Nói rằng Jon Forsyte miễn cưỡng đi Tây Ban Nha cùng mẹ thì quả thực chưa đủ mức. Cậu đi như một con chó ngoan ngoãn theo chân chủ đi dạo, dẫu vừa phải bỏ lại một khúc xương cừu ngon lành trên thảm cỏ. Cậu cứ ngoái đầu nhìn lại nó. Những người nhà Forsyte khi bị tước mất khúc xương cừu thường hay hờn dỗi. Nhưng Jon vốn chẳng có mấy tính hờn dỗi trong người. Cậu sùng bái mẹ mình, và đây lại là chuyến du lịch đầu đời của cậu. Tây Ban Nha bỗng trở thành Ý chỉ vì cậu thốt lên một câu đơn giản: “Con thích đi Tây Ban Nha hơn, Mẹ ạ; mẹ đã đến Ý bao nhiêu lần rồi; con muốn nơi nào mới mẻ cho cả hai chúng ta.”

Chàng trai ấy vừa ngây thơ lại vừa khôn ngoan sâu kín. Cậu không hề quên rằng mình đang định rút ngắn chuyến đi hai tháng dự kiến xuống còn sáu tuần, và do đó không được để lộ chút ý định nào muốn làm điều đó. Với một khúc xương cừu đầy cám dỗ và một ý định đã đinh ninh trong đầu như vậy, cậu vẫn là một người bạn đồng hành khá ổn, chẳng màng đến chuyện đến đâu hay khi nào tới nơi, dễ tính về ăn uống, và thực sự biết thưởng thức một xứ sở xa lạ đối với cả những người Anh đi đây đi đó nhiều nhất. Sự khôn ngoan của Fleur khi từ chối viết thư cho cậu quả là sâu sắc, bởi cậu đặt chân đến mỗi vùng đất mới hoàn toàn không chút hy vọng hay bồn chồn, và có thể dồn ngay tâm trí vào những chú lừa, những tiếng chuông ngân vang, các vị linh mục, sân trong, người ăn xin, trẻ em, tiếng gà gáy, mũ sombrero, hàng rào xương rồng, những ngôi làng cổ cao màu trắng, loài dê, cây ô-liu, những đồng bằng đang xanh lá, chim hót trong lồng nhỏ, người bán nước, hoàng hôn, dưa hấu, lừa lai, những ngôi nhà thờ lớn, tranh vẽ, và những ngọn núi màu xám nâu sừng sững của một xứ sở đầy quyến rũ.

Trời đã oi bức, và họ tận hưởng việc vắng bóng những kiều dân đồng hương. Jon, theo những gì cậu biết, không mang trong mình giọt máu nào không phải người Anh, thường cảm thấy ngấm ngầm bất an khi ở trước mặt những người đồng hương của chính mình. Cậu cảm thấy họ chẳng có chút lãng mạn vẩn vơ nào, và có cái nhìn thực tế hơn về mọi việc so với cậu. Cậu từng tâm sự với mẹ rằng có lẽ mình là một kẻ kém xã hội — thật tuyệt vời khi được ở xa tất cả những ai có thể bàn tán về những chuyện mà người ta hay bàn tán. Đáp lại, Irene chỉ điềm đạm nói:

“Ừ, Jon, mẹ biết chứ.”

