lập gia đình. Cụ Jolyon đã không thể kiềm chế việc bày tỏ sự công nhận đối với hành động đó bằng cách gửi cho con trai một tấm séc trị giá 500 bảng. Tấm séc đã được gửi trả lại kèm theo một bức thư từ câu lạc bộ “Hotch Potch”, với những dòng chữ thế này:

"THÂN GỬI CHA KÍNH YÊU,

"Món quà hào phóng của cha thật đáng quý như một dấu hiệu cho thấy có thể cha đã nghĩ thoáng hơn về con. Con xin gửi trả lại nó, nhưng nếu cha thấy thích hợp để đầu tư số tiền ấy cho thằng nhóc (chúng con gọi nó là Jolly), kẻ đang mang tên thánh và, theo phép lịch sự, mang cả họ của chúng con, thì con sẽ vô cùng mừng rỡ.

"Con chân thành hy vọng sức khỏe của cha vẫn tốt như xưa.

"Đứa con trai yêu quý của cha,

"JO."

Bức thư mang đậm phong cách của nó. Thằng bé vẫn luôn là một người ôn hòa. Cụ Jolyon đã gửi lại lời hồi đáp thế này:

"THÂN GỬI JO,

"Khoản tiền (500 bảng) vẫn được lưu trong sổ sách của ta dành cho con trai con, dưới tên Jolyon Forsyte, và sẽ được cộng dồn tiền lãi đúng mức ở mức 5 phần trăm. Ta hy vọng con đang làm ăn suôn sẻ. Sức khỏe của ta hiện vẫn tốt.

"Gửi con ngàn yêu thương,

"Cha của con,

"JOLYON FORSYTE."

Và cứ mỗi năm vào ngày 1 tháng 1, cụ lại cộng thêm một trăm bảng cùng tiền lãi. Khoản tiền cứ thế sinh sôi — ngày đầu năm mới tới đây nó sẽ lên tới con số hơn một nghìn rưỡi bảng! Và thật khó mà nói hết cụ đã thu về bao nhiêu niềm thỏa mãn từ giao dịch hằng năm ấy. Thế nhưng chuỗi thư từ qua lại cũng chấm dứt từ đó.

Bất chấp tình yêu dành cho đứa con trai, bất chấp bản năng — một phần do cơ địa, một phần là kết quả của việc liên tục điều hành và quan sát công việc làm ăn giống như hàng ngàn người cùng tầng lớp với cụ — thúc đẩy cụ đánh giá hành vi qua kết quả thay vì nguyên tắc, sâu thẳm trong tim cụ vẫn vương vấn một nỗi bứt rứt không tên. Đáng lẽ trong hoàn cảnh đó, con trai cụ phải rơi vào bước đường cùng; quy luật đó đã được ấn định rõ ràng trong tất cả các tiểu thuyết, bài giảng đạo và vở kịch mà cụ từng đọc, từng nghe hoặc từng mục kích.

Sau khi nhận lại tấm séc bị trả về, cụ thấy có điều gì đó sai sai ở đâu đây. Tại sao con trai cụ lại không rơi vào cảnh khốn cùng? Nhưng rồi, ai mà biết được chứ?

Dĩ nhiên cụ có nghe ngóng được — trên thực tế, cụ đã chủ động tìm hiểu — rằng Jo sống ở St. John’s Wood, rằng nó có một ngôi nhà nhỏ ở đại lộ Wistaria có khu vườn, và thường đưa vợ tham gia các sinh hoạt xã hội — chắc hẳn là một thể loại xã hội kỳ quặc nào đó — và rằng chúng có hai đứa con — thằng nhóc mà chúng gọi là Jolly (xem xét hoàn cảnh thì cái tên ấy mang ý nghĩa mỉa mai đối với cụ, và cụ Jolyon vừa sợ vừa ghét sự mỉa mai), và một đứa con gái tên là Holly, ra đời sau khi chúng kết hôn. Ai mà đoán định được hoàn cảnh thực sự của con trai cụ ra sao chứ? Nó đã quy đổi số thu nhập thừa kế từ ông ngoại thành vốn để gia nhập hội Lloyd’s với tư cách là một nhà bảo hiểm; nó còn vẽ tranh nữa — tranh màu nước. Cụ Jolyon thừa biết điều này, bởi vì cụ đã lén lút mua chúng qua lại từng bức một, sau khi tình cờ nhìn thấy chữ ký tên con trai mình ở góc dưới một bức tranh phong cảnh sông Thames trưng bày tại cửa sổ một tiệm tranh. Cụ cho rằng chúng vẽ tệ, và chẳng thèm treo lên vì cái chữ ký đó; cụ cất khóa kín chúng trong một ngăn kéo.

