Con người ta khi về già, nếu không sống bằng những hoài niệm về một quá khứ tốt đẹp thì còn biết sống bằng gì? Dù sao đi nữa, trong đó chẳng hề có hơi ấm sục sôi, mà chỉ có thứ ánh nắng mùa đông nhạt nhòa. Lớp vỏ bọc ấy vẫn có thể chịu đựng được những nhịp quay nhẹ nhàng từ cỗ máy ký ức. Hiện tại là thứ ông nên hoài nghi; tương lai là điều ông cần tránh xa. Dưới bóng râm dày đặc, ông lặng lẽ ngắm nhìn vạt nắng đang bò đến mũi chân mình. Nếu ngoài kia là ánh nắng mùa hè, chớ có dại dột bước ra, kẻo lại lầm tưởng đó là cái nắng dịu ngọt của những ngày cuối thu! Cứ thế, phỏng chừng ông sẽ lụi tàn một cách dịu dàng, chậm rãi, không tiếng động, cho đến khi Bàn Tay Vô Thường đầy số nóng vội bóp nghẹt lấy cổ họng, để rồi ông thở hắt ra một hơi cuối cùng vào một buổi sáng tinh mơ khi thế giới vẫn còn ngập tràn hơi sương, và người ta sẽ khắc lên bia mộ ông dòng chữ: “Ra đi khi tuổi đời đã viên mãn!” Phải! Nếu một người biết giữ gìn những nguyên tắc của mình một cách hoàn hảo, một thành viên nhà Forsyte vẫn có thể sống mãi ngay cả khi đã qua đời.

Cụ già Jolyon nhận thức rõ điều đó, nhưng trong sâu thẳm con người cụ vẫn có những điều vượt lên trên cả chủ nghĩa Forsyte. Bởi người ta đã viết rằng một kẻ mang họ Forsyte không được phép yêu cái đẹp hơn lý trí; cũng không được chuộng lối đi riêng hơn sức khỏe bản thân. Thế mà vào những ngày này, có cái gì đó đang đập rộn ràng trong lồng ngực cụ, từng nhịp đập cứa mỏng dần lớp vỏ bọc vốn đã suy tàn. Sự khôn ngoan của cụ thừa nhận điều đó, nhưng nó cũng hiểu rằng cụ chẳng thể ngăn lại nhịp đập ấy, và dẫu có thể thì cụ cũng chẳng thiết làm. Thế mà, nếu ai đó bảo rằng cụ đang tiêu dần vào tiền vốn của chính mình, cụ nhất định sẽ trừng mắt nhìn thẳng cho người đó ngượng chín mặt thì thôi. Không, không; đời nào có chuyện một người lại đem tiền vốn ra mà tiêu xài; làm thế là trái đạo lý! Những khẩu hiệu sáo rỗng của quá khứ đôi khi còn mang tính thực tế hơn cả hiện tại. Và cụ, người từ xưa đến nay luôn coi việc ăn vào tiền vốn là điều cấm kỵ tột cùng, tuyệt đối không thể chịu đựng nổi việc áp dụng một cụm từ thô thiển nhường ấy vào hoàn cảnh của chính mình. Niềm vui mang lại sức khỏe; cái đẹp thật đáng ngắm nhìn; được sống lại một lần nữa trong tuổi trẻ của những người trẻ tuổi — và trên đời này cụ còn đang làm gì khác nữa cơ chứ!

Theo một nếp sống ngăn nắp đã duy trì suốt cả cuộc đời, cụ bắt đầu sắp đặt lại thời gian biểu của mình. Vào các ngày thứ Ba, cụ đáp tàu lên thành phố; Irene sẽ đến dùng bữa tối cùng cụ. Và họ cùng nhau đi nghe hát ô-pê-ra. Đến thứ Năm, cụ đánh xe lên thành phố, gửi gắm gã béo cùng lũ ngựa ở một bến đỗ, rồi gặp nàng ở Công viên Kensington, sau đó đón lại xe sau khi đã tiễn nàng và thong thả đánh xe về kịp giờ ăn tối. Cụ buông lơi một câu chuyện ngẫu nhiên rằng mình có việc bận ở Luân Đôn vào hai ngày đó. Vào các ngày thứ Tư và thứ Bảy, nàng lại xuống đây để dạy nhạc cho Holly. Cụ càng cảm thấy vui thích khi ở bên nàng bao nhiêu, thì lại càng tỏ ra câu nệ và khách sáo bấy nhiêu, chỉ ra dáng một người chú bình dị và thân thiện. Ngay cả trong cảm xúc, thực chất cụ cũng không vượt quá giới hạn ấy — bởi suy cho cùng, tuổi tác của cụ đã rành rành ra đó. Thế mà, chỉ cần nàng đến muộn một chút thôi là cụ đã thấp thỏm đến phát rồ lên. Nếu nàng lỡ hẹn không đến, điều đã xảy ra đến hai lần, ánh mắt cụ buồn rười rượi như mắt của một con chó già, và đêm đó cụ chẳng tài nào chợp mắt được.

