Jolyon, người đã vượt biển từ Calais trong đêm, đến Robin Hill vào sáng Chủ nhật. Anh không báo trước nên đi bộ từ nhà ga, bước vào cơ ngơi của mình qua lối cổng khu rừng thưa. Khi đến chiếc ghế làm bằng thân cây đổ, anh ngồi xuống, đặt chiếc áo măng-tô lên đó trước.

“Đau lưng đây mà!” anh nghĩ; “tình yêu ở tuổi của tôi rốt cuộc cũng chỉ thế này thôi!” Và thình lình, Irene hiện ra rất gần, y như cái ngày họ lang thang ở Fontainebleau khi cả hai ngồi trên khúc gỗ ăn trưa. Gần gũi đến nao lòng! Mùi hương từ những chiếc lá rụng tỏa ra nhờ ánh nắng nhạt nhạt ngấm vào khướu giác anh. “May mà không phải mùa xuân,” anh nghĩ. Với hương nhựa cây, tiếng chim hót, và chồi hoa bung nở, chắc chắn mọi thứ sẽ không thể nào chịu nổi! “Mong là lúc đó mình đã qua được rồi, đúng là cái đồ già ngốc!” rồi nhặt áo lên, anh bước tiếp ra bãi cỏ. Anh đi qua cái ao và thong thả leo lên đồi.

Gần đến đỉnh đồi, một tiếng sủa khàn khàn cất lên chào đón anh. Trên bãi cỏ phía trên khu trồng dương xỉ, anh có thể thấy chú chó già Balthasar của mình. Con vật với đôi mắt mờ đục tưởng chủ là người lạ, đang cất tiếng sủa cảnh báo thế giới về sự hiện diện của anh. Jolyon cất tiếng huýt sáo quen thuộc. Ngay từ khoảng cách trăm thước hơn ấy, anh đã thấy sự nhận ra đang nảy nở trong cái thân hình béo múp míp màu nâu trắng. Chú chó già chồm dậy khỏi mông, cái đuôi cuộn tròn sát lưng bắt đầu vẫy khe khẽ đầy phấn khích; nó lạch bạch chạy tới, lấy đà, rồi biến hút sau rìa khu dương xỉ. Jolyon định gặp nó ở cái cửa rào nhỏ, nhưng Balthasar không có ở đó, và có phần lo lắng, anh rẽ vào khu dương xỉ. Nằm nghiêng trên thân hình béo ú, chú chó già ngước nhìn với đôi mắt đã bắt đầu mờ đục.

“Gì thế, anh bạn già khốn khổ của tôi?” Jolyon kêu lên. Cái đuôi cuộn tròn và xù lông của Balthasar chỉ nhúc nhích đôi chút; đôi mắt đang mờ đục của nó như muốn nói: “Tôi không dậy nổi nữa đâu, chủ nhân, nhưng tôi rất vui được gặp ngài.”

Jolyon quỳ xuống; đôi mắt mờ lệ của anh hầu như chẳng thể nhìn rõ nhịp thở đang chậm dần ở mạn sườn con chó. Anh nhấc đầu nó lên đôi chút—nặng trĩu.

“Sao thế, anh bạn hiền? Chỗ nào đau à?” Cái đuôi khẽ vẫy một nhịp; đôi mắt mất đi vẻ sinh khí. Jolyon đưa tay xoa khắp cỗ thân hình ấm áp nhưng bất động ấy. Chẳng có gì cả—trái tim trong thể xác phì nhiêu ấy đơn giản là đã ngừng đập vì xúc động trước sự trở về của chủ nhân. Jolyon có thể cảm nhận phần mõm, nơi mọc vài chiếc lông cứng ngả màu trắng, đang dần nguội lạnh trên môi mình. Anh quỳ lặng ở đó vài phút, với bàn tay luồn dưới cái đầu đang cứng dần. Thân thể ấy nặng trĩu khi anh bệ hạ nó lên đỉnh đồi; lá cây đã rụng chất đống ở đó, và anh phủ một lớp lá lên người nó; không có gió, và chúng sẽ che giấu nó khỏi những ánh mắt tò mò cho đến tận chiều. “Tôi sẽ tự tay chôn nó,” anh nghĩ. Mười tám năm đã trôi qua kể từ lần đầu tiên anh bước chân vào ngôi nhà ở St. John’s Wood với chú cún con bé xíu trong túi áo. Thật kỳ lạ là chú chó già lại chết đúng vào lúc này! Phải chăng đó là một điềm báo? Anh quay người tại cửa rào để nhìn lại gò đất ngả màu lá úa, rồi chậm rãi bước về phía nhà, cổ họng nghẹn đắng.