Tại nhà hát opera lớn, một nỗi khao khát cháy bỏng muốn gặp lại con trai bỗng bủa vây lấy cụ. Cụ nhớ lại những ngày tháng từng cõng nó, khi nó mặc bộ đồ vải bông thô màu nâu, chui ra chui vào dưới vòm hai chân cụ; những khoảnh khắc cụ chạy bên cạnh con ngựa của thằng bé để tập cho nó cưỡi; ngày đầu tiên cụ đưa nó tới trường. Nó từng là một cậu nhóc đáng yêu và dễ mến làm sao! Sau khi vào học ở trường Eton, có lẽ nó đã nhiễm thêm chút phong thái đáng mơ ước mà cụ Jolyon thừa biết chỉ có thể đạt được ở những nơi như thế với một cái giá đắt đỏ; thế nhưng nó vẫn luôn là một người bạn đồng hành tuyệt vời. Vẫn luôn là một người bạn, ngay cả sau thời gian học ở Cambridge — có lẽ hơi xa cách một chút, bởi những lợi thế mà nó đã nhận được. Thái độ của cụ Jolyon đối với các trường công lập và các trường đại học lớn chưa bao giờ lay chuyển, và cụ vẫn giữ nguyên nét ngây thơ đáng yêu trong thái độ ngưỡng mộ lẫn hoài nghi đối với một hệ thống phù hợp với giới thượng lưu xứ sở, thứ mà bản thân cụ không có đặc quyền trải nghiệm... Giờ đây khi June đã bỏ đi, hoặc coi như đã bỏ đi khỏi cuộc đời cụ, được nhìn lại con trai mình hẳn là một niềm an Ủi lớn lao. Phạm phải tội lỗi phản bội lại gia đình, nguyên tắc và giai cấp của mình, cụ Jolyon dán mắt lên người ca sĩ trên sân khấu. Quá tồi tệ — một gã thảm hại hết chỗ nói! Còn vai Florian thì cứng đờ như khúc gỗ!

Mọi chuyện đã kết thúc. Thời buổi này người ta dễ dãi thật đấy!

Giữa dòng đường đông đúc, cụ vẫy nhanh một chiếc xe ngay trước mũi một gã đàn ông bệ vệ trẻ tuổi hơn rất nhiều, kẻ đinh ninh rằng chiếc xe đó là của mình. Lộ trình của cụ đi qua phố Pall Mall, và ở góc đường, thay vì rẽ qua công viên Green Park, người đánh xe lại quay đầu chạy ngược lên phố St. James’s Street. Cụ Jolyon thò tay qua ô cửa nhỏ phía trên (cụ không tài nào chịu được cảnh bị đi vòng đường xa); tuy nhiên, khi vừa quay đầu, cụ bỗng thấy mình đang đối diện với câu lạc bộ “Hotch Potch”, và nỗi khao khát vẫn ngấm ngầm nung nấu trong lòng suốt cả buổi tối đã trỗi dậy áp đảo. Cụ gọi người đánh xe dừng lại. Cụ sẽ bước vào trong đó để hỏi xem liệu Jo có còn là hội viên ở đây hay không.

Cụ bước vào. Sảnh chính vẫn y hệt như hồi cụ còn hay đến ăn tối cùng Jack Herring, khi họ sở hữu đầu bếp giỏi nhất London; và cụ đưa mắt nhìn quanh với ánh nhìn sắc sảo, thẳng thắn từng giúp cụ suốt cả cuộc đời được phục vụ chu đáo hơn hầu hết mọi người.

"Ngài Jolyon Forsyte hiện vẫn là hội viên ở đây chứ?"

"Vâng, thưa ngài; hiện đang ở trong Câu lạc bộ đấy ạ, thưa ngài. Xin quý danh là gì ạ?"

Cụ Jolyon có chút bất ngờ.

"Là cha nó," cụ đáp.

Và nói xong, cụ đứng thẳng người, quay lưng về phía lò sưởi.