Cứ thế, một tháng trôi qua — một tháng ngập tràn sắc hè trên những cánh đồng, và trong cả trái tim cụ, với cái nóng oi ả cùng nỗi mệt nhọc của mùa hè. Mấy tuần trước, ai mà ngờ được có ngày cụ lại mong ngóng sự trở lại của con trai và cháu gái mình với một nỗi sợ hãi mơ hồ đến thế! Khoảng thời gian với thời tiết tuyệt đẹp này mang lại một sự tự do ngọt ngào làm sao, một cảm giác độc lập mà người ta chỉ có thể tận hưởng trước khi gánh vác trách nhiệm gia đình, cùng với tình bạn mới mẻ bên một người chẳng đòi hỏi bất cứ điều gì, và mãi mãi giữ lại chút gì đó bí ẩn, vẹn nguyên sức hút của sự huyền bí. Nó tựa như ngụm rượu vang rót cho kẻ đã uống nước lọc lâu ngày đến độ gần như quên mất cái cảm giác rạo rực mà rượu đem lại cho dòng máu, hay sự mê muội mà nó rót vào đại não. Những đóa hoa rực rỡ sắc màu hơn, hương thơm, âm nhạc và ánh nắng bỗng mang một giá trị sống động thực sự — chứ không còn chỉ là những lời nhắc nhở đơn thuần về niềm vui trong quá khứ. Giờ đây, cụ có một lý do để sống, thứ luôn kích thích cụ hướng về tương lai với niềm mong chờ háo hức. Cụ sống vì điều đó, chứ không phải vì hoài niệm; khoảng cách giữa hai thái cực ấy là vô cùng lớn đối với một kẻ đã già nua như cụ. Những niềm vui trên bàn ăn, vốn chưa bao giờ quá quan trọng đối với một người có lối sống đạm bạc tự nhiên, nay đã hoàn toàn mất đi giá trị. Cụ ăn rất ít, chẳng màng đến thứ mình đang nuốt; và ngày qua ngày, thân hình cụ càng trở nên gầy gò, hốc hác. Cụ lại trở thành một “bộ xương di động,” và cái vầng trán đồ sộ với những hõm sâu ở thái dương càng tôn lên vẻ đường bệ hơn bao giờ hết cho thân hình đã héo mòn ấy. Cụ thừa thừa biết rằng mình nên đi khám bác sĩ, nhưng sự tự do quá đỗi ngọt ngào. Cụ không thể đánh đổi sự tự do chỉ để nuông chiều những cơn khó thở thường gặp hay cơn đau nhói ở mạn sườn. Trở lại với cái nếp sống thực vật bên cạnh những trang báo nông nghiệp cùng những củ củ cải đường khổng lồ như thật trước khi niềm đam mê mới này bước vào đời cụ ư — không đời nào! Cụ đã hút quá số xì-gà cho phép của mình. Hai điếu một ngày luôn là quy tắc của cụ. Giờ đây cụ hút ba, và đôi khi là bốn điếu — con người ta sẽ thế khi trong lòng tràn ngập tinh thần sáng tạo. Nhưng rất nhiều lần cụ tự nhủ: “Mình phải bỏ hút thuốc và uống cà phê thôi; mình phải từ bỏ cái thói phóng xe lên phố như bay này.” Thế nhưng cụ vẫn chẳng làm thế; chẳng có lấy một ai nắm quyền hành nào đứng ra để ý đến cụ, và đó mới chính là một ân huệ vô giá. Mấy người hầu có lẽ cũng lấy làm lạ, nhưng dĩ nhiên họ ngậm miệng kín bưng. Cô giáo Beauce thì quá bận tâm đến hệ tiêu hóa của chính mình, lại quá đỗi “đài cát” để mà đưa ra những lời bóng gió cá nhân. Holly thì chưa đủ tinh tế để nhận ra sự khác biệt về ngoại hình giữa người vốn là món đồ chơi đồng thời là vị thần tượng của nó. Trách nhiệm đó đành nhường lại cho chính Irene, người đã phải nài nỉ cụ ăn uống nhiều hơn, nghỉ ngơi vào những khung giờ oi bức nhất trong ngày, uống thuốc bổ, v.v. Thế nhưng nàng chẳng hề hay biết rằng chính nàng là nguyên nhân khiến cụ ngày một gầy sọp đi — bởi chẳng ai có thể tự nhìn thấy sự tàn phá do chính mình gây ra. Một người ở tuổi tám mươi lăm chẳng còn những đam mê xác thịt, nhưng Nhan Sắc — thứ tạo ra đam mê — vẫn tiếp tục tác động theo cái cách muôn thuở của nó, cho đến khi cái chết khép lại đôi mắt vẫn hằng khao khát được ngắm nhìn Nàng.

Vào ngày đầu tiên của tuần thứ hai tháng Bảy, cụ nhận được lá thư từ người con trai ở Pháp báo tin rằng tất cả bọn họ sẽ trở về vào thứ Sáu. Điều này vốn dĩ còn chắc chắn hơn cả định mệnh; nhưng với sự bất cẩn đáng thương mà tuổi già được ban cho để họ có thể chịu đựng cho đến tận cùng, cụ chưa bao giờ thực sự thừa nhận điều đó. Giờ thì cụ phải đối mặt, và thế nào cũng phải có hành động gì đó. Cụ đã không thể tưởng tượng nổi cuộc sống sẽ ra sao nếu thiếu đi niềm vui mới mẻ này, nhưng những điều chưa từng được tưởng tượng đôi khi vẫn cứ hiện hữu, như thể một cái giá đắt đỏ mà nhà Forsyte luôn phải trả. Cụ ngồiệ trên chiếc ghế da cũ kỹ, gấp đôi lá thư lại, đôi môi mím chặt đầu một điếu xì-gà chưa châm lửa. Sau ngày mai, những chuyến hành trình lên thành phố vào thứ Ba của cụ sẽ phải chấm dứt. Có lẽ cụ vẫn có thể đánh xe lên đó mỗi tuần một lần, với cái cớ là đi gặp người quản lý công việc của mình. Nhưng ngay cả điều đó cũng phụ thuộc vào sức khỏe, bởi giờ đây họ sẽ bắt đầu xúm lại lo lắng và kè kè bên cụ. Những buổi học! Những buổi học phải được tiếp tục! Nàng phải nuốt trôi những e dè ngượng ngùng, còn June thì phải dằn nén tình cảm của mình xuống. Con bé đã từng làm thế một lần, vào ngày hôm sau khi tin tức về cái chết của Bosinney được loan báo; những gì nó làm được lúc đó, chắc chắn bây giờ nó cũng có thể làm lại. Đã bốn năm trôi qua kể từ vết thương lòng ấy giáng xuống cuộc đời nàng — giữ mãi ký ức về những vết thương cũ đâu phải là cách sống của người theo đạo Thiên Chúa. Ý chí của June rất mạnh mẽ, nhưng ý chí của cụ còn mạnh hơn, bởi ngọn nến đời cụ đang cạn dần từng hạt cát. Irene là một người mềm mỏng, chắc chắn nàng sẽ làm điều này vì cụ, kìm nén sự e thẹn tự nhiên của mình, còn hơn là đem lại đau đớn cho cụ! Những buổi học phải được tiếp tục; bởi chừng nào chúng còn tiếp diễn, cụ còn được an toàn. Và cuối cùng, khi châm lửa hút điếu xì-gà, cụ bắt đầu ngẫm nghĩ xem phải mở lời với tất cả mọi người ra sao, phải giải thích thế nào về mối thâm tình kỳ lạ này; làm sao để che đậy và giấu nhẹm nó đi trước sự thật phũ phàng — rằng cụ không thể chịu nổi việc bị tước đi quyền được ngắm nhìn cái đẹp. À, Holly! Holly rất quý nàng, Holly rất thích những buổi học của nàng. Con bé sẽ cứu rỗi cụ — cục cưng ngọt ngào của cụ! Và với ý nghĩ hạnh phúc đó, lòng cụ trở nên thanh thản, tự hỏi không hiểu tại sao nãy giờ mình lại phải lo lắng đến thế. Cụ không được phép lo lắng, vì điều đó luôn khiến cụ suy sụp một cách kỳ lạ, cứ như thể bản thân chỉ còn hiện diện một nửa trong chính thể xác mình.