Trong sự cách biệt ấy, cậu có những cơ hội có một không hai để thấu hiểu điều mà ít người con trai nào nắm bắt được, đó là tấm lòng trọn vẹn của tình mẫu tử. Việc có điều gì đó được giấu kín khỏi mẹ khiến cậu, không thể nghi ngờ, trở nên nhạy cảm quá mức; và người dân miền Nam càng làm tăng thêm sự ngưỡng mộ của cậu đối với nét đẹp thuộc tuýp của mẹ, thứ mà cậu vốn quen nghe gọi là nét đẹp Tây Ban Nha, nhưng giờ đây cậu nhận ra hoàn toàn không phải vậy. Vẻ đẹp của mẹ cậu không mang nét Anh, Pháp, Tây Ban Nha hay Ý — mà là một vẻ đẹp đặc biệt! Cậu cũng trân trọng, hơn bao giờ hết, bản năng tinh tế của mẹ. Chẳng hạn, cậu không thể đoán được liệu mẹ có nhận ra sự đắm chìm của cậu trước bức tranh Goya đó, “La Vendimia,” hay liệu mẹ có biết rằng cậu đã lẻn quay lại đó sau bữa trưa và một lần nữa vào sáng hôm sau, để đứng ngắm nó trọn nửa tiếng đồng hồ, lần thứ hai rồi lần thứ ba. Đương nhiên đó không phải Fleur, nhưng cũng đủ giống để làm cậu xuyến xao — thật thiết tha đối với những kẻ đang yêu — khi nhớ lại hình ảnh cô đứng dưới chân giường cậu với bàn tay giơ cao trên đầu. Việc giữ một tấm bưu ảnh in bức tranh đó trong túi và lén lấy ra ngắm đã trở thành một trong những thói quen xấu của Jon, thứ sớm muộn gì cũng bị phơi bày trước những đôi mắt được mài sắc bởi tình yêu, nỗi sợ hãi, hay sự ghen tuông. Và đôi mắt của mẹ cậu đã được mài sắc bởi cả ba điều đó. Tại Granada, cậu đã bị bắt quả tang khi đang ngồi trên chiếc ghế đá ấm nắng trong một khu vườn nhỏ có tường chắn chiến lũy trên đồi Alhambra, nơi lẽ ra cậu phải đang ngắm cảnh. Mẹ cậu, lúc đó cậu tưởng là đang quan sát những chậu hoa tường vi giữa hàng cây keo bị cắt tỉa ngọn, bỗng cất giọng hỏi:

“Đó có phải bức Goya con thích nhất không, Jon?”

Cậu khựng lại, đã quá muộn màng, với một cử động như thể cậu từng làm ở trường để giấu giếm một tài liệu lén lút nào đó, rồi đáp: “Vâng.”

“Nó quả thực rất đỗi cuốn hút; nhưng mẹ nghĩ mẹ thích bức 'Quitasol' hơn. Cha con mà đến đây chắc sẽ phát cuồng vì Goya mất; mẹ không tin là ông ấy đã ngắm chúng khi đến Tây Ban Nha vào năm 92.”

Vào năm 92 — chín năm trước khi cậu ra đời! Kiếp sống trước kia của cha và mẹ cậu ra sao? Nếu họ có quyền xen vào tương lai của cậu, chắc chắn cậu cũng có quyền tìm hiểu về quá khứ của họ. Cậu ngước nhìn mẹ. Nhưng một nét gì đó trên gương mặt mẹ — vẻ từng trải của một cuộc đời chịu nhiều gian khó, dấu ấn huyền bí của những cảm xúc, trải nghiệm, và khổ đau — với chiều sâu khôn lường cùng sự thiêng liêng đã đánh đổi ấy, dường như khiến cho sự tò mò trở thành bất lịch sự. Mẹ hẳn đã có một cuộc đời kỳ diệu đến nhường nào; bà quá đỗi xinh đẹp, và quá đỗi — quá đỗi — nhưng cậu không tài nào diễn đạt nổi những gì mình cảm nhận về mẹ. Cậu đứng dậy, đăm đăm nhìn xuống thị trấn, nhìn cánh đồng xanh mướt lúa ngô, và vành đai núi non lấp lánh trong ánh chiều tà đang buông xuống. Cuộc đời mẹ giống như quá khứ của thành phố theo kiến trúc Moor cổ kính này, đầy ắp, sâu thẳm, xa vời — còn cuộc đời cậu lúc bấy giờ mới chỉ non nớt làm sao, ngu ngơ và ngây thơ đến tội nghiệp! Người ta bảo rằng ở những ngọn núi phía Tây kia, nhô lên sừng sững từ vùng đồng bằng xanh thẫm như thể từ lòng đại dương, từng có người Phên-ni-ki sinh sống — một giống dân đen đúa, kỳ lạ, đầy bí ẩn, ngự trị trên cả đất liền! Cuộc đời mẹ đối với cậu cũng xa lạ và bí ẩn nhường ấy, tựa như quá khứ Phên-ni-ki đối với thị trấn dưới kia, nơi có tiếng gà gáy và lũ trẻ vui đùa hò hét rộn rã suốt ngày này qua tháng khác. Cậu cảm thấy ấm ức vì mẹ thì biết tuốt về cậu trong khi cậu chẳng biết gì về mẹ ngoại trừ việc bà yêu thương cậu cùng cha, và rất đỗi xinh đẹp. Sự ngờ nghệch non dại của cậu — cậu thậm chí còn chẳng có được cái lợi thế là đi lính thời Đại chiến như gần như tất cả mọi người khác! — khiến cậu trở nên nhỏ bé trong mắt chính mình.