Cựu Jolyon con, lúc đang chuẩn bị rời khỏi Câu lạc bộ, vừa đội mũ lên đầu và bước ngang qua sảnh thì chạm mặt người gác cửa. Anh ta giờ không còn trẻ nữa, mái tóc đã điểm bạc, và khuôn mặt — một bản sao thu nhỏ và hẹp hơn khuôn mặt của cha, với cùng bộ ria mép rủ xuống lớn tương tự — trông rõ vẻ từng trải, mệt mỏi. Anh ta tái mặt. Cuộc gặp gỡ này thật quá đỗi kinh hoàng sau ngần ấy năm trời, bởi vì trên đời này chẳng có gì kinh hoàng cho bằng một màn chạm trán kịch tính. Họ bước đến đối mặt và siết chặt tay nhau không nói nên lời. Rồi với giọng nói run rẩy, người cha cất lời:

"Con dạo này thế nào, con trai?"

Người con đáp:

"Con vẫn bình thường, thưa Bố?"

Bàn tay đeo găng tay da oải hương mỏng manh của cụ Jolyon khẽ run lên.

"Nếu con đi cùng đường với cha," cụ nói, "cha có thể cho con đi nhờ một đoạn."

Và tựa như họ vẫn quen thuộc thói quen đưa nhau về nhà mỗi tối, hai cha con bước ra ngoài và trèo lên xe ngựa.

Trong mắt cụ Jolyon, con trai mình hình như đã vạm vỡ hơn. “Trông ra dáng đàn ông hơn hẳn,” đó là nhận xét của cụ. Phủ lên nét ôn hòa tự nhiên trên khuôn mặt người con trai ấy là một lớp mặt nạ mang chút mỉa mai sắc sảo, tựa hồ như anh đã nhận ra sự cần thiết phải có một lớp áo giáp trong chính hoàn cảnh sống của mình. Các đường nét khuôn mặt quả thực vẫn đậm chất nhà Forsyte, nhưng biểu cảm lại thiên về vẻ nội tâm trầm ngâm của một học giả hay nhà triết học. Chắc hẳn anh đã phải tự vấn bản thân rất nhiều trong suốt mười lần mười lăm năm qua.

Về phần Jolyon con, lần đầu tiên nhìn thấy cha rõ ràng là một cú sốc lớn — trông cụ già nua và tiều tụy đi nhiều. Nhưng khi ngồi trên xe ngựa, cụ hầu như chẳng thay đổi chút nào, vẫn giữ ánh nhìn điềm tĩnh quen thuộc năm nào, vẫn đứng thẳng và tinh anh.

"Trông bố hãy còn phong độ chán."

"Tạm được thôi con ạ," cụ Jolyon đáp.

Cụ đang bị dằn vặt bởi một mối bận tâm mà cụ nhận ra mình phải thốt thành lời. Đã giành lại được con trai thế này, cụ cảm thấy mình cần phải biết rõ tình hình tài chính hiện tại của nó ra sao.

"Jo này," cụ nói, "cha muốn biết dạo này con đang xoay sở ra sao. Chắc là con đang nợ nần chồng chất phải không?"

Cụ đặt vấn đề theo cách đó để con trai mình có thể dễ bề thú nhận hơn.

Jolyon con đáp lại bằng giọng điệu đầy vẻ châm biếm:

"Không ạ! Con không nợ nần gì cả!"

Cụ Jolyon nhận ra anh đang giận dữ, liền khẽ chạm vào tay con. Cụ đã liều một vố. Dù vậy, điều đó hoàn toàn bõ công, và thằng Jo chưa từng bao giờ tỏ thái độ hờn dỗi với cụ. Hai người tiếp tục ngồi xe đi thẳng về Stanhope Gate mà không nói thêm lời nào nữa. Cụ Jolyon mời con vào nhà, nhưng Jolyon con lắc đầu từ chối.

"Con bé June không có ở đây," người cha vội vã nói: "Hôm nay nó đi vắng rồi. Chắc con cũng biết chuyện nó đính hôn rồi chứ?"

"Nhanh thế cơ à?" Jolyon con lẩm bẩm.

Cụ Jolyon bước xuống xe, và khi trả tiền cước, lần đầu tiên trong đời cụ đã đưa nhầm cho người đánh xe một đồng vàng sovereign thay vì một đồng shilling.