Tối hôm đó, sau bữa tối, cơn chóng mặt lại tái phát, dù cụ không đến mức ngất xỉu. Cụ quyết định không rung chuông gọi người hầu, bởi cụ thừa nhận làm thế chỉ tổ rước lấy sự phiền toái, và khiến cho chuyến đi ngày mai của cụ càng trở nên lộ liễu hơn. Khi người ta già đi, cả thế giới dường như hùa nhau lại để tước đoạt sự tự do, và để làm gì cơ chứ? — chỉ để giữ lại hơi thở trong lồng ngực cụ thêm một lúc mà thôi. Cụ chẳng thiết tha gì sự sống với cái giá ấy. Chỉ có chú chó Balthasar là chứng kiến giây phút cụ lầm lũi vượt qua cơn suy nhược ấy; nó lo lắng nhìn chủ tiến lại chiếc tủ đựng đồ để uống chút rượu mạnh thay vì đòi bánh quy. Khi cụ Jolyon cuối cùng cũng cảm thấy đủ sức bước lên cầu thang, cụ lên phòng đi ngủ. Và dẫu sáng hôm sau người vẫn còn hơi lả đi, ý nghĩ về buổi tối sắp tới đã nâng đỡ và tiếp thêm sức mạnh cho cụ. Được đãi nàng một bữa tối thịnh soạn luôn là niềm vui lớn lao — cụ vẫn nghi ngờ rằng nàng thường ăn uống thiếu thốn khi sống một mình; và được ngắm nhìn đôi mắt nàng ánh lên rạng rỡ cùng nụ cười thoắt ẩn thoắt hiện trên đôi môi tại nhà hát ô-pê-ra. Cuộc đời nàng có mấy khi được vui thú, và đây sẽ là lần cuối cùng cụ có thể mang đến cho nàng món quà ấy. Thế nhưng khi đang thu dọn hành lý, cụ chợt thấy tiếc vì mình lại phải trải qua cái mệt mỏi của việc diện đồ chỉnh tề trước bữa tối, và cả sự nhọc nhằn khi phải thông báo cho nàng biết về sự trở lại của June.

Buổi biểu diễn ô-pê-ra tối hôm đó là vở “Carmen,” và cụ đã chọn khoảng thời gian nghỉ giữa màn cuối cùng để phá vỡ sự im lặng, theo bản năng, cụ muốn kéo dài thời gian đến tận phút chót.

Nàng đón nhận tin đó một cách điềm tĩnh, đầy vẻ lạ lùng; thực ra, cụ còn chưa kịp nhận ra nàng đã tiếp nhận nó ra sao thì khúc nhạc du dương đã trỗi lên lần nữa và sự im lặng lại trở thành điều bắt buộc. Tấm mặt nạ đã sụp xuống che kín gương mặt nàng, tấm mặt nạ ẩn giấu biết bao nhiêu điều diễn ra đằng sau đó mà cụ chẳng tài nào thấu thưa. Chắc hẳn nàng cần thời gian để suy nghĩ thấu đáo về chuyện này! Cụ sẽ không ép buộc nàng, bởi chiều mai nàng vẫn sẽ đến để dạy học, và lúc đó cụ sẽ gặp lại nàng khi nàng đã quen với ý nghĩ ấy. Trên chiếc xe ngựa, họ chỉ trò chuyện về vở Carmen; trong những năm tháng xưa cũ, cụ đã từng xem những buổi diễn xuất sắc hơn, nhưng buổi diễn này nhìn chung cũng không đến nỗi nào. Khi cụ cầm tay nàng để nói lời chào tạm nhận buổi đêm, nàng nhanh chóng rướn người về phía trước và đặt một nụ hôn lên trán cụ.

“Tạm biệt bác Jolyon thân yêu, bác đối xử với cháu thật dịu dàng biết bao.”

“Hẹn gặp lại cháu vào ngày mai nhé,” cụ nói. “Chúc ngủ ngon.”

Nàng thì thầm đáp lời: “Chúc ngủ ngon” và qua khung cửa kính chiếc xe ngựa đang từ từ lăn bánh, cụ nhìn thấy gương mặt nàng ngoảnh lại hướng về phía mình, cùng bàn tay đưa ra với một cử chỉ như muốn lưu luyến nán lại.

Cụ lê bước chậm chạp trở về phòng mình. Người ta chẳng bao giờ xếp cho cụ ở cố định một căn phòng, và cụ mãi chẳng thể quen nổi với những căn phòng ngủ “bóng loáng mới coóng” này, với đồ đạc tân thời cùng tấm thảm màu xám lục rải đầy những đóa hồng phồng. Cụ trằn trọc không sao ngủ được, và giai điệu ám ảnh của bản Habanera cứ vang lên vần vũ trong đầu.