Đêm hôm ấy, từ ban công phòng ngủ, cậu phóng tầm mắt nhìn xuống mái nhà của thị trấn — trông như được khảm những ô sáp ong bằng gỗ mun, ngà voi và vàng; và tận khuya hôm đó, cậu vẫn thức trắng, lắng nghe tiếng lính canh hô vang theo nhịp giờ điểm, và nhẩm trong đầu những vần thơ sau:

Tiếng ai khóc giữa đêm thẳm sâu, chốn thị trấn Tây Ban Nha già nua ngủ vùi chìm trong bóng tối dưới ngàn sao trắng!

Tiếng ai đó — nỗi đau đớn ngân dài trong trẻo?

Chỉ là người gác đêm, kể câu chuyện bình yên không thời hạn?

Chỉ là anh phu đường, tung khúc ca bay bổng với ánh trăng?

Không! Ấy là kẻ bị tước đoạt, có trái tim người tình đang khóc thầm,

Chỉ là tiếng kêu của anh: “Đến bao giờ?”

Từ “deprived” (bị tước đoạt) có vẻ lạnh lùng và chưa thỏa đáng đối với cậu, nhưng từ “bereaved” (mất mát người thân) lại quá mức tuyệt vọng, và chẳng có từ nào khác gồm hai âm tiết nhịp đoản-trường hiện lên trong đầu để giúp cậu giữ lại câu “whose lover's heart is weeping” (có trái tim người tình đang khống thầm). Đã hơn hai giờ sáng khi cậu viết xong, và hơn ba giờ mới đi ngủ, sau khi đã nhẩm lại bài thơ ít nhất hai mươi tư lần. Hôm sau, cậu chép nó ra và kẹp vào một trong những bức thư gửi cho Fleur mà cậu luôn viết xong trước khi xuống lầu, cốt để tâm trí được thảnh thơi và cởi mở.

Khoảng trưa hôm đó, trên sân hiên lát gạch của khách sạn, cậu bỗng cảm thấy một cơn đau âm ỉ bất chợt ở sau gáy, một cảm giác lạ lùng trong mắt, và buồn nôn. Ánh nắng mặt trời đã âu yếm cậu hơi quá đà. Ba ngày tiếp theo trôi qua trong ánh sáng mờ mờ ảo ảo, cùng sự dửng dưng đau đớn, đờ đẫn trước mọi thứ trừ cảm giác áp nước đá lên trán và nụ cười của mẹ. Bà không hề rời khỏi phòng cậu, không phút lơi lỏng sự chǎm sóc không tiếng động, điều mà Jon thấy tựa như thiên thần. Nhưng có những khoảnh khắc cậu vô cùng thương cảm cho chính mình, và khao khát đến cháy lòng giá như Fleur có thể nhìn thấy cậu lúc này. Vài lần, cậu xúc động tưởng tượng ra cảnh từ giã cô và cõi đời này, những giọt nước mắt rỉ ra khóe mi. Cậu thậm chí còn chuẩn bị sẵn lời nhắn sẽ gửi cho cô qua mẹ mình — người sẽ phải ân hận đến cuối đời vì từng tìm cách chia rẽ họ — người mẹ tội nghiệp của cậu! Tuy nhiên, cậu cũng nhanh chóng nhận ra rằng mình đã có sẵn cái cớ để về nhà.

Khoảng sáu giờ rưỡi mỗi tối lại vang lên một “gasgacha” chuông — một thác âm thanh ngân nga đổ xuống, trào dâng từ thành phố phía dưới rồi vọng lại từng hồi chuông nối tiếp. Sau khi lắng nghe chúng vào ngày thứ tư, cậu đột ngột cất tiếng:

“Con muốn trở lại nước Anh, Mẹ ạ, nắng gắt quá.”

“Được thôi, con yêu. Ngay khi con đủ sức khỏe để đi.”

Và ngay lập tức, cậu cảm thấy khỏe hơn, và... thấy mình thật tiểu nhân.