Ngậm đồng tiền vào miệng, người đánh xe lén lút quất roi vào phần dưới bụng ngựa rồi vội vã đánh xe đi mất.

Cụ Jolyon khẽ xoay chìa khóa trong ổ khóa, đẩy cửa bước vào và ra hiệu cho con. Người con trai nhìn thấy cha mình đang cung kính treo chiếc áo khoác lên, với vẻ mặt hệt như một đứa trẻ đang có ý định trộm quả anh đào.

Cửa phòng ăn đang mở hé, ngọn đèn ga được vặn nhỏ; một chiếc bình đun nước pha trà đang xì xèo trên mâm trà, và ngay cạnh đó, một chú mèo trông có vẻ ranh mãnh đã ngủ say trên bàn ăn. Cụ Jolyon liền “suỵt” đuổi nó đi ngay lập tức. Sự cố ấy như một sự giải tỏa cho tâm trạng của cụ; cụ khua chiếc mũ opera phía sau con vật.

"Nó có rận đấy," cụ vừa nói vừa đuổi theo con mèo ra khỏi phòng. Qua cánh cửa ở sảnh dẫn xuống tầng hầm, cụ cất tiếng gọi “Hssst!” mấy lần, làm như thể đang hỗ trợ con mèo tẩu thoát, cho đến khi do một sự trùng hợp kỳ lạ nào đó mà tay quản gia xuất hiện ở phía dưới.

"Anh đi ngủ đi, Parfitt," cụ Jolyon nói. "Tôi sẽ tự khóa cửa và tắt đèn."

Khi cụ quay trở lại phòng ăn, con mèo xui xẻo lại đi trước cụ một bước, với cái đuôi giỏng ngược lên trời, ngầm tuyên bố rằng nó đã nhìn thấu cái mưu mẹo tống khứ quản gia này của cụ ngay từ đầu...

Một chuỗi xui xẻo cứ đeo bám suốt mọi mưu mẹo gia đình của cụ Jolyon từ trước đến nay.

Jolyon con không sao kìm được nụ cười. Anh rất rành về sự mỉa mai, và mọi chuyện tối nay đối với anh đều mang sắc thái châm biếm sâu cay. Sự cố về con mèo; lời loan báo về việc con gái anh đính hôn. Thế là anh chẳng còn chút dính líu hay phần nào trong đời nó nữa rồi, hệt như chẳng liên quan gì đến con mèo vậy! Và công lý mang tính thi ca của nghịch lý này đánh trúng tâm lý anh.

"Bây giờ June trông thế nào hả bố?" anh hỏi.

"Nó là một con bé nhỏ thó thôi," cụ Jolyon đáp; "người ta bảo nó giống bố, nhưng đấy là họ ngớ ngẩn thôi. Nó giống mẹ con nhiều hơn — cũng đôi mắt và mái tóc ấy."

"À! Thế nó có xinh không ạ?"

Cụ Jolyon quá mức là một người nhà Forsyte để có thể dễ dãi khen ngợi bất cứ điều gì; đặc biệt là bất cứ thứ gì mà cụ thực sự ngưỡng mộ.

"Trông cũng được — có chiếc cằm chuẩn mực của dòng họ Forsyte. Sau khi nó đi rồi, ở đây sẽ quạnh hiu lắm đấy, Jo ạ."

Biểu cảm trên khuôn mặt cụ lại một lần nữa giáng cho Jolyon con cú sốc như lần đầu tiên anh nhìn thấy cha mình.

"Bố sẽ làm gì với thời gian của mình đây, thưa bố? Chắc là con bé cứ quấn quýt lấy cậu ta suốt nhỉ?"

"Làm gì với thời gian của ta á?" cụ Jolyon lặp lại với một giọng nghẹn ngào đầy giận dữ. "Sống thui thủi một mình ở cái nhà này thì đúng là cực hình. Ta chẳng biết mọi chuyện rồi sẽ đi về đâu nữa. Giá mà cái quái quỷ ấy..." Cụ tự kìm mình lại, rồi nói thêm: "Vấn đề là, ta nên làm gì với ngôi nhà này đây?"