Vốn tiếng Pháp của cụ chưa bao giờ đủ để hiểu hết lời ca của nó, nhưng đại ý thì cụ nắm rõ, nếu như nó thực sự có ý nghĩa nào đó, một khúc ca du mục — hoang dã và đầy bất định. Chà, trong cuộc đời này luôn có một thứ gì đó đảo lộn mọi sự lo toan và tính toán của bạn — một thứ khiến cho cả đàn ông lẫn đàn bà phải nhún nhảy theo nhịp điệu của nó. Và cụ nằm đó, trân trân nhìn qua đôi mắt trũng sâu vào màn đêm u tối nơi thế lực bất định ấy đang trị vì. Bạn cứ tưởng mình đã nắm giữ được cuộc đời trong tay, nhưng nó lại tuột mất từ phía sau, tóm lấy gáy bạn, giật bạn sang trái, lôi bạn sang phải, rồi rất có thể, bóp nghẹt hơi thở ra khỏi cơ thể bạn! Cụ tự hỏi không biết nó có đối xử với cả những vì sao trên trời theo cái cách phũ phàng ấy không, bắt chúng cọ đầu vào nhau rồi hất văng ra tứ phía; nó chưa bao giờ ngừng chơi trò đùa cợt của mình. Năm triệu con người chen chúc trong cái chốn hỗn độn như một khẩu súng thần công to lớn này, và tất cả bọn họ đều phó mặc cho sự định đoạt của Năng Lực Sống ấy, chẳng khác nào lũ đậu khô nhỏ xíu nhảy nhót lách tách trên một chiếc bảng khi bạn giáng mạnh nắm đấm xuống. Thôi được rồi! Bản thân cụ cũng chẳng thể nhảy nhót được bao lâu nữa — một giấc ngủ dài sâu thẳm sẽ rất tốt cho cụ đây!

Trời trên này mới oi bức làm sao! — lại còn ồn ào nữa chứ! Vầng trán cụ nóng bừng lên; nàng đã hôn lên đúng chỗ mà cụ vẫn hằng lo lắng; đúng ngay chỗ đó — tựa như nàng thừa biết rõ cái vị trí ấy và muốn dùng nụ hôn xóa sạch mọi muộn phiền cho cụ vậy. Thế nhưng, thay vào đó, đôi môi nàng lại để lại một vết hằn bứt rứt khôn nguôi. Chưa bao giờ nàng cất lên chất giọng ấy, chưa bao giờ trước đây nàng lại đưa ra cái cử chỉ lưu luyến hay ngoảnh lại nhìn cụ như lúc quay đi.

Cụ bước xuống giường và vén rèm sang một bên; cửa sổ phòng cụ hướng thẳng xuống dòng sông. Gió hiu hắt chẳng đáng là bao, nhưng khung cảnh dòng nước mênh mông đang lững lờ trôi chảy ngoài kia, điềm tĩnh và vĩnh hằng, lại khiến lòng cụ dịu lại. “Điều quan trọng nhất,” cụ thầm nghĩ “là không biến mình thành kẻ phiền toái. Ta sẽ nghĩ về cục cưng ngọt ngào của mình, và chìm vào giấc ngủ.” Thế nhưng, phải mất một thời gian dài cái oi bức và nhịp đập cuồng loạn của đêm Luân Đôn mới chịu lụi tàn để nhường chỗ cho giấc ngủ ngắn ngủi của buổi sáng mùa hè. Và cụ già Jolyon thực sự chỉ chợp mắt được chốc lát.

Khi trở về nhà vào ngày hôm sau, cụ đi ra khu vườn hoa, và với sự giúp đỡ của Holly — người rất khéo léo với các loài hoa — cụ hái một bó cẩm chướng thật lớn. Cụ bảo con bé rằng, chúng dành cho “quý bà mặc áo xám” — một biệt danh vẫn thường được hai ông cháu dùng để gọi nàng; rồi cụ đặt bó hoa vào một chiếc bình trong phòng làm việc với ý định sẽ chộp lấy Irene ngay khi nàng vừa bước chân tới để bàn về chuyện của June và các buổi học trong tương lai. Hương thơm và sắc màu của hoa sẽ giúp ích cho việc thuyết phục. Sau bữa trưa, cụ nằm nghỉ, bởi cụ cảm thấy vô cùng mệt mỏi, và xe ngựa phải đến bốn giờ mới đưa nàng từ nhà ga về tới nơi. Nhưng khi giờ hẹn đến gần, cụ trở nên bồn chồn không yên, liền tìm đến phòng học — căn phòng có khung cửa sổ hướng ra lối đi chính. Tấm rèm che nắng đã được kéo xuống, và Holly đang ở đó cùng cô giáo Beauce, trốn cái nóng ngột ngạt của một ngày tháng Bảy để chăm sóc cho bầy tằm của chúng. Cụ Jolyon vốn có ác cảm tự nhiên với những sinh vật có lối sống ngăn nắp này, với cái đầu và màu sắc khiến cụ liên tưởng đến loài voi; chúng gặm khoét thủng lỗ chỗ biết bao nhiêu là phiến lá xanh mướt; và theo suy nghĩ của cụ, chúng tỏa ra một thứ mùi vô cùng khủng khiếp. Cụ ngồi xuống chiếc ghế dài bọc vải chintz cạnh cửa sổ — nơi cụ có thể ngắm nhìn lối đi và hứng chút gió hiu hắt nếu có; và chú chó Balthasar — vốn rất biết thưởng thức sự êm ái của vải chintz vào những ngày trời nóng — liền nhảy lên ngồi cạnh cụ. Phía trên chiếc đàn piano ở phòng khách nhỏ được phủ một tấm vải chống bụi màu tím đã phai gần sang màu xám, trên đó bày những nhành oải hương đầu mùa tỏa hương thơm ngát ngập tràn căn phòng. Bất chấp sự mát mẻ trong không gian này, hoặc có lẽ chính nhờ sự mát mẻ ấy, nhịp đập của sự sống lại càng in sâu mãnh liệt vào các giác quan đang mệt mỏi của cụ. Từng tia nắng lọt qua các khe cửa chiếu rọi một thứ ánh sáng chói chang đến khó chịu; chú chó kia tỏa ra một mùi quá đỗi nồng nặc; hương oải hương ngào ngạt đến ngộp thở; lũ tằm đang nhô cao tấm lưng xám lục trông mới sống động làm sao; và mái tóc đen của Holly cúi gập xuống bên chúng mang một vẻ óng ả mượt mà đến kỳ lạ. Cuộc đời quả là một thứ quyền năng vô cùng mạnh mẽ và tàn nhẫn khi bạn đã già nu và yếu đuối; nó dường như đang chế nhạo bạn với muôn hình vạn trạng cùng nguồn sinh khí đang cuồn cuộn đập. Cho đến tận những tuần lễ vừa qua, cụ chưa bao giờ có cái cảm giác kỳ lạ này: một nửa bản thân bị cuốn đi một cách hăng hái trong dòng chảy của cuộc đời, trong khi nửa còn lại bị bỏ lại trên bờ, thẫn thờ nhìn theo tiến trình bất lực ấy. Chỉ khi ở bên Irene, cụ mới rũ bỏ được ý thức kép này.