Họ đã đi năm tuần khi quay đầu trở về. Đầu óc Jon đã lấy lại sự minh bạch nguyên thủy, nhưng cậu vẫn bị giam cầm trong chiếc mũ được mẹ lót bằng nhiều lớp lụa màu cam và xanh lá, và khi đi dạo cậu vẫn chọn đi trong bóng râm sự lựa chọn hàng đầu. Khi cuộc đấu trí lâu ngày giữa hai mẹ con dần đi đến hồi kết, cậu ngày càng tự hỏi liệu bà có nhận ra sự sốn sảng của cậu muốn quay lại với người mà bà đã lôi cậu đi khỏi đó hay không. Bị định mệnh Tây Ban Nha bắt phải ở lại Madrid một ngày giữa hai chuyến tàu, việc ghé thăm Prado lần nữa là điều vô cùng tự nhiên. Lần này Jon tỏ ra cực kỳ dửng dưng trước cô gái Goya của mình. Giờ đây khi sắp được quay lại với cô, cậu có thể phớt lờ đi sự săm soi kỹ lưỡng. Chính mẹ cậu mới là người nán lại lâu trước bức tranh, và cất lời:

“Khuôn mặt và dáng hình của cô gái thật tuyệt mỹ.”

Jon nghe thấy mà lòng đầy bất an. Liệu mẹ có hiểu không? Nhưng cậu lại một lần nữa cảm thấy mình không phải đối thủ của mẹ về khoản tự chủ và thâm trầm. Bằng một thứ giác quan siêu nhạy nào đó mà cậu không tài nào thấu hiểu, bà có thể cảm nhận được nhịp đập trong suy nghĩ của cậu; bà biết bằng bản năng những gì cậu đang hy vọng, sợ hãi và mong mỏi. Điều đó làm cậu vô cùng khó chịu và thấy có lỗi, bởi hơn đa số những thiếu niên khác, cậu có một lương tâm nhạy bén. Cậu ước gì mẹ cứ thẳng thắn với mình, cậu suýt mong chờ một cuộc đối đầu trực diện. Nhưng chẳng có cuộc đối đầu nào cả, và họ cứ thế đều đặn, lặng lẽ xuôi về phương Bắc. Cứ như thế, lần đầu tiên cậu học được việc phụ nữ chơi trò chờ đợi cừ khôi hơn đàn ông đến nhường nào. Ở Paris, họ lại phải dừng chân một ngày. Jon buồn rầu vì nó kéo dài thành hai ngày, do một số vấn đề liên quan đến thợ may; cứ như thể mẹ cậu, người mặc gì cũng đẹp, lại có nhu cầu may vá nào khác vậy! Khoảnh khắc hạnh phúc nhất trong chuyến du lịch của cậu chính là lúc đặt chân lên con tàu đi Folkestone.

Đứng tựa vào mạn tàu, với cánh tay luồn trong tay cậu, bà cất tiếng:

“Mẹ e rằng con không thích thú gì lắm cho cam, Jon. Nhưng con đã rất ngọt ngào với mẹ.”

Jon siết chặt cánh tay bà.

“Ồ! Vâng, con thích lắm chứ — chỉ trừ vụ cái đầu dạo gần đây thôi.”

Và giờ đây khi hồi kết đã điểm, cậu thực sự cảm thấy như vậy, dường như có một thứ hào quang bao trùm những tuần qua — một thứ niềm vui cay đắng, tựa như thứ cảm xúc cậu từng cố nén vào những dòng thơ về tiếng khóc trong đêm; một cảm giác quen thuộc như hồi nhỏ từng say sưa lắng nghe nhạc Chopin mà vẫn muốn khóc. Và cậu tự hỏi tại sao mình lại không thể nói với mẹ một cách đơn giản những điều bà vừa nói với cậu:

“Mẹ đã rất ngọt ngào với con.” Thật kỳ lạ — người ta chẳng bao giờ có thể cư xử dễ thương và tự nhiên như thế được! Cậu bèn đổi thành câu: “Chắc là chúng ta sẽ bị say sóng cho xem.”

Quả nhiên họ đã say sóng, và cập bến London trong tình trạng có phần phờ phạc, sau sáu tuần hai ngày xa nhà, mà không hề đả động dù chỉ một lời đến chủ đề hầu như chưa bao giờ nguôi ngoai trong tâm trí họ.