Jolyon con đưa mắt nhìn quanh phòng. Nơi đây đặc biệt rộng lớn và ảm đạm, được trang trí bằng những bức tranh tĩnh vật khổng lồ mà anh còn nhớ từ hồi nhỏ — những con chó đang ngủ với cái mõm gác lên những bó cà rốt, cùng với hành tây và nho nằm cạnh nhau trong một vẻ ngơ ngác dịu dàng. Ngôi nhà này đúng là một món quà báo cô nặng nề, nhưng anh không tài nào hình dung nổi cảnh cha mình sống trong một không gian nhỏ hơn; và vì thế mọi chuyện lại càng hiện lên đầy vẻ trớ trêu.

Ngồi trên chiếc ghế bành lớn có giá đỡ sách là cụ Jolyon, biểu tượng đầu tàu của gia đình, giai cấp và tín điều của mình, với mái chiếc đầu bạc phơ và vương trán tròn vo như mái vòm, đại diện cho sự chừng mực, trật tự và tình yêu sở hữu tài sản. Một ông lão cô độc nhất chốn đất London.

Cụ ngồi đó trong sự tiện nghi u ám của căn phòng, giống như một con rối trong tay những thế lực vĩ đại vốn chẳng màng gì đến gia đình, giai cấp hay tín điều, mà cứ thế vận hành như cỗ máy cuốn theo những tiến trình đáng sợ hướng đến những cái kết không thể dò thấu. Đó là cảm nhận của Jolyon con, người vốn mang cái nhìn phi cá thể.

Cụ bố đáng thương của mình! Hóa ra đây chính là đoạn kết, là mục đích sống mà cụ đã trải qua với sự chừng mực đầy huy hoàng đến thế! Trở nên cô độc, ngày càng già đi, khát khao mòn mỏi có một tâm hồn để trò chuyện!

Đến lượt cụ Jolyon nhìn lại con trai mình. Cụ muốn trò chuyện về biết bao điều mà ngần ấy năm qua cụ không tài nào chia sẻ nổi. Thật là bất khả thi khi có thể nghiêm túc giãi bày với June niềm tin của cụ rằng giá trị bất động sản ở khu Soho sẽ còn tăng vọt; nỗi bấn loạn trước sự im lặng đáng sợ của Pippin, giám đốc Công ty Than mới, nơi cụ đã làm chủ tịch từ lâu; sự ghê tởm trước đà lao dốc không phanh của thị trường chứng khoán Mỹ, hay thậm chí bàn bạc xem làm thế nào để thông qua một hình thức dàn xếp nào đó có thể né tránh việc nộp khoản thuế di sản sau khi cụ qua đời. Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng của một tách trà, thứ mà cụ cứ khuấy mãi không thôi, cuối cùng cụ cũng cất lời. Một chân trời sống mới nhờ thế được mở ra, một miền đất hứa của những cuộc trò chuyện, nơi cụ có thể tìm thấy một bến đỗ tránh xa những con sóng mong chờ và hối tiếc; nơi cụ có thể xoa dịu tâm hồn bằng thứ thuốc phiện mang tên mưu tính làm sao để khép tròn cơ ngơi của mình và bất tử hóa phần duy nhất còn lại của bản thân trên cõi đời này.

Jolyon con là một người lắng nghe tuyệt vời; đó chính là phẩm chất lớn nhất của anh. Anh dán mắt vào khuôn mặt cha, thỉnh thoảng lại đặt ra vài câu hỏi.

Đồng hồ điểm một giờ sáng khi cụ Jolyon nói xong, và tiếng chuông điểm vừa vang lên cũng là lúc các nguyên tắc sống quay trở lại trong cụ. Cụ rút đồng hồ ra với vẻ ngạc nhiên:

"Ta phải đi ngủ thôi, Jo ạ."

Jolyon con đứng dậy, chìa tay đỡ cụ đứng lên. Gương mặt già nua lại trông tiều tụy và hốc hác; đôi mắt kiên định nhìn sang hướng khác.

"Tạm biệt con trai; nhớ giữ gìn sức khỏe nhé."

Một khoảnh khắc trôi qua, và Jolyon con quay gót, sải bước đi ra cửa. Mắt anh mờ đi; nụ cười trên môi run rẩy. Trong suốt mười lăm năm kể từ lần đầu tiên nhận ra cuộc đời không phải là một bài toán đơn giản, chưa bao giờ anh thấy nó lại rắc rối kỳ lạ đến thế.