Holly quay đầu lại, dùng ngón tay bụ bẫm chỉ về phía cây đàn piano — bởi chỉ trỏ bằng ngón tay là hành vi không “đài cát” — rồi tinh nghịch nói:

“Bác hãy nhìn ‘quý bà mặc áo xám’ kìa, ông; hôm nay trông cô ấy xinh đẹp làm sao đúng không ạ?”

Trái tim cụ Jolyon khẽ lỡ nhịp, và trong một giây lát căn phòng bỗng chìm vào sương mờ; rồi mọi thứ lại sáng bừng lên, cụ nheo mắt cười đáp:

“Ai đã diện đồ cho cô ấy thế?”

“Thưa cô Mam’zelle ạ.”

“Hollee! Đừng có nói năng ngốc nghếch thế!”

Cái mụ đàn bà Pháp đài các hâm hấp ấy! Mụ ta vẫn chưa nuốt trôi cục tức vì bị tước mất quyền dạy nhạc thì có. Chuyện đó chẳng giúp ích gì đâu. Cục cưng ngọt ngào của cụ mới là người bạn duy nhất mà họ có. Thôi nào, dẫu sao thì đó vẫn là những buổi học của nàng. Và cụ sẽ chẳng nhúc nhích nửa bước — chẳng đời nào chịu nhúc nhích vì bất cứ điều gì. Cụ vuốt ve lớp lông ấm áp trên đầu Balthasar, và nghe thấy giọng Holly vang lên: “Khi mẹ về nhà, sẽ chẳng có sự thay đổi nào hết đúng không ông? Mẹ vốn không thích người lạ đâu, ông biết đấy.”

Những lời của đứa trẻ dường như mang theo bầu không khí lạnh ngắt của sự chống đối vây quanh cụ già Jolyon, đồng thời phơi bày toàn bộ mối đe dọa đối với sự tự do vừa mới tìm lại được của cụ. À! Cụ sẽ phải chấp nhận buông xuôi để làm một ông già phó mặc cho sự chăm sóc và tình yêu thương, hoặc phải đứng lên chiến đấu để gìn giữ mối thâm tình mới mẻ và đáng quý này; và việc chiến đấu khiến cụ mệt mỏi đến kiệt quệ. Thế nhưng gương mặt hốc hác, gầy gò của cụ bỗng trở nên đanh lại đầy kiên quyết, nổi bật rõ phần xương hàm. Đây là ngôi nhà của cụ, là chuyện của riêng cụ; cụ sẽ chẳng nhúc nhích đâu! Cụ cúi xuống nhìn chiếc đồng hồ bỏ túi, đã cũ kỹ và mỏng tang giống hệt như chủ nhân của nó; cụ đã sở hữu nó tròn năm mươi năm. Đã quá bốn giờ rồi sao! Và tiện tay đặt một nụ hôn lên đỉnh đầu Holly, cụ bước nhanh xuống sảnh. Cụ muốn đón lường nàng trước khi nàng kịp lên phòng để bắt đầu buổi học. Ngay khi nghe thấy tiếng bánh xe lăn, cụ bước ra khoảng hiên cửa, và nhận ra ngay chiếc xe victoria hoàn toàn trống rỗng.

“Tàu đã đến rồi thưa ngài; nhưng vị phu nhân vẫn chưa tới ạ.”

Cụ Jolyon liếc nhanh một cái sắc bén lên gã đánh xe, ánh mắt cụ như hất văng sự tò mò của gã béo nọ, thách thức gã dám nhìn thấu nỗi thất vọng cay đắng mà cụ đang phải nếm trải.

“Được rồi,” cụ nói, rồi quay người bước trở lại trong nhà. Cụ đi thẳng vào phòng làm việc và ngồi xuống, run lẩy bẩy như một chiếc lá. Điều này có nghĩa là gì chứ? Có thể nàng đã lỡ chuyến tàu, nhưng cụ thừa hiểu nàng chẳng đời nào lỡ tàu cả. “Tạm biệt bác Jolyon thân yêu.” Tại sao lại là “Tạm biệt” chứ không phải “Chúc ngủ ngon”. Và cả cái khoảnh khắc bàn tay nàng lưu luyến giữa không trung ấy nữa. Cả nụ hôn của nàng. Nó có ý nghĩa gì cơ chứ? Sự hoảng hốt và bực bội dâng lên đỉnh điểm chiếm trọn tâm trí cụ. Cụ đứng phắt dậy và bắt đầu đi lại bồn chồn trên tấm thảm Thổ Nhĩ Kỳ, dọc theo khoảng không gian giữa cửa sổ và bức tường. Nàng định từ bỏ cụ! Cụ cảm nhận rõ mồn một điều ấy — trong khi bản thân lại chẳng có lấy một tấc sắt trong tay. Một ông già chỉ muốn được ngắm nhìn cái đẹp! Thật là nực cười làm sao! Tuổi tác đã bịt miệng cụ lại, làm tê liệt mọi khả năng chiến đấu trong cụ. Cụ chẳng có quyền gì với những gì ấm áp và sống động, chẳng có quyền gì ngoài những hoài niệm và niềm đau thương. Cụ không thể hạ mình nài nỉ nàng; ngay cả một ông già cũng có lòng tự trọng của riêng mình. Hoàn toàn không có chỗ dung thân! Suốt một mớ thời gian dài đằng đẵng mặc cho thể xác mệt mỏi quằn quại, cụ cứ đi qua đi lại, sải bước qua chiếc bình cắm đầy hoa cẩm chướng do chính tay cụ hái, thứ đang cười cợt cụ bằng thứ hương thơm ngào ngạt của nó. Trong tất cả mọi điều khó bề chịu đựng, sự suy sụp của ý chí là thứ tồi tệ nhất đối với một kẻ luôn quen làm theo ý mình. Định mệnh đã giăng sẵn lưới bủa vây lấy cụ, và hệt như một chú cá khốn khổ, cụ quẫy đạp, lao đầu vào những ô lưới, hết hướng này sang phía nọ, nhưng chẳng tìm thấy lấy một lỗ hổng, chẳng thấy một điểm yếu nào để có thể bứt phá. Người ta mang trà lên cho cụ vào lúc năm giờ, kèm theo một lá thư. Khoảnh khắc ấy, hy vọng trong ngực cụ lại bùng lên mãnh liệt. Cụ dùng dao cắt bơ rạch mở phong bì, và đọc:

“BÁC JOLYON THÂN YÊU NHẤT CỦA CHÁU, — Cháu thực sự không đành lòng viết ra những dòng có thể khiến bác phải thất vọng, nhưng tối qua cháu đã quá nhát gan nên không dám thổ lộ trực tiếp. Cháu cảm thấy mình không thể tiếp tục xuống đây để dạy nhạc cho Holly được nữa, nhất là khi June sắp sửa trở về. Có những chuyện đi sâu vào tâm trí đến mức chẳng thể nào quên được. Được gặp bác và Holly là niềm hạnh phúc lớn lao đối với cháu. Có lẽ thỉnh thoảng cháu vẫn sẽ được gặp bác mỗi khi bác lên thành phố, dù cháu chắc chắn điều đó chẳng tốt đẹp gì cho sức khỏe của bác; cháu có thể nhận thấy bác đang tự kiệt sức quá mức rồi. Cháu tin rằng bác nên nghỉ ngơi thật tĩnh dưỡng trong cái thời tiết oi bức này, và giờ đây khi con trai cùng June đã trở về, chắc chắn bác sẽ vô cùng hạnh phúc. Cứ ngàn lần cảm ơn bác vì tất cả sự ngọt ngào mà bác đã dành cho cháu.

“Với tất cả yêu thương,

“IRENE.”

Thế đấy, mọi chuyện là vậy đấy! Thật không tốt cho sức khỏe khi được tận hưởng niềm vui và những gì mình thực sự quan tâm; thật không tốt khi cứ cố gắng phớt lờ cái kết cục tất yếu của muôn loài, sự cận kề của cái chết với những bước chân rón rén, xào xạc. Chẳng tốt cho sức khỏe của cụ chút nào! Ngay cả nàng cũng không nhận ra rằng chính nàng là nguồn sức sống mới thổi bùng lên trong cuộc đời cụ, là hiện thân của tất cả những vẻ đẹp mà cụ cảm thấy đang tuột dần khỏi tầm tay.

Ly trà của cụ dần nguội ngắt, điếu xì-gà vẫn chưa được châm lửa; và cụ cứ bước đi dồn dập hết vòng này đến vòng khác, bị giằng xé giữa lòng tự trọng và khát vọng bấu víu lấy cuộc đời. Thật không thể chịu nổi khi cứ bị ép bóp nghẹt một cách từ từ mà chẳng có lấy một tiếng nói phản kháng, cứ tiếp tục tồn tại khi ý chí của mình hoàn toàn nằm trong tay những kẻ khác đang lăm le đè bẹp bạn xuống tận bùn đen bằng sự chăm sóc và tình yêu thương thái quá. Thật không thể chịu nổi! Cụ sẽ cho nàng thấy điều gì sẽ xảy ra nếu cụ nói ra sự thật — sự thật rằng cụ khao khát được ngắm nhìn nàng biết bao chứ không chỉ đơn thuần là thoi thóp qua ngày. Cụ ngồi xuống bên chiếc bàn giấy cổ kính của mình và cầm bút lên. Nhưng cụ chẳng thể viết nổi. Có cái gì đó thật đáng ghê tởm trong việc phải hạ mình nài nỉ như thế này; nài nỉ nàng hãy sưởi ấm đôi mắt cụ bằng nhan sắc của nàng. Hành động đó chẳng khác nào tự thừa nhận mình đã lú lẫn tuổi già. Cụ đơn giản là không tài nào làm nổi. Và thay vào đó, cụ viết:

“Bác đã từng hy vọng rằng ký ức về những vết thương lòng cũ sẽ không trở thành rào cản ngáng đường niềm vui và lợi ích của bác cũng như của cô cháu gái nhỏ. Nhưng người già rồi cũng phải học cách từ bỏ những sở thích bất chợt của mình; họ buộc phải làm thế, ngay cả cái ham muốn được sống rồi cũng sẽ phải buông xuôi sớm hay muộn; và có lẽ buông xuôi càng sớm lại càng tốt hơn.

“Gửi lời ôm hôn đến cháu,

“JOLYON FORSYTE.”

“Cay đắng thật đấy,” cụ nghĩ, “nhưng ta chẳng thể làm gì khác được. Ta mệt mỏi lắm rồi.” Cụ niêm phong phong bì lại, thả nó vào thùng thư cho chuyến bưu phẩm buổi tối, và khi nghe tiếng thư rơi tõm xuống đáy thùng, cụ thầm nghĩ: “Thế là tiêu tan toàn bộ những gì ta hằng mong ngóng!”