June có nhà; con bé đã vội vã lao về ngay khi nghe tin Jolly tòng quân. Lòng ái quốc của thằng bé đã chiến thắng tình cảm của nó dành cho người Boer. Không khí trong nhà thật lạ lẫm và ngột ngạt khi Jolyon bước vào và báo tin chú chó Balthasar đã chết. Tin tức ấy mang lại một hiệu quả gắn kết. Một mối liên kết với quá khứ vừa đứt gãy—chú chó Balthasar! Hai người trong số họ chẳng thể nhớ nổi bất cứ điều gì trước thời của nó; với June, nó đại diện cho những năm tháng cuối đời của ông nội con bé; còn với Jolyon, đó là cuộc đời đầy ắp những áp lực gia đình và tranh đấu nghệ thuật trước khi anh trở lại vương quốc tình yêu và sự giàu có của cha mình! Và nó đã ra đi!

Buổi chiều, anh và Jolly cầm cuốc xẻng ra bãi đồi. Họ chọn một chỗ ngay cạnh gò đất lá úa để không phải khiêng nó đi xa, và sau khi cẩn thận hớt lớp cỏ bề mặt, bắt đầu đào. Họ lặng lẽ đào trong mười phút, rồi nghỉ tay.

“Thế nào, anh bạn trẻ,” Jolyon nói, “vậy con thấy mình phải đi à?”

“Vâng,” Jolly đáp; “dĩ nhiên con chẳng muốn đi tẹo nào.”

Những lời ấy sao mà trùng khớp chính xác với tâm trạng của chính Jolyon

“Cha rất nể con vì điều đó, con trai. Cha không tin là mình có thể làm được điều đó ở tuổi của con—cha e mình mang nhiều tính chất Forsyte quá. Nhưng cha đoán là cái khuôn mẫu ấy ngày càng nhạt dần qua mỗi thế hệ. Con trai con, nếu sau này con có con, biết đâu lại là một người vị tha thuần túy; ai mà biết được?”

“Nó sẽ không giống con đâu, thưa Bố; con ích kỷ chết đi được.”

“Không, con yêu ạ, rõ ràng con không phải là người như vậy.” Jolly lắc đầu, và họ lại tiếp tục đào.

“Cuộc đời của một loài chó thật kỳ lạ,” Jolyon bất chợt nói: “Loài bốn chân duy nhất có mầm mống của lòng vị tha và ý thức về Thượng đế!”

Jolly nhìn cha mình.

“Bố có tin vào Thượng đế không, Bố? Con chưa bao giờ biết rõ.”

Trước một câu hỏi đầy suy ngẫm từ một người mà ta không thể đưa ra một câu trả lời hời hợt, Jolyon đứng lặng trong chốc lát, cảm thấy tấm lưng mình mỏi nhừ vì việc đào bới.

“Ý con là gì khi nói về Thượng đế?” anh nói; “có hai quan niệm không thể dung hòa về Thượng đế. Có thứ gọi là Nguyên lý Sáng tạo Vô biên—người ta tin vào Điều đó. Và có Tổng hòa lòng vị tha ở con người—đương nhiên người ta tin vào Điều đó.”

“Con hiểu rồi. Thế là loại trừ Chúa Kitô ra phải không ạ?”

Jolyon ngẩn người. Chúa Kitô, mắt xích kết nối giữa hai tư tưởng đó! Thật là lời nói khôn ngoan từ cửa miệng những kẻ thơ ngây! Cuối cùng thì hệ thống tín điều chính thống cũng được giải thích một cách khoa học ở đây! Bài thơ siêu việt về cuộc đời Chúa Kitô chính là nỗ lực của con người nhằm nối kết hai quan niệm không thể dung hòa ấy về Thượng đế. Và vì tổng hòa lòng vị tha của nhân loại vốn là một phần của Nguyên lý Sáng tạo Vô biên cũng như mọi thứ khác trong Tự nhiên và Vũ trụ, suy cho cùng thì người ta khó lòng tìm được một mắt xích nào tốt hơn thế! Thật buồn cười—làm sao mà người ta có thể sống trọn một đời mà lại không nhìn nhận mọi thứ theo cách ấy nhỉ?