Tối hôm đó, sau bữa tối mà cụ hầu như chẳng chạm đũa, sau điếu xì-gà hút dang dở vì làm cụ thấy lả người, cụ bước rất chậm chạp lên lầu và lẻn vào căn phòng ngủ đêm của trẻ nhỏ. Cụ ngồi xuống chiếc ghế bọc bên cửa sổ. Ngọn đèn ngủ vẫn đang cháy bập bùng, và cụ lờ mờ nhìn thấy gương mặt Holly, với một bàn tay đặt lấp dưới má. Một con bọ hung đầu mùa vo ve bay lách cách trong lớp giấy dán Nhật Bản người ta dùng để lấp kín lò sưởi, và một con ngựa dưới chuồng đang giậm chân bứt rứt không yên. Được chìm vào giấc ngủ hồn nhiên như đứa trẻ ấy biết bao! Cụ rẽ đôi nan của tấm rèm che cửa sổ kiểu Venice để phóng tầm mắt nhìn ra ngoài. Vầng trăng đang nhô lên, đỏ rực như máu. Chưa bao giờ cụ thấy vầng trăng nào đỏ đến thế. Những cánh rừng và đồng cỏ ngoài kia cũng đang chìm dần vào giấc ngủ trong ánh chạng vạng leo lắt cuối cùng của mùa hè. Và cái đẹp, tựa như một linh hồn, đang thong thả bước đi. “Ta đã có một cuộc đời dài,” cụ nghĩ, “đã tận hưởng những điều tuyệt vời nhất của hầu như mọi thứ. Ta đúng là một kẻ vô ơn; ta đã được ngắm nghía biết bao nhiêu cái đẹp trong suốt cuộc đời mình. Tội nghiệp cậu thanh niên Bosinney từng bảo rằng ta có một con mắt thẩm mỹ. Đêm nay trên mặt trăng có cả một người đang ngồi kìa!” Một con bướm đêm bay qua, rồi lại một con nữa, thêm con nữa. “Những quý bà mặc áo xám!” Cụ nhắm nghiền mắt lại. Cảm giác rằng mình sẽ chẳng bao giờ mở mắt ra được nữa bỗng ùa về bủa vây lấy cụ; cụ mặc kệ nó lớn dần, buông xuôi cho bản thân chìm xuống; rồi với một cái rùng mình, cụ cố dùng dằng kéo mi mắt lên. Chắc chắn cơ thể cụ đang có vấn đề gì đó bất ổn, cực kỳ bất ổn; rốt cuộc thì cụ vẫn phải gọi bác sĩ đến khám thôi. Giờ thì mọi thứ chẳng còn quan trọng mấy nữa! Ánh trăng hẳn đã bò lan vào trong khu rừng nhỏ thưa cây kia; sẽ có những khoảng tối, và những chiếc bóng râm ấy sẽ là thứ duy nhất còn thức giấc. Chẳng có loài chim chóc, muông thú, hoa cỏ hay côn trùng nào khác; Chỉ có những cái bóng — đang chuyển động; “Những Quý bà mặc áo xám!” Chúng sẽ trèo qua khúc gỗ kia; sẽ thì thầm to nhỏ cùng nhau. Nàng và Bosinney! Thật là một ý nghĩ kỳ quặc! Cả lũ ếch nhái cùng những sinh vật nhỏ bé khác cũng sẽ thì thầm nữa cho mà xem! Tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ trong căn phòng này mới lớn làm sao! Mọi thứ xung quanh mới rợn ngợp làm sao — ngoài kia trong thứ ánh sáng của vầng trăng đỏ quạch; ở đây với ngọn đèn ngủ nhỏ cháy đều đặn cùng chiếc đồng hồ tích tắc và chiếc áo choàng tắm của người vú em đang vắt vẻo bên mép tấm bình phong, cao lêu nghêu hệt như bóng dáng của một người phụ nữ. “Quý bà mặc áo xám!” Và một ý nghĩ vô cùng kỳ lạ bủa vây lấy tâm trí cụ: Liệu nàng có thực sự tồn tại không? Nàng đã từng đến đây chưa? Hay nàng chỉ là sự dung hợp của tất cả những vẻ đẹp mà cụ từng yêu mến và giờ đây sắp phải từ bỏ quá đỗi vội vàng? Linh hồn mang sắc tím xám với đôi mắt thẳm buồn cùng mái tóc màu hổ phách, kẻ hay lang thang trong buổi bình minh, dưới ánh trăng và mùa hoa chuông nở? Nàng là ai, nàng thực chất là ai, nàng có thật sự tồn tại không? Cụ đứng phắt dậy và nán lại một giây, bấu chặt lấy bệ cửa sổ để tìm lại cảm giác thực tế; rồi bắt đầu rón rén bước đi về phía cửa. Cụ dừng lại ở chân giường; và Holly, như thể nhận thức được ánh mắt đang dán chặt vào mình của cụ, cựa quậy, thở dài, rồi co người lại sát hơn để phòng thủ. Cụ tiếp tục rón rén bước ra chiếc hành lang tối tăm; về đến phòng mình, cởi đồ ngay lập tức và đứng sững trước tấm gương trong bộ đồ ngủ. Trông mình có khác gì một con bù nhìn rách rưới đâu — với hai thái dương hóp sâu cùng đôi chân gầy guộc! Đôi mắt cụ khước từ hình ảnh phản chiếu của chính mình, và một vẻ kiêu hãnh bỗng ánh lên trên gương mặt. Mọi thứ đều hùa nhau để kéo cụ xuống, ngay cả hình ảnh phản chiếu trong gương, nhưng cụ vẫn chưa gục ngã — chưa đâu! Cụ trèo lên giường, nằm trằn trọc suốt một hồi lâu không sao ngủ được, cố gắng tìm đến sự tĩnh tâm, dẫu thừa biết rõ rằng sự bực bội và thất vọng là những thứ vô cùng độc hại cho sức khỏe của mình.

Sáng hôm sau, cụ thức dậy trong trạng thái mệt mỏi rã rời, chẳng còn chút sức lực nào đến mức phải gọi bác sĩ đến khám. Sau khi nghe ngóng nhịp tim và phổi, gã đó xị mặt ra dài ngoẵng như cái bơm, và ra lệnh cho cụ phải nằm liệt giường đồng thời bỏ hẳn việc hút thuốc. Chẳng có gì gọi là khổ sở cả; chẳng có lý do gì để phải nhòm ngó hay chồm dậy, và mỗi khi cảm thấy mệt mỏi, thuốc lá cũng tự khắc mất đi hương vị vốn có. Cụ trải qua buổi sáng trong tình trạng lờ đờ với tấm rèm cửa sổ kéo sụp xuống, hết lật qua lật lại tờ The Times rồi lại lật lại, chẳng đọc được mấy chữ, chú chó Balthasar thì nằm thừ người ngay bên cạnh giường. Cùng với bữa trưa, người ta mang lên cho cụ một bức điện tín, nội dung như sau:

“Đã nhận được thư của bác chiều nay cháu sẽ xuống và có mặt lúc bốn giờ rưỡi. Irene.”