“Con nghĩ sao, anh bạn trẻ?” anh nói.

Jolly cau mày. “Dĩ nhiên là năm học đầu tiên, chúng con bàn tán khá nhiều về chuyện loại đó. Nhưng sang năm thứ hai thì người ta từ bỏ; con cũng không biết tại sao—dù nó vô cùng thú vị.”

Jolyon chợt nhớ ra rằng hồi mới vào đại học Cambridge, anh cũng từng bàn luận rất nhiều về chuyện đó, rồi cũng bỏ xó vào năm thứ hai.

“Cha cho là,” Jolly nói, “ý bố là vị Thượng đế thứ hai, cái vị mà chú Balthasar già có ý thức về ngài ấy.”

“Đúng thế, nếu không thì chú ta đã chẳng vỡ cả cái trái tim già nua tội nghiệp chỉ vì một thứ nằm ngoài bản thân mình.”

“Nhưng thực ra đó chẳng phải chỉ là cảm xúc ích kỷ thôi sao?”

Jolyon lắc đầu. “Không, loài chó không phải là những kẻ thuần túy mang bản chất Forsyte, chúng biết yêu thương một cái gì đó ngoài bản thân mình.”

Jolly mỉm cười.

“Chà, thế thì con nghĩ con đúng là một người như vậy rồi,” cậu nói. “Bố biết đấy, con chỉ tòng quân vì con dám thách thức Val Dartie thôi.”

“Nhưng tại sao chứ?”

“Bọn con kỵ nhau lắm,” Jolly đáp cộc lốc.

“À!” Jolyon lẩm bẩm. Thế là mối thù hằn vẫn tiếp diễn, kéo dài đến tận thế hệ thứ ba—mối thù hiện đại chẳng bao giờ thốt thành lời này?

“Mình có nên kể cho thằng bé nghe về chuyện đó không?” anh thầm nghĩ. Nhưng để làm gì cơ chứ—nếu anh phải dừng lại trước chính phần việc của mình?

Và Jolly nghĩ: “Holly nên là người cho anh ấy biết về gã đó. Nếu con bé không làm thế, nghĩa là nó không muốn anh ấy được biết, và làm vậy thì hèn quá. Dù sao thì con cũng đã ngăn chặn nó rồi. Tốt nhất là cứ để mọi chuyện yên vị đi!”

Thế là họ tiếp tục lặng lẽ đào, cho đến khi Jolyon lên tiếng:

“Thế được rồi con ạ, cha nghĩ cái hố đủ rộng rồi đấy.” Và tỳ tay lên xẻng, họ đăm đăm nhìn xuống cái huyệt nơi vài chiếc lá đã bị cơn gió chiều thổi cuốn vào từ lúc nào.

“Cha không chịu nổi đoạn này chút nào,” Jolyon bất ngờ lên tiếng.

“Để con làm cho, Bố. Xưa nay nó có mặn mà gì với con đâu.”

Jolyon lắc đầu.

“Cha con mình sẽ nâng nó lên thật nhẹ nhàng, cả lá lẫn người. Cha thà không nhìn thấy nó nữa thì hơn. Cha sẽ đỡ phần đầu. Nào!”

Họ hết sức cẩn thận nâng thân hình chú chó già lên, với bộ lông màu vàng phớt trắng loang lổ đây đó dưới lớp lá bị gió thổi xao động. Họ đặt nó—nặng trĩu, lạnh lẽo và bất động—xuống huyệt, và Jolly rải thêm lá lên trên, trong khi Jolyon, vì quá sợ phải bộc lộ cảm xúc trước mặt con trai, vội vã xúc đất lấp lên cái hình hài bất động ấy. Quá khứ đã trôi qua như thế đấy! Giá mà có một tương lai tươi sáng để mà ngóng đợi! Cảm giác ấy giống như đang dẫm đạp đất đá lên chính cuộc đời mình. Họ cẩn thận đặt lại lớp cỏ lên gò đất nhỏ phẳng phiu, rồi vừa đi vừa ôm vai nhau quay về nhà, lòng thầm biết ơn vì cả hai đã biết kìm nén cảm xúc để không làm tổn thương nhau.