Sẽ xuống đây sao! Rốt cuộc thì nàng vẫn đến! Thế là nàng có thực sự tồn tại — và cụ không hề bị bỏ rơi. Sẽ xuống đây ư! Một luồng hơi ấm chạy rần rần qua các thớ thịt; đôi má và vầng trán cụ bỗng trở nên hầm hập nóng. Cụ uống hết bát súp, đẩy chiếc bàn khay ra xa, nằm im lìm cho đến khi người ta dọn dẹp bữa trưa xong và để lại mình cụ một mình; nhưng chốc chốc đôi mắt cụ lại nheo lại đầy vẻ tinh nghịch. Sẽ xuống đây! Trái tim cụ đập loạn nhịp, rồi dường như lỡ nhịp hoàn toàn. Đúng ba giờ, cụ đứng dậy, thong thả thay quần áo một cách hết sức cẩn trọng và không phát ra tiếng động nào. Chắc lúc này Holly và Mam’zelle đang bận rộn trong phòng học, còn bọn gia nhân thì đang ngủ gật sau bữa trưa, cụ đoán thế. Cụ thận trọng vặn mở cửa phòng, rồi bước xuống sảnh. Ở dưới sảnh, chú chó Balthasar đang nằm đơn độc một mình, và được con vật lẽo đẽo theo sau, cụ già Jolyon bước qua phòng làm việc để ra ngoài khoảnh sân ngập tràn cái nắng oi ả của buổi chiều. Cụ định đi xuống khu rừng nhỏ để đón nàng, nhưng ngay lập tức nhận ra mình chẳng thể kham nổi cái nắng dữ dội này. Thay vào đó, cụ ngồi xuống dưới gốc cây sồi cạnh chiếc xích đu, và chú chó Balthasar — cũng đang cảm thấy oi bức không kém — liền nằm vật xuống bên cạnh cụ. Cụ ngồi đó với nụ cườiở khóe môi. Thật là một chuỗi những phút giây rực rỡ ngập tràn hoan hỉ! Tiếng côn trùng râm ran hòa cùng tiếng chim gù ru rỉ! Đây chính là tinh hoa thuần khiết nhất của một ngày hè. Tuyệt vời làm sao! Và cụ đang rất hạnh phúc — hạnh phúc như một chú nhóc nghèo được mùa, dù chẳng biết câu ví von ấy có nghĩa chính xác là gì. Nàng sắp đến; nàng đã không từ bỏ cụ! Cụ đang có mọi thứ mình hằng ao ước trên đời — ngoại trừ việc thiếu đi chút hơi thở, và ước gì mình nhẹ cân hơn chút xíu — ngay tại đây thôi! Cụ sẽ ngắm nhìn nàng bước ra từ khu vườn dương xỉ, dáng đi uyển chuyển nhẹ nhàng, một bóng hình mang sắc tím xám lướt qua những đóa hoa cúc, bồ công anh và cả đám lính ngự lâm trên thảm cỏ — những anh lính ngự lâm với chiếc vương niệm bằng hoa rực rỡ. Cụ sẽ chẳng nhúc nhích đâu, cứ để nàng tự tiến lại gần và nói: “Bác Jolyon thân yêu, cháu rất tiếc!” rồi ngồi lên chiếc xích đu, để mặc cho cụ ngắm nhìn và tâm sự rằng dạo này sức khỏe của mình không được tốt lắm nhưng giờ thì đã ổn rồi; và chú chó kia sẽ liếm bàn tay nàng. Con chó ấy biết rõ chủ nhân của nó quý mến nàng nhường nào; nó quả là một chú chó ngoan.

Dưới tán cây thật râm mát; ánh mặt trời chẳng tài nào chạm tới cụ được, nó chỉ đủ sức làm cho vạn vật bừng sáng để cụ có thể nhìn thấy Khán đài chính ở Epsom tít tắp mãi tận đằng xa xôi kia, cùng lũ bò đang gặm cỏ ba lá trên đồng và phất phơ cái đuôi để xua đuổi ruồi nhặng. Cụ hít hà hương thơm ngào ngạt của hoa chanh và oải hương. A! Hóa ra đó là lý do tại sao lũ ong lại bay vo ve ồn ào đến thế. Chúng đang vô cùng phấn khích — bận rộn hệt như nhịp đập bận rộn và háo hức trong lồng ngực cụ. Lại còn ngái ngủ nữa chứ, lùi xùi và say đứ đừ trong mật ngọt cùng hạnh phúc; hệt như trái tim cụ lúc này vậy, cũng đang say mèm và chếnh choáng. Mùa hè — mùa hè — chúng dường như đang thì thầm những điều đó; những chú ong lớn, ong nhỏ, và cả lũ ruồi nhặng nữa!

Chiếc đồng hồ ngoài chuồng ngựa điểm bốn giờ; nửa tiếng nữa nàng sẽ có mặt ở đây. Cụ sẽ chợp mắt một tẹo thôi, bởi dạo này thời gian ngủ của cụ quá ít ỏi; và rồi cụ sẽ thật tỉnh táo để đón nàng, tỉnh táo để chào đón tuổi trẻ và sắc đẹp đang tiến về phía mình băng qua thảm cỏ ngập tràn ánh nắng — quý bà mặc áo xám! Và ngả người thư thái ra phía sau ghế, cụ khép mi mắt lại. Một nhúm bông cỏ lau theo cơn gió hiu hắt bay tới, đậu ngay lên bộ ria mép trắng phau còn hơn cả nó. Cụ chẳng hề hay biết; nhưng hơi thở của cụ đã khẽ lay động, khiến nó vướng lại đó. Một tia nắng xuyên qua kẽ lá rọi thẳng xuống chiếc giày của cụ. Một chú ong nghệ sà xuống rồi thong thả bò nghênh ngang trên vành chiếc mũ Panama của cụ. Và cơn sóng thần ngái ngủ tuyệt diệu ấy đã trôi dạt vào tận đại não đang ẩn giấu bên dưới chiếc mũ, khiến cái đầu gục xuống phía trước rồi tựa hẳn vào lồng ngực cụ. Mùa hè — mùa hè! Tiếng vo ve cứ thế ngân vang.

Chiếc đồng hồ ngoài chuồng ngựa điểm mười lăm phút. Chú chó Balthasar vươn vai rồi ngẩng đầu nhìn lên người chủ. Cụm bông cỏ lau chẳng còn cử động nữa. Chú chó đặt cằm mình lên bàn chân đang được ánh nắng rọi chiếu của chủ. Vẫn bất động. Chú chó rụt cằm lại một cách nhanh chóng, đứng phắt dậy, nhảy chồm lên đùi cụ Jolyon, ngó trân trân vào gương mặt chủ, rồi cất tiếng ẳng ẳng rên rỉ; sau đó, nhảy phốc xuống đất, ngồi thụp xuống bằng hai chân sau, ngẩng mặt lên nhìn trân trân. Và đột nhiên nó cất lên một tiếng tru dài, kéo dài mãi...

Thế nhưng cụm bông cỏ lau vẫn tĩnh lặng như cái chết, và gương mặt của cụ chủ già cũng vậy.

Mùa hè — mùa hè — mùa hè! Những bước chân không tiếng động trên thảm cỏ!